A TERRA DE TRASANCOS OLLADA DENDE OS MOSTEIROS DE XUVIA E DE PEDROSO NA IDADE MEDIA. NARÓN UN CONCELLO CON HISTORIA DE SEU TOMO II

HISTORIA DE NARÓN TOMO II

Continuar lendo

Publicado em HISTORIA DE NARÓN E A TERRA DE TRASANCOS | Marcado com , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Deixe um comentário

O SECRETO DA PENA MOLEXA. A LUNAR BARCA. CINCO COUSAS QUE DEBES SABER

             Este post súmase á lei aprobada por unanimidade polo parlamento galego o día 11 de marzo de 2014 co nome de Valentín Paz-Andrade capacitando á Xunta de Galiza para incorporar progresivamente a lingua portuguesa no sistema educativo galego como unha materia opcional coa finalidade de que nosa comunidade, aproveite como unha vantaxe competitiva súa proximidade a un bloque lingüístico conformado por 254 millóns de falantes dos cinco continentes/Este artigo soma-se à lei aprovada por unanimidade pelo parlamento galego no dia 11 de março de 2014 com o nome de Valentín Paz-Andrade capacitando à Xunta de Galiza para incorporar progressivamente a língua portuguesa no sistema educativo galego como uma matéria opcional com a finalidade de que nossa comunidade, aproveite como uma vantagem competitiva sua proximidade a um bloco lingüístico conformado por 254 milhões de falantes dos cinco continentes.

UN MONUMENTO MEGALÍTICO CON FORMA DISCOIDE ORIENTADO A SAÍDA NO CICLO METÓNICO DA LÚA CHEA

UM MONUMENTO MEGALÍTICO COM FORMA DISCOIDE ORIENTADO A SAÍDA EM O CICLO METÓNICO DÁ LÚA CHEA

20150514_173405

No Concello de Narón, na freguesía do Val, inmediata ao castro e lugar de Vilasuso, e ao lado dunha prehistórica corredoira que remata sobre o mar, preto da espectacular, illa chamada Pena Lopesa, moi dominante sobre os esgrevios cantís do Océano, e próxima á célebre mámoa chamada Pena da Arca dos Vilares, enterramento posibelmente calcolítico, encontrase un outeiro (de lat. altarium, “altar”, lugar de culto), trebopala e penedo, chamado pola forma que adopta de molexa de ave, Pena Molexa, do latín mollicula, “molexa”, aquí un penedo psbl. non figurativo, que a man do home extraendo e traballando o granito, encabalgou a mantenta entre dous bloques, sinalizando o punto da saida da lúa –Reve, ai. “risign moon”- o ano metónico. // Na Câmara municipal de Narón, na freguesia de O Val, imediata ao castro e lugar de Vilasuso, e ao lado duma prehistórica corredoira que remata sobre o mar, perto da espectacular, ilha chamada Pena Lopesa, muito dominante sobre os esgrevios cantís do Oceano, e próxima à célebre mámoa chamada Pena da Arca dos Vilares, enterramento possivelmente calcolítico, encontrasse um outeiro (de lat. altarium, “altar, lugar de culto”), trebopala, e penhasco, chamado pela forma que adopta de molexa de ave, Pena Molexa, do latín mollicula, ‘molexa’, aquí um penedo, psvlm. não figurativo, que a mão do homem extraindo e trabalhando o granito, encabalgou a mantenta entre dois blocos, sinalizando o ponto da saida da lua –Reve ‘rising moon-‘ no ano metónico.

A Pena Molexa -así chamada (1991,  pola forma de ‘molexa’  -do latín mollicula, “moega [> moegha > molexa]” de ave-, enorme penedo encabalgado en O Val, Narón, imitando á lúa chea, orientado a saída da lúa en ascención : Reve,  (Pena), no ano metónico con  forma discoide é, seguramente, o primeiro gran monumento astronómico de Galicia.

A Pena Molexa -assim chamada pela forma de “molexa” -do latín mollicula, “moega [> moegha > molexa]” de ave, enorme penhasco encabalgado em O Val, Narón, imitando à lua cheia, orientado a saída da lua em ascenssão : Reve, (Pena), no ano metónico com  forma discoide é, seguramente, o primeiro grande monumento astronómico da Galiza.

 

PENEDO FIGURATIVO OU PENA ENCABALGADA A MANTENTA?

PENEDO FIGURATIVO OU PENA ENCABALGADA A MANTENTA?

 

SANYO DIGITAL CAMERA

O geólogo pensa que a pena non foi encabalgada á mantenta, que é un penedo figurativo/ O geólogo pensa que a pena não foi encabalgada adrede, que é um penhasco figurativo.

O arquitécto sostén que o monumento foi construído á mantenta,  a forma de disco é intencionada,  a cara interna foi traballada apreciándose claras as pegadas dese traballo/

O arquitécto sustém que o monumento foi construído adrede, a forma de disco é intencionada, a cara interna foi trabalhada apreciando-se claras pegadas desse trabalho.

Fan a segunda hipótese cando menos altamente verosímil: /

Fazem a segunda hipótese quando menos altamente verosímil:

O arquitecto Carlos Sánchez Montaña, en base á nosa investigación previa, e tras demorado estudo, concluíu que a Pena Molexa é unha barca lunar, talvez o prototipo de todas elas, coa función de “pouso”, para depositar o corpo dos reis, permitindo que a alma fose levada pola barca lunar./  O arquitecto Sánchez Montanha, em base à investigação prévia  (André Pena), e tras demorado estudo concluiu que a Pena Molexa é uma barca lunar, talvez o prototipo de todas elas, com a função de “pouso”, para depositar o corpo dos reis, permitindo que a alma fosse levada pela barca lunar.

  • A forma intencionada de disco  e orientación da pena cara á saída da lúa chea no solsticio de verán, no chamado “ano metónico”/A forma intencionada de disco e orientação da pena para a saída da lua cheia no solsticio de verão, no chamado ‘ano metónico’ . 

– OLD WOMAN Caileach (cf. Latin caelum “sky” and caeluleo ‘the color of the sky, blue’, and also “The Old Woman with a blue veil (representing sky)”. Builder of the landscape and the megalithic monuments. The Old [A]Moura builder of megaliths, holding the Pena Molexa with the little finger. By Carlos Alfonzo ex A. Pena Caminhos Milenários. A VELLA, Caileach [cf. Latin caelum, “ceo” e caeluleo “da cor do ceo, azul”, isto é psblm. “A Vella Do Veo Azul [representando ao ceo]”. Constructora do pasisaje e dos monumentos megalíticos de Europa. A ilustración de Carlos Alfonso, mostra á Vella Moura, sostendo a Pena Molexa co dedo meniño./ A VELHA, Caileach [cf. Latin caelum, “céu” e caeluleo “da cor do céu, azul”, isto é psvlm. “A Velha Do Velo Azul [representando ao céu]”. Construtora da pasissagem e dos monumentos megalíticos de Europa. A ilustração de Carlos Alfonso, mostra à Velha Moura, sustentando a Pena Molexa com o dedo meninho.

  • folklore e densidad de lendas de Mouros – a maior de Galiza-  concentradas nun monumento / O folklore e densidad de lendas de Mouros – a maior da Galiza-concentradas nun monumento.

“Contan que nalgunhas madrugadas de San Xoán, na hora misteriosa en que a lúa aínda non se meteu e o sol xa vai querendo saír, pódese encontrar na Pena Molexa, peiteando os longos e fermosos cabelos, una belísima Moura que mostra ao abraiado mortal que a contempla un enxoval marabilloso: olas e xerros cheos a reverter de moedas e xoias, colares e diademas e brazais, peites e tesoiras, armas e adobíos de antigos guerreiros, e até unha galiña cos seus sete pitinhos, todo de resplandecente ouro”/ [in Eva Merlán Contos e Lendas de Trasancos]. Contam que em algumas madrugadas de São João, na hora misteriosa em que a lua ainda não se meteu e o sol já vai querendo sair, pode-se encontrar na Pena Molexa, peiteando os compridos e formosos cabelos, una belísima Moura que mostra ao abraiado mortal que a contempla um enxoval maravilhoso: olas e xerros cheios a reverter de moedas e jóias, colares e diademas e brazais, peites e tesoiras, armas e adobíos de antigos guerreiros, e até uma galinha com os seus sete pitinhos, tudo de resplandecente ouro” [in Eva Merlán Contos e Lendas de Trasancos]”

A  peculiaridade das lendas, relacionandose todas con determinantes aspectos do  conceito Celta de Soberanía –Sacral Kingship-, /

 A peculiaridade das lendas, relacionandose todas com determinantes aspectos do  conceito Celta de Soberania – Sacral Kingship-.

“II A Moura convídao a admirar con detemento cada unha das pezas que compoñen o enxoval e logo pídelle que escolla entre todo canto ve aquilo que pense do seu gusto. Engaiolado e dubidoso ante tales riquezas, o coitado acaba sinalando algunha das xoias que se ofrecen á súa vista; ás veces a que encontra máis feitinha; caseque sempre a que lle parece de maior peso e valor. Entón escóitase á Moura lamentarse e chorar, recriminándolle a súa cobiza” [In Contos e Lendas de Trasancos by Eva Merlán]/ “II A Moura convida-o a admirar com detemento cada uma das peças que compõem o enxoval e logo pede-lhe que escolha entre todo quanto vê aquilo que ache do seu gosto. Engaiolado e dubidoso ante tais riquezas, o coitado acaba assinalando alguma das jóias que se oferecem à sua vista; as vezes a que encontra mais feitinha; caseque sempre a que lhe parece de maior peso e valor. Então escuta-se à Moura lamentar-se e chorar, lhe recriminando a sua cobiça” [In Contos e Lendas de Trasancos by Eva Merlán]”.

fan a segunda hipótese cando menos altamente verosímil/

“III A aparición esvaécese nun espelhar de luz que se delonga na claridade nacente do día. O cobizoso ve tornarse-lle negro carbón nas mans a alfaia que apreixara con tanto devezo. I é que a Moura espera en vao desde o fondal do tempo que un home, con máis corazón que ansia de ouro no peito, a desencante elixíndoa a ela como o máis fermoso e máis desexable dos regalos. Entón redimida do feitizo, marchará co seu liberador, levando consigo todo o tesouro. Até o de agora ningún dos que viran á Moura a preferiron ao ouro. De modo que alá debe seguir enfeitizada, esperando unha mañá propicia de San Xoan para mostrarse de novo na Pena Molexa” [In Eva Merlán. Contos e Lendas de Trasancos]. / “III A aparición esvaécese nun espelhar de luz que se delonga na claridade nacente do día. O cobizoso ve tornarse-lle negro carbão nas mans a alfaia que apreixara con tanto devezo. I é que a Moura espera en vao desde o fondal do tempo que un home, con máis corazón que ansia de ouro no peito, a desencante elixíndoa a ela como o máis fermoso e máis desexable dos regalos./ Entón redimida do feitizo, marchará co seu liberador, levando consigo todo o tesouro. Até o de agora ningún dos que viran á Moura a preferiron ao ouro. De modo que alá debe seguir enfeitizada, esperando unha mañá propicia de San Xoão para mostrarse de novo na Pena Molexa? [In Eva Merlán. Contos e Lendas de Trasancos].

facem a segunda hipótese quando menos altamente verosímil

pena-molexa-building1

Cabe  unha solución intermedia: a do intencionado traballo  sobre o preexistente grupo de penas para crear o monumento megalítico, co disco lunar e os elementos funcionales como a que chamamos “mesa de ofrendas”.

/Cabe uma solução intermédia: a do trabalho intencionado sobre o preexistente grupo de penas para criar o monumento megalítico com o disco lunar e os elementos funcionais como a que chamamos “mesa de oferendas”.

 

 II  AS LENDAS DA PENA MOLEXA SON LENDAS LIGADAS Á MOURA, MATER, A SOBERANÍA

AS LENDAS DA PENA MOLEXA SÃO LENDAS LIGADAS A [A]MOURA,MATER, A SOBERANIA

Moitas civilizacións e culturas do mundo contemplan a existencia dunha divinidad feminina, asociada á fecunda terra e/ou á lúa, a modo de Nai Universal, Mater ou Deusa Nai. Pero só os Celtas conciben á  Mater, Nai Universal, como triple Virge e como unha trinidad ou feminino trío das Matres.
/ Muitas civilizações e culturas do mundo contemplam a existência de uma divinidad feminina, associada à fecunda terra e/ou à lua, a modo de Mãe Universal, ou Mater Deusa Mãe. Mas só os Celtas concebem a a Mater, Mãe Universal, como Virge e como uma trinidad ou feminino trío das Matres.

Os Celtas – como sucede co cristianismo celta na Igrexa Católica- son monoteístas trinitarios. Por unha banda teñen unha Trinidad masculina, un Fillo, un Pai e un Espírito, escenificando os tres pasos do sol, ao longo do día e do ano. Doutra banda teñen unha Trinidad feminina, unha Virxe que conforma o trío das Matres: casamenteira Moza, na primavera, grávida Nai , no verán e Vella no inverno. // Os Celtas – como sucede com o cristianismo celta na Igreja Católica- são monoteístas trinitarios. Por uma banda têm uma Trinidad masculina, um Filho, um Pai e um Espírito, escenificando os três passos do sol, ao longo do dia e do ano. Por outra parte têm uma Trinidad feminina, uma Virxe que conforma o trío das Matres, casamenteira Jovem, na Primavera; grávida Mãe, no Verão e Velha no Inverno.

[A]Moura e [O]Mouro: “A habitante do Alén e O habitante do Alén ” son epítetos da Triple Mater, “Nai”, Celta [Mater, Matres] e seu paredros, solar trinitario Deus /

[A]Moura e [O]Mouro: “A habitante do Além e O habitante do Além” são epítetos da Triple Mater, “Mai”, Celta [Mater, Matres] e seu paredros, solar trinitário Deus.

 CHAMADAS MATRES GALAICIS EN GALLAECIA  Da Nai Terra brotan as fontes, os ríos e os mares cheos de peixes, é fonte dos bosques, é fonte dos froitos. É fonte da fecundidade da natureza. Ten unha parte clara e veraniega e unha parte escura e invernal. Pola noite convertida núm semáforo celeste: A Lúa, axúdanos na caza nocturna, mídenos o paso dos meses, e moito máis. A cada día, a cada ano, pare seu santo, luminoso fillo, á Luz do Mundo, O Diying God, e a cada ano e a cada día chora a súa morte. Para os Celtas segundo o ensino dos Durvedes [nome que reciben os Druidas en Gallaecia, como o viu Miguel Costa] son as MATRES, tres persoas distinas unha moza, unha nai e unha anciá, mais unha sóla MATER nai certa. Os contos europeos e a etnología descríbenos con detalle súa santa e benfeitora interceção. A Deus Nai [a bendita Terra] é moza desde febreiro a maio na Europa Atlántica; pare no verão o primeiro de agosto; envellece o primeiro de novembro, cando se converte na anciá velliña do friage, do inverno, e da morte da natureza. O primeiro de febreiro, na Candeloria, renace de novo a vida como fermosa virgem [Brigantia, Brigitt, Brígida] e funde a neve. /Da Mãe Terra brotam as fontes, os rios e os mares cheios de peixes, é fonte dos bosques,  é fonte dos frutos. É fonte da fecundidad da natureza. Tem uma parte clara e veraniega e uma parte obscura e invernal. Pela noite convertida núm semáforo celeste: A Lua, ajuda-nos na caça nocturna, mede-nos o passo dos meses e bem mais. A cada dia, a cada ano, pare seu santo, luminoso filho, á Luz do Mundo, O Diying God, e a cada ano e a cada dia chora a sua morte. Para os Celtas segundo o ensino dos Durvedes [nome que recebem os Druidas em Gallaecia, como o viu Miguel Costa] som as MATRES, três pessoas distinas uma jovem, uma mãe e uma idosa, mas uma sóla MATER mãe verdadeira. Os contos europeus e a etnología descrevem-nos com detalhe sua santa e benfeitora interceção. A Deusa Mãe [a bendita Terra] é jovem desde fevereiro a maio na Europa Atlántica; pare no verão o primeiro de agosto; envelhece o primeiro de novembro, quando se converte na idosa do friage do inverno e da morte da natureza. O primeiro de fevereiro, na Candeloria, renace de novo a vida como formosa virgem [Brigantia, Brigitt, Brígida] e funde a neve.

ETIMOLOXÍA DE MOURO/MOURA, SEGUNDO A ARQUEOLOXÍA INSTITUCIONAL

ETIMOLOGIA DE MOURO/MOURA , SEGUNDO A ARQUEOLOGIA INSTITUCIONAL 

espelho1

A voz Os Mouros (41), céltica, [[A]Moura poderia significar “The inhabitant of the under-sea world”. Following Koch: cf. tartessian *omuŕika*[ [J.16.2] < *u(p)omorikā ‘the under-sea world’, cf. Gaulish Aremorica ‘the land by the sea’, Welsh arfor-dir ‘coast’. [J. T. COCH ActPal X = PalHisp 9, 343]], designando a seres míticos similares aos “elfos de Tolkien”, gente imortal, belíssima, de pele clara e cabelos de ouro, seres ‘élficos’ ou feéricos de bom porte, com jóias e roupa de grande valia, não se pode traduzir por “mouros africanos” nem muito menos por “negros” (42).

Documenta na Idade do Bronze, a voz tartésica Omurika [< *u(p)omorika], [sinalando Koch o bretão Maciço Armoricano, do galo Aremorica “Terra do Mar”]; O Mundo Baixo o Mar”, ‘Infra Mundo’ [J. T. Coch]; que, revelando-nos a etnografía galega e o folklore da Pena Molexa seu sentido, asocio a o hábitat dos Mouros: *[A]Mora/*[A]Moura, habita psblm. o Mar Moiral, O Além (Pena), lugar diferente ao dos humanos. Moura e Mouro é probável hiper-enxebrismo, de *Omorica > *Amor[ric]a, > *AMora, “A Moura”, e *OMor[ic]o  > *OMoro  > “O Mouro” – psvlm. por coincidir, segundo o penso, a voz celta con o vocablo castellano do muslime “Moro” e “Mora”.

Documenta na Idade do Bronze, a voz tartésica Omurika [< *u(p)omorika], [assinalando Koch o bretão Maciço Armoricano, do galo Aremorica “Terra do Mar”]; O Mundo Baixo o Mar”, ‘Infra Mundo’ [J. T. Coch]; que, revelando-nos a etnografía galega e o folklore da Pena Molexa seu sentido, associo a o hábitat dos Mouros: *[A]Mora/*[A]Moura, habita o Mar Moiral, O Além (Pena 2002), lugar diferente ao dos humanos. Moura e Mouro é probável hiper-enxebrismo, de *Omorica > *Amor[ric]a, > AMora > “A Moura”, e *OMor[ic]o  > OMoro  > “O Mouro” – psvlm. por coincidir, segundo o penso, a voz celta com o vocablo castelhano do muslime “Moro” e “Mora”.

Os mouros no imaxinario galego, bretón e irlandés, viven en lugares: baixo a auga ou a terra. Sendo en Irlanda arriscado construír a casa ou arar en terras de mouros [de, ut supra, *Omórica, o Alén Baixo o Mar, ou daoine sidhe].  En Donegal, facendo un labrego súa vivenda nun terreo de mouros [daoine] estes se lle aparecían pola noite dicindo:

Os mouros no imaxinario galego, bretão e irlandês, vivem em inhóspitos lugares: baixo a água ou a terra. Sendo na Irlanda arriscado construir a casa ou arar em terras de mouros [de, ut supra, *Omórica, o Além Baixo o Mar, ou daoine sidhe]. Em Donegal, fazendo um lavrador casa em terreno de mouros, [daoine], estes se lhe apareciam pela noite dizendo:

Ti destruiche a nosa casa e facenda e halo pagar, halo pagar / Tu destruiche a nossa casa e fazenda e há-lo pagar, há-lo pagar.

Contan Cuevillas e Fraguas que bérranlle ós labregos cando arando en certos sitios afondan moito na terra e a rella bate nos tellados das casas dos mouros/Contam Cuevillas e Fraguas que bérranlle aos lavradores quando arando em certos sítios aprofundam muito na terra e a rella bate nos telhados das casas dos mouros

Ai hom cerra o arado, non ares tan fondo que me destella-la casa [1955: 281]./ Ai hom cerra o arado, não ares tão fundo que me destelhas a casa [1955: 281].

Sempre en extraordinario contexto  [A]Moura e [O]Mouro: “O/A habitante do Alén” , son  epítetos da Triple Mater Celta [Mater, Matres] e de seu paredros: o Trinitario solar Deus /Sempre em extraordinário contexto [A]Moura e [O]Mouro: “O/A habitante do Além” , são epítetos da Triple Mater Celta [Mater, Matres] e de seu paredros: o Trinitário solar Deus .

AS LENDAS DE Á MOURA, A MATER, A SOBERANIA, LEGITIMAN O DEREITO DIVINO DA MONARQUÍA

AS LENDAS DE À MOURA, A MATER, A SOBERANIA, LEGITIMAN O DIREITO DIVINO DA MONARQUIA

 

A Pena Molexa é un rei convertido en pedra por un feitizo, ao non superar a proba. Os seus cabaleiros, tamén están encantados, son as pedras que rodean á Pena Molexa. Todos recuperan a forma humana a noite de San Xoan e percorren a terra protexendo á xente desvalida, sobre todo aos maiores./ A Pena Molexa é um rei convertido em pedra por um feitiço, ao não superar a prova  Seus caballeros, também estão encantados, são as pedras que rodeiam à Pena Molexa. Todos recuperam a forma humana a noite de San João e percorrem a terra protegendo à gente desvalida, sobretudo aos maiores. / In the worst cases, the greedy noble young man is cursed and turned to stone for failing her test.  The other surrounding stones are his horsemen. On Midsummer Night, San Seoane’s, São Jõao, or San Xoán eve, they all regain their human form and ride again, protecting the land, jus for one day, every year. It is also said that on the night of Saint John a treasure is carried away from the Pena Molexa on three golden mules. The mules march in to the sea if nobody can break the spell.

 

En clave PCP [Paradigma da Continuidade Paleolítica], desde a Idade do Bronce,  a ‘A Moura’ do Atlántico Celta–allea a invasión muslime da Península –, encarna á Soberania, á Deusa Nai, de quen as linaxes e señores da terra, a mostrando nas armarias, xustificando seu divino dereito ao dominio proclaman descer, ora como Muller Mariña[caso dos Scott de Escocia, antepasados de Sir Walter Scott, dos Ellis de Irlanda, ou, do primeiro de todos, Juan Mariño] , ora como Dama do Lago [caso dos nosos Lago].

/Em chave PCP [Paradigma da Continuidade Paleolítica], desde a Idade do Bronze, a ‘A Moura’ do Atlántico Celta -alheia a invasão muslime da Península-, encarna à Soberania, à Deusa Mãe, de quem as linaxes e senhores da terra, a mostrando nas armarias, justificando seu divino direito ao domínio proclamam descer, ora como Mulher Marinha[caso dos Scott de Escócia, antepassados de Sir Walter Scott, dos Ellis da Irlanda, ou, do primeiro de todos, Juan Marinho] , ora como Dama do Lago [caso dos nossos Lago].

E podendo adoptar calquera forma, a Moura, a Mater, neste contexto de Mariño Paraíso, adoita presentarse en forma de muller mariña, que é o nome que reciben as sereias en Galicia, e na Europa Atlántica.

Confirmando o dito nos precedentes parágrafos, a idea cristiana, medieval e moderna, do dereito divino da soberanía -‘por nacimento e por matrimonio’- [excluíndose “a conquista” – debendose lexitimar esta casando o conquistador coa muller do rei vencido-] nace e xustifícase, entre os Celtas do Atlántico, con a historia galega da Muller Mariña, recollida por primeira vez  no libro das liñaxes (circa 1340-1344) de D. Pedro de Barcelos – tamén recollida  en (1837) Den lille Havfrue, por Christian Andersen-, chamada Melusina polo trobador occitano Jean d’Arras  (ca. 1382-1394)/

Confirmando o dito nos precedentes parágrafos, a ideia cristã, medieval e moderna, do direito divino da soberania -‘por nacimento e por casal’- [excluindo-se “a conquista” – debendose lexitimar esta casando o conquistador com a mulher do rei vencido-] nasce e justifica-se, entre os Celtas do Atlântico, com a história galega da Mulher Marinha, recolhida pela primeira vez no livro das linhagens (circa 1340-1344) de D. Pedro de Barcelos,  também recolhida em (1837) Den lille Havfrue, por Christian Andersen-, chamada Melusina pelo trobador occitano Jean d’Arras (circa 1382-1394)

E podendo adoptar calquera forma, a Moura, a Mater, neste contexto de Mariño Paraíso, adoita presentarse en forma de Muller Mariña, que é o nome que reciben as mulheres marinhas en Galiza, e na Europa Atlántica./ E podendo adoptar qualquer forma, a Moura, a Mater, neste contexto de Marinho Paraíso, adopta apresentar-se em forma de Mulher Marinha, que é o nome que recebem as mulheres marinhas na Galiza, e na Europa Atlântica.

Este é cronolóxicamente o primeiro relato europeo do tema, chamado “melusino”, aunque con propiedade debería chamarse *“mariño”. *”marinho”

  “O primeiro foi ũu cavaleiro boo que houve nome dom Froiam, e era caçador e monteiro. E andando ũu dia em seu cavalo per riba do mar, a seu monte, achou ũa molher marinha jazer dormindo na ribeira. E iam com ele tres escudeiros seus, e ela, quando os sentio, quise-se acolher ao mar, e eles forom tanto empos ela, ataa que a filharom, ante que se acolhesse ao mar. E depois que a filhou aaqueles que a tomarom fe-a poer em ũa besta, e levou-a pera sa casa.

E ela era mui fermosa, e el fe-a bautizar, que lhe nom caia tanto nome nem uu como Marinha, porque saira do mar; e assi lhe pôs nome, e chamarom-lhe dona Marinha.  E houve dela seus filhos, dos quaes ũu que houve nome Joham Froiaz Marinho.E esta dona Marinha nom falava nemigalha. Dom Froiam amava-a muito e nunca lhe tantas cousas pode fazer que a podesse fazer falar. E ũu dia mandou fazer mui gram fogueira em seu paaço, e ela viinha de fora, e trazia aquele seu filho consigo, que amava tanto como seu coraçom. E dom Froiam foi filhar aquele filho seu e dela, e fez que o queria enviar ao fogo. E ela, com raiva do filho, esforçou de braadar, e com o braado deitou pela boca ũa peça de carne, e dali adiante falou. E dom Froiam recebeo-a por molher e casou com ela.

Livro de Linhagens do Conde de Barcelos Dom Pedro, Lisboa.                                       

Mostrando que o concepto de Soberanía “de dereito divino”, era moi importante […] nos séculos centrais da Idade Media, moitas de nosas damas de alcume do século XII chamábanse Mariña, evocando a bela historia galega da Muller Mariña “a Moura Soberana”, nai de Juan Mariño, primeiro representante do tema da legitimação da liñage mal chamado Melusino en Europa.

Mostrando que o conceito de Soberania ‘de direito divino’, era muito importante […] nos séculos centrais da Idade Média,  muitas de nossas damas de alcunha do século XII chamavam-se Marinha, evocando a bela história galega da Mulher Mariña –a Moura Soberana –, mãe de Juan Marinho, primeiro representante  do tema da legitimação da linhage mal chamado Melusino em Europa.

Na derradeira década do século pasado [Pena 1995] conetamos de modo multi e inter disciplinar os dous extremos da escenificación da Soberanía de Dereito Divino

Na derradeira década do século passado [Pena 1995] conetamos de modo multi e inter disciplinar os dois extremos da escenificação de a  Soberanía de Direito Divino

entronización de Carlos Alfonzo

É a encarnación da Soberanía, e procura un home digno de gobernar o País, a Treba, o Toudo ou Estado/ É a encarnacação da Soberanía, e  procura um homem digno de governar o Pais, a Treba, o Toudo ou Estado.  Download Here: http://anuariobrigantino.betanzos.net/Ab2004PDF/2004%20117-160%20ANDRES%20PENA.pdf

 

“Coma nun poético coloquio de amor, entre o rei e a categoría divina personificada polo outeiro, «altar» de pedra, da tribo, chámese Trebopala, “Pedra da Tribo”, chámese Toudopala, “Pedra do Teuta [Estado]”, chámese Crougintoudadigo, «Croio (altar de pedra) Teutático, ou chámense Mater/Matres,  “Nais”, establécese un diálogo ou mística conexión, o día da entronización”.

 “Coma num poético coloquio de amor, entre o rei e a categoria divina personificada pelo outeiro, “altar” de pedra, da tribo, chame-se Trebopala, “Pedra da Tribo”, chame-se Toudopala, “Pedra do Teuta (Estado)”, chame-se Crougintoudadigoe, “Croio (altar de pedra) Teutático”, ou chamen-se Mater/Matres, “Mães”, estabelece-se um diálogo ou mística conexão, o dia da entronizaçação”.

[…] O día da entronización real é o momento máis fundo e máis belo da vida da tribo. Pero desaparecidos, se cadra coa súa vella Europa, os inmortais lazos dos Celtas coa súa Terra, desaparecidos xa case tódolos Celtas en realidade, igual que a santa a obriga se transformou hoxe nun abrevadeiro, xa na Idade Media a Trebopala aparece na historia galesa de Math, “Oso”, “Urso”, convertida nunha singular, e aínda triple, doncela porta-pés, noutra incomprendida e bizarra historieta, desenvolvida na Cuarta Póla dos Mabinogi:

[…] O dia da entronização real é o momento mais fundo e mais belo da vida da tribo. Mas desaparecidos, se calhar com a sua velha Europa, os imortais laços dos Celtas com a sua Terra, desaparecidos já case todos os Celtas em realidade, igual que a santa a obriga se transformou hoje num abrevadeiro, já na Idade Média a Trebopala aparece na história galesa de Math, “Urso”, convertida numa singular, e ainda triple, donzela porta pés, noutra incomprendida e bizarra historieta, desenvolvida na Quarta Rama dos Mabinogi:

 

No bronce de Monforte de Lemos de entronización y circunvalación real, do Instituto de Valencia de Don Juan, et non obscura per obscuriora, se certifica a marginal presencia, dun xóven ursiño arrastrado ao centro da escena sacrificial coa soga ao pescozo – dentro da Celtic Common Law, tanto no bronce de Monforte de Lemos [de entronización], canto na sítula de Bisenzio [de circunvalación da crica, “fronteira”]- desde o extremo distal ao caldeiro, por un desaparecido [máis non sen nos deixar como o ‘gato de Cheshire’ a impronta ou pegada dos seus pés] personaxe. É de manual de peto que o oso ie. *arctos e categoría divina expresada pola Dea Artionis é, entre os celtas, coñecido símbolo da soberanía. “[…] Cando un galo se chama Matugenos ou un irlandés Mathgamhainn, fillo do oso […], non é porque se imaxine descender dun oso […] senón porque pretende relacionarse co simbolismo real do oso” (H. Hubert). Ao Ursiño do bronce votivo de Monforte de Lemos vénlle ao peluche a observación (HUBERT) de que un galo ou un irlandés pretendía simbolizar -e esa é, segundo o penso, a simboloxía da historia de Math nos galeses Mabinogi– a súa pertenza á nobre estirpe ou á liñaxe real entre os Celtas; a súa prosápia, non a unha aberrante descendencia dun oso, se chamando Matugenos ou Mathgamhainn “fillo do oso”, voz seguramente procedente, pars pro toto, do galego portugués “mato” [fronte ao brit. mangan “oso”], termo equivalente a dicir sen o nomear: “o animal do mato” [esp. “matorral”], o “bicho do mato” -e lembremos que non só os nosos Matos e Matosinhos, mancheia de topónimos e antropônimos do galego-portugués poderán significar, pars pro toto, “oso”, senón tamén, e como real probe do noso asserto, como sinónimo de oso a cláusula (sic) “bicho-do-mato”, empregase e pervive aínda ata os nosos días no brasileiro e no portugués -E nos movendo da hipótese ao terreo da poesía, acaso a derradeira vez que aparece “mato” coma sinónimo de “oso” en galego-portugués, “o esquivo mato rexistrando vai [o vento ]”, na típica actitude de erguer a cabeza para cheirar o ar en posición bípede (como fan os osos), o foi no poema Feros Corvos de Xalhas dedicado aos “seres vagamundos”, que sempre intrigou ao que subscribe estes papeis, de Eduardo Pondal Abente (1835-1917)]. / /No bronze procedente de Monforte de Lemos, de entronização e circunvalação real, do Instituto de Valencia de Don Juan, e não obscura per obscuriora, se certifica a marginal presença, dum jovem ursinho arrastado ao centro da cena sacrificial com a soga ao pescoço –tanto no bronze de Monforte de Lemos quanto na sítula de Bisenzio- desde o extremo distal ao caldeiro, por um desaparecido [mais não sem nos deixar como o ‘gato de Cheshire’ a impronta ou pegada dos seus pés] personagem. É de manual de peto que o urso ie. *arctos e categoria divina expressada pela Dea Artionis é, entre os celtas, conhecido símbolo da soberania. “[…] Cando un galo se chama Matugenos ou un irlandés Mathgamhainn, “fillo do urso” […], non é porque se imaxine descer dun oso […] senón porque pretende relacionarse co simbolismo real do urso” H. Hubert. Ao ursinho do bronze votivo de Monforte de Lemos vem-lhe ao peluche a observação (HUBERT) de que um galo ou um irlandês pretendia simbolizar -e essa é, segundo o penso, a simbologia da historia de Math nos galeses Mabinogi- a sua pertença á nobre estirpe ou á linhagem real entre os Celtas; a sua prosápia, não uma aberrante descendência dum urso, se chamando Matugenos ou Mathgamhainn ‘filho do urso’, do galego português ‘mato’ [fronte ao brit. mangan ‘urso’], termo equivalente a dizer sem o nomear: ‘o animal do mato’ [esp. ‘matorral’], ‘bicho do mato’ -e lembremos que não só os nossos Matos e Matosinhos, mancheia de topônimos e antropônimos do galego-português cós que intitulo, em choqueiro, este apartado [Bicho do Mato], poderão significar pars pro toto, ‘urso’, senão também, e como real probe do nosso asserto, como sinônimo de urso a verba (sic) ‘bicho-do-mato’, empregasse e pervive ainda ata os nossos dias no brasileiro e no português -E nos movendo da hipótese ao terreno da poesia, acaso a derradeira vez que aparece mato coma sinônimo de urso em galego-português, “o esquivo mato registrando vai [o vento ]”, na típica atitude de erguer a cabeça para cheirar o ar em posição bípede (como fazem os ursos), o foi no poema Feros Corvos de Xalhas dedicado aos ‘seres vagamundos’, que sempre intrigou ao que subscreve estes papeis, de Eduardo Pondal Abente (1835-1917)]. A cena do arraste do urso, repete-se no programa iconográfico a sítula da tumba XXII de Visenzio [710 a.C.] mostrando (Pena) a cerimônia da tomada de posse da Treba pelo arante rei circunvalando a crica “fronteira” -motivo pelo que a voz celta  também significa arado no moderno galego-. (Desculpem as gralhas)

MATH o fillo de Mathonwy era o señor de Gwynedd, e Pryderi o fillo de Pwyll era señor dos vinteún Cantrefs do Sul; e eran eses os sete Cantrevs de Dyved, e os sete Cantrevs de Morganwc, os catro Cantrevs de Ceredigiawn, e os tres de Ystrad Tywi. Por aquel tempo, Math o fillo de Mathonwy non podia existir a menos que os seus pés estivesen na barriga dunha virxe, excepto só cando o estaba prevenido polo tumulto de guerra. Agora a doncela que estaba co era Goewin, a filla de Pebin de Dol Pebin, en Arvon, e ela era a mas preclara doncela do seu tempo coñecido nese lugar.

“Urna funeraria in bronzo (710 a.C.) ritrovata nella Tomba 22 della necropoli di Olmo Bello a Bisenzio, l’antica città etrusca di Visentium e attualmente conservata presso il Museo di Villa Giulia a Roma. Sul coperchio compaiono diversi personaggi in atteggiamento di danza intorno ad un orso incatenato; più in basso alcuni uomini itifallici, muniti di scudo, sembrano girare in tondo intorno alla scena principale. La cattura dell’orso costituisce ancora oggi un motivo ricorrente nelle cerimonie carnevalesche di tutta Europa e fonti iconografiche medievali mostrano scene di caccia all’orso, come pure uomini selvatici e orsi incatenati accanto a dame o domatori”. Fonte: http://www.leportedellanno.unito.it/roma_animali_grande_1.htm

E Math estaba obrigado a morar permanentemente sempre en Cair [“croio”, ” pétreo outeiro”»] Dathyl, en Arvon, e non podia ir a circunvalar a Terra [“Treba”, “Territorio Político” (67), pero Gilvaethwy o fillo de Don, e Eneyd o fillo de Don, os seus sobriños, os fillos da súa irmá, co seu mordomo, ian a circunvalar a Terra no seu lugar (68).

MATH o filho de Mathonwy era o senhor de Gwynedd, e Pryderi o filho de Pwyll era senhor dos vinteúm Cantrefs do Sul; e eram esses os sete Cantrevs de Dyved, e os sete Cantrevs de Morganwc, os quatro Cantrevs de Ceredigiawn, e os três de Ystrad Tywi. Por aquele tempo, Math o filho de Mathonwy não podia existir a menos que os seus pés estivessem na barriga de uma virxe, excepto só quando o estava prevenido pelo tumulto de guerra. Agora a donzela que estava com ele era Goewin, a filha de Pebin de Dol Pebin, em Arvon, e ela era a mais preclara donzela do seu tempo conhecido nesse lugar. E Math estava obrigado a morar permanentemente sempre em Cair [«croio», «colina de pedra»] Dathyl, em Arvon, e não podia ir a circunvalar a Terra [“Treba”, “Território Político”] (67), mas Gilvaethwy o filho de Dom, e Eneyd o filho de Dom, os seus sobrinhos, os filhos da sua irmã, com o seu mordomo, ian a circunvalar a Terra no seu lugar (68).

Na Historia de Math, na Cuarta Rama, tres virxes, simbolizando esta triplicidade o carácter da Mater (unha moza, unha nai e unha vella), ou tres mozas portapés do rei, representan sucesivamente segundo o penso a Soberanía das Matres encarnada no altar da tribo: Trebo-Pala; unha categoría divina do ónfalos “embigo”,  da Mater Virge Nai, mentres que o principal protagonista, o rei Math «Urso», escenifica coa súa obriga de ter sempre os pés postos sobre o ventre da Virxe, o perpetuo compromiso dun soberano celta de andar cos pés no chan, de gobernar o seu país, adquirido polo rei no día da súa entronización, desde o mesmo momento en que chantou os seus espidos pés sobre o outeiro, o crougintoudadigo «croio teutático» ou a trebopala, e poñéndose en contacto directo co ónfalos da Mater, Pala ou Fál, o ventre fecundo da virxe que coñeceu co particular ashvamedha (69), o día da súa entronización e con quen se é tolerable- poderiamos dicir que comungou (70). In:

Na História de Math, na Quarta Rama, três virxens, simbolizando esta triplicidade o carácter da Mater [uma jovem, uma mãe e uma velha], ou três jovens portapés do rei, representam sucessivamente segundo o penso a Soberania das Matres encarnada no altar da tribo: Trebo-Pala; uma categoria divina do ónfalos “embigo”,  da Virxe Nai, enquanto que o principal protagonista, o rei Math «Urso», escenifica com a sua obriga de ter sempre os pés postos sobre o ventre da Virxe, o perpétuo compromisso de um soberano celta de andar com os pés no chão, de governar o seu país, adquirido pelo rei no dia da sua entronização, desde o mesmo momento em que chantou os seus despidos pés sobre o Outeiro ou Crougintoudadigo “Croio Teutático” ou a Trebopala, “Pedra da Treba”, e pondo-se em contacto directo com o ónfalos da Mater, Pala ou Fál, “Pedra [Protectora]”, o ventre fecundo da Virxe que conheceu com o particular ashvamedha (69), o dia da sua entronização e com quem se é tolerável- poderíamos dizer que comungou (70). In:

http://anuariobrigantino.betanzos.net/Ab2004PDF/2004%20117-160%20ANDRES%20PENA.pdf

 

O PRINCIPIO QUE ENTRONIZA AO NU REI NA PENA MOLEXA PON OS PES DE CRISTO REY NA BARRIGA DA VIRXE MARÍA

O PRINCÍPIO QUE ENTRONIZA AO NU REI NA PENA MOLEXA PÕE OS PÉS DE CRISTO REI NA BARRIGA DA VIRXE MARIA

“Esta unión expresaríase entre os Celtas e Germanos celtizados dunha maneira solemne, mesurada, sen se recargar, figurando o ventre fecundo da virxe garante da subsistencia dunha sociedade agropecuaria, unha imaxe expresada maxistralmente no famoso Libro de Pericopios de Enrique II, Richenau, Lago Constanza. A miniatura  representa ao bendito rei sentado no seu trono [a Pedra Fría ou Pala], a Cristo en Maxestade tendo como porta pés á Mater Santísima, nada máis e nada menos [Matres, unha trinidade, Virxe, Nai Fecunda, e Vella, para os Celtas) (65).

“Esta união expressar-se-ia entre os Celtas e Germanos celtizados duma maneira solene, mesurada, sem se recarregar, figurando o ventre fecundo da Virxe garante da subsistencia duma sociedade agropecuaria, uma imagem expressa magistralmente no famoso Livro de Pericopios de Enrique II, Richenau, Lago Constanza. A miniatura representa ao bendito Rei sentado no seu trono [A Pedra Fria ou Pala], a Cristo em Majestade tendo como porta pés à Mater Santísima, nada mais e nada menos [Matres, uma trinidade Virxe, Mãe fecunda, e Velha], para os Celtas) (65)

A maxestuosa imaxe de Cristo Entronizado, pousando os seus pés no benditiño ventre froitífero da súa Nai, non é en consideración á súa simboloxía en modo algún incongruente ou irreverente, nen para o sistema Celta, nen para o dogma Católico, onde a Virxe María é Nai Universal. […] Estes conceptos facilitaron a instantánea conversión  ao cristianismo dos Celtas de Gallaecia“. AB, ibid.

A majestuosa imagem de Cristo Entronizado, pousando os seus pés no benditinho ventre froitífero da sua Mãe, não é em consideração à sua simbologia em modo algum incongruente ou irreverente, nen para o sistema Celta, nen para o dogma Católico, onde a Virxe María é Mãe Universal. […] Estes conceitos facilitaram a instantanea conversão  ao cristianismo dos Celtas de Gallaecia“. AB, ibid.

Corrompéndose a linguaxe segundo universal lei postulada por MAX MÜLLER,o que simbolizaba o compromiso do soberano de ter os pés no chan, é dicir, de gardarse digno en todo momento coa súa conducta e superior virtude moral e mental da Treba, do Toudo ou Terra, do País, do Estado que o escolleu […] un día deixou de ter sentido [AB, ibid].

Corrompendo-se a linguagem segundo universal lei postulada por MAX MÜLLER,o que simbolizava o compromisso do soberano de ter os pés no chão, é dizer, de guardar-se digno em todo momento com a sua conducta e superior virtude moral e mental da Treba, do Toudo ou Terra, do País, do Estado que o escolheu […] um dia deixou de fazer sentido [AB, ibid].

Esta miña concepción do significado das categorías Trebopala, e Trebaruna, de difícil interpretación [que bebendo da Mitoloxía Comparada, tan cara aos lingüistas decimonónicos, mais que de neogramaticóloxía e de abrevadeiros, require, para a interpretación do obxecto arqueolóxico, casando as palabras coas cousas, dun coñecemento da etnografia galega, fósil vivente da cultura celta europea] co tempo esqueceuse, posibilitando a entrada no xogo ou na escena, na Cuarta Póla dos Mabinogui, do Señor de Gwynedd, Math, fillo de Mathonwy – nome e patronímico de ursulino arrecendo- e a súa excentricidade de manter os pés, salvo en tempo de guerra, en todo momento sobre o ventre da fermosa doncela Goewin; até que deixando a virxe fecunda o estado virtuoso e a Math sen porta pés, florece ese celta, delicioso enguedello, coa empreñada substituta de obscura virtude e luminoso nome, Arianrhod, nai dun louro vástago Dylan Eil Ton «Fillo da Onda» e do solar Lleu Llawgyffes, a quen lle foi destinada unha sen par esposa, Blodeuwedd, criada dos pétalos das flores do campo.

Esta minha concepção do significado das categorias Trebopala, e Trebaruna, de difícil interpretação [que bebendo da Mitoloxía Comparada, tão cara para os lingüistas decimonónicos, mais que de neogramaticólogia e de abrevadeiros, requer, para a interpretação do objecto arqueológico, casando as palavras com as coisas, dum conhecimento da etnografia galega, fóssil vivente da cultura celta européia] com o tempo esqueceu-se, possibilitando a entrada no jogo ou na cena, na Quarta Rama dos Mabinogui, do Senhor de Gwynedd, Math, filho de Mathonwy – nome e patronímico de ursulinho arrecendo- e a sua excentricidade de manter os pés, salvo em tempo de guerra, em todo o momento sobre o ventre da formosa donzela Goewin; até que deixando a virxe fecunda o estado virtuoso, e a Math sem porta pés, floresce esse celta, delicioso enguedelho, com a emprenhada substituta, de obscura virtude e luminoso nome, Arianrhod, mãe de um louro vástago Dylan Eil Tom “Filho da Onda” e do solar Lleu Llawgyffes, a quem lhe foi destinada uma sem par esposa, Blodeuwedd, criada dos pétalos das flores do campo.

Na extraordinaria trama que apresentamos nin os empreñes da fecunda Virxe, correspondentes coa fructificación da Nai Terra, teñen nada de particular, nen o ten o que na Idade Media se represente ao soberano Cristo Rei, radiante no seu trono e cos pés sobre o ventre da súa Santísima Nai, a Virxe María.

Na extraordinária trama que apresentamos nem os emprenhes do fecundo ventre da Virxe, correspondentes com a fructificación dá Mãe Terra, têm nada de particular, nen o tem que na Idade Média se represente ao radiante  Cristo Rei, sentado no trono com os pés sobre o ventre dá sua Santísima Mãe: a Virxe María.

Laus Deo

1º Inauguración do Reino

 

O registro arqueológico e a epigrafía sacrificial do Noroeste mostra, o País, o Estado, o Territorio Político ou Treba, encarnado coma pétreo ventre e ónfalos, “embigo” da Virxe Nai,  Mater,  no sacrosanto o Outeiro ou Pala  o dia da entronización do Soberano.

O registro arqueológico e a epigrafía sacrificial do Noroeste mostra, o País, o Estado, o Território Político ou Treba, encarnado coma pétreo ventre e ónfalos, “embigo” da Virxe Mãe, Mater, no sacrosanto Outeiro ou Pala o dia da entronización do Soberano .

Enriba. Esquerda, Pedra do Destino, onde se entronizan os reis de Escocia e Inglaterra. Dereita, transporte da Pedra do Destino desde Brigantia, A Coruña a Escocia. Abaixo. Esquerda, Lia Fáil, ou Pedra da Coronação de Irlanda. Dereita, Trebo Pala, com lacus de San Miguel de Celanova.// Acima. Esquerda, Pedra do Destino, onde se entronição os reis de Escócia e Inglaterra. Direita, transporte da Pedra do Destino desde Brigantia, A Crunha, a Escócia. Abaixo. Esquerda, Lia Fáil, ou Pedra da Coronação de Irlanda. Direita, Trebo Pala com lacus, de San Miguel de Celanova.

 

A PENA MOLEXA ORIENTADA A LÚA [CHEA] EN ASCENSIÓN, REVE, É UNHA BARCA LUNAR

 

Lousiña de Santa Comba Covas. Ferrol, có epígrafé Rebe Trasanciuge. “A Reva Trasanquiña” ten a virtude de resplandecer baixo a agua ao ser mollada . “May I be protector for those without one, /A guide for all travellers on the way;/ May I be a bridge, a boat and a ship/ For all who wish to cross (the water).” A deusa REVATI— Shanti Deva

2º Morte do Rei

Bela ilustración de Carlos Alfonzo, baixo a miña dirección, mostrando ‘o abellón’-e sutilmente o sutti- no funeral dun príncipe. Disposto sobre un pano entre o enxoval funerario calcolítico-reiterado, gravado da Idade de Bronce a época Tardo Antiga, na pétrea estela erixida sobre o túmulo- xunto ao espello, un áureo peite,como o de Caldas, para A Moura, Mater, que probará a alma do cabaleiro, antes de a levar ao Alén. //Bela ilustração de Carlos Alfonzo, baixo a minha direcção, mostrando o abelhão -e subtilmente o sutti– no funeral de um príncipe. Disposto sobre um lenço entre o enxoval funerário calcolítico -reiterado, gravado da Idade de Bronze a época Tardo Antiga, na pétrea estela erigida sobre o túmulo- junto ao espelho, um áureo peite,como o de Caldas, para A Moura, Mater, que provará a alma do cavaleiro, antes a levar ao Além.

 

Este é o desenvolvemento: a Nai Divina [Mater/Matres] inviste un rei de extraordinaria prestancia e virtude no pétreo outeiro, cásase e rexe con el o Toudo, “Estado”, levando na súa nave ao final do reinado a súa alma ao Paraíso.

Capela de Santa Comba -lugar do achado do disco-, trasunto de Reve, “Rising Moon, Ascensión [da Lúa]”, e de San Silvestre [trasunto do Sol]. A capela, como a Pena Molexa do O Val, está orientada á lúa, Revati , “A Brillante” na India Védica: May I be protector for those without one, /A guide for all travellers on the way;/ May I be a bridge, a boat and a ship/ For all who wish to cross (the water).” REVATI— Shanti Deva. E así o que un día foi no pasado pagano o lugar da partida do alma do cabaleiro – de todos os cabaleiros en realidade- transportados na barca lunar ao Alén, unha illa atlántica, convertese no presente cristián na lendaria praia de arribada por mar, nunha barca, dos fundadores de afamados linajes. “Entón fixeron xexún contra o Diaño, e a señora de inmediato fíxose co meniño, e mantivo súa gravidez até o final dos nove meses. Tras iso chegaron as contraccións da señora e as poderosas dores de parto, e deu a luz tres fillos nun dilatado parto, a saber: un fillo ao comezo da noite, e un fillo á medianoite, e un fillo ao final da noite. E foron bautizados segundo o bautismo pagano 4, e estes foron seus nomes, Lochan e Enne e Silvestre 5. / Santa Comba e o seu fillo, o papa San Silvestre, chegaron a Ínsua do Medio na barca de pedra que aínda se conserva xunto ao seu santuario. Santa Combiña bendita/ten un navío no mar/ Quen llo deu?/ Quen llo daría?/ Quen llo deu, púidollo dar. // Então fizeram jejum contra o Diabo, e a senhora de imediato fez-se com o menino, e manteve sua gravidez até o final dos nove meses. Após isso chegaram as contrações da senhora e poderosas dores de parto, e deu a luz três filhos num dilatado parto, a saber: um filho ao começo da noite, e um filho à meia-noite, e um filho ao final da noite. E foram batizados segundo o bautismo pagano 4, e estes foram seus nomes, Lochan e Enne e Silvestre 5. / Santa Comba e seu filho, o papa San Silvestre, chegaram a Ínsua do Médio na barca de pedra que ainda se conserva junto a seu santuário. Santa Combinha bendita/tem um navio no mar/ Quem lho deu?/ Quem dar-lho-ia?/ Quem deu-lho, pôde-lho dar.  E assim o que num dia foi no passado pagano o lugar da partida do alma do caballero – de todos os caballeros em realidade- transportados na barca lunar ao Alén, uma ilha atlántica, converte-se no presente cristão na legendaria praia de arribada por mar, numa barca, dos fundadores de afamados linhagens.

Pero antes de marchar a alma do rei  a compartir con Ela, leito e Reino, no Outro Mundo, debe superar a proba -escenificada polo pobo-  elixindo entre a Mater e un tesouro.

No actual estado dos coñecementos, o rexistro arqueológico institucional – en claves de Xeografía Sagrada e PCP [o marco institucional indoeuropeo post glaciar atlántico]-, permite encadrar o megalito – intencionado ou non- da Pena Molexa na xénese do promptema de Barcas Lunares co seu contrapunto na India Védica.

O piaculum de “A Proba” -ou mellor piacula, por desenvolverse a representación en varios dias- descríbese con todo detalle no II milenio a. C.  o ŠALLIŠ WAŠTAIŠ, o funeral real hitita. Sen a Pena Molexa e lendas asociadas, fósil viviente arqueo etnográfico galego, a modo de Pedra Rosetta, este funeral real e os registros arqueológicos funerarios, serian, como outras moitas cousas, incomprensibles.

Este é o desenvolvimento: a Mãe Divina [Mater/Matres] investe um rei de extraordinária prestancia e virtude no pétreo outeiro [“altar”], casa-se e rege com ele o Toudo, “Estado”, levando na sua nave no final do reinado a sua alma ao Paraíso.

Mas antes de marchar com Ela a partilhar, leito e Reino, no Além, a alma do rei tem que superar a prova -escenificada pelo povo- elegendo entre a Mater ou um tesouro.

No actual estado dos nossos conhecimentos o registro arqueológico institucional – em claves de Geografia Sagrada e PCP [o marco institucional indoeuropeo post glaciar atlántico]-, permite enquadrar o megálito – intencionado ou não- da Pena Molexa na xénese do promptema de Barcas Lunares com seu contrapunto na Índia Védica.

O piaculum de “A Prova” -ou melhor piacula, por desenvolver-se a representação em vários dias- descreve-se contudo detalhe no II milénio a. C. o ŠALLIŠ WAŠTAIŠ, o funeral real hitita. Sem A Pena Molexa e lendas associadas, fóssil viviente arqueo-etnográfico galego, a modo de Pedra Rosetta, este funeral real e os registros arqueológicos, serian, como outras muitas, coisas incompreensíveis.

Imagen24

Ao sol chámanlle Lourenzo e á Lúa Catalina. Cando Lourenzo déitase, acórdase Catalina, di a canción popular. Max Müller explica que o mito resulta da corrupción da linguaxe. Así Endimión a voz que en grego arcaico significaba “o descenso – a morte- do sol”, dá paso, ao ser incomprendida, ó mito. Sendo Endimión un mortal amado por Selene, a Lúa , esta pediulle a Zeus -ou a Hipnos- concedéselle vida eterna-. E concedéuselle o soño eterno, pois el decidiu vivir para sempre durmindo para que cada noite, Selene puidéseo vistar onde estaba enterrado [o monte Latmo preto de Heraclea de Caria ( Asia Menor)] Tiveron cincuenta fillas, entre elas Naxos. Con todo sostén Plinio o Vello, que Endimión foi o primeiro ser humano que observou os movementos da Lúa. Sentíndose observada cada noite, Selene reparou en Endimión e así foi como se namorou. Pero Que ten que ver isto coa Pena Molexa? Rógoche que sigas lendo e xa ti xulgarás se ten, ou non ten, que ver. // Ao sol chamam-lhe Lourenzo e à Lua Catalina. Quando Lourenzo deita-se, acorda-se Catalina, diz a canção popular. Max Müller explica que o mito resulta da corrupção da linguagem. Assim Endimião a voz que em grego arcaico significava “o descenso – a morte- do sol”, dá passo, ao ser incomprendida, ao mito. Sendo Endimião um mortal amado por Selene, a Lua , esta pediu-lhe a Zeus -ou a Hipnos- concedesse-lhe vida eterna-. E concedeu-se-lhe o sonho eterno, pois ele decidiu viver para sempre dormindo para que cada noite, Selene pudesse-o vistar onde estava enterrado [o monte Latmo perto de Heraclea de Caria ( Ásia Menor)] Tiveram cinquenta filhas, entre é-las Naxos.   Contudo sustém Plinio o Velho, que Endimião foi o primeiro ser humano que observou os movimentos da Lua. Sintiendose observada cada noite Selene reparou em Endimião e assim foi como se namorou do. Mas Que tem que ver isto com a Pena Molexa? Rogo-te que sigas lendo e já o teu julgarás se tem, ou não tem, que ver.

Orientada á saída da lúa chea ‘en ascensión’ no solsticio de verán do ano metónico  [b/v] REBE, a etno-arqueoloxía da Molexa é precedente do mito da Lúa recollendo na súa posta [ “Endimión“, Max Müller] ao durmiente sol; precedente do peite de ouro de Caldas que precede en máis dun milenio ao ritual hitita, e de todos peites e espellos das estelas e os enxovais funerarios indoeuropeos do Bronce á Idade Media.

Orientada à saída da lua cheia ‘em ascensão’ no solsticio de Verão do ano metónico [b/v] REBE, a etno-arqueología da Pena Molexa é síntese do mito da Lua recolhendo na sua posta [= “Endimión“, Max Müller] ao durmiente sol; precedente do peite de ouro de Caldas que, por sua vez precede em mais de um milénio ao ritual hitita, e de todos os peites espelhos  nas estelas e enxoval funerario indoeuropeo do Bronze à Idade Média .

 

EXTENSÃO AO MEDITERRÂNEO ORIENTAL ŠALLIŠ WAŠTAIŠ 

Este melusino conceito atlântico da soberania Celta, provavelmente vigente já no Neolítico, sem dúvida já presente [o Peine de Caldas ca. 3300 a.C] na Galiza Calcolítica, estendeu-se desde Ocidente, seguramente via ‘world economic systems’, ao mediterrâneo oriental e oriente indoeuropeu no segundo milênio A.C., mil trezentos, ou quatrocentos anos após o áureo peine de Caldas, quando de novo eu documento a prova encoberta da eleição do tesouro da Mater ao rei, nas tabletas de argila hititas contendo os textos do ritual funerário real Šhališ Uašhtaiš, achadas em 1936, no nível arqueológico mais antigo, cerca do grande templo de Bogazköy, ritual que a compatriota VELASCO (2001, 233) considera “[…] muito original e desgraçadamente, também muito fragmentario”, e que põem voz ao ambiente que acabo de ilustrar.

Fragmento duma tableta hitita contendo o piacula Hasawa, rituais cenificados e representados pola Mulher Velha

O REI BEM VESTIDO

Confirmado meu velho aserto, as tabletas Hititas do horizonte mais antigo (ca XVI a. C.), 201 contendo as cerimônias do ritual funerário chamado Šalliš Waštaiš  realizadas ao falecer um rei em Hattusas, descrevem no protocolo do segundo dia como ao amanhecer, depois de recolher com cuidado as mulheres em uma urna de prata cheia de azeite 202 as cinzas e os ossos do defunto rei, incinerado na pira a noite anterior, consomem em honra dele uma parva de doze pães grandes e um pão grasso, bebendo e fazendo libações à fogueira.

No segundo dia ao abrente, despontando a alva, as mulheres vão [a] a pira a recolher os ossos, extinguindo o fogo com dez jarras de cerveja, dez jarras [de vinho], e dez jarras de walhi. Dispõem uma cunca de prata de media mina e o peso de vinte siclos cheia ‘de fino azeite’. Recolhem os ossos com pinças de prata depositando-os com cuidado na jarra de prata com o azeite, sacam-nos depois do fino azeite, colocando-os sobre um lenço gazarnulli, para que se encontre “bem vestido”. Ao terminar de recolher os ossos, envolvem-nos com o lenço [se sobre entende que reconstruindo o corpo do rei defunto recheando com os ossos e restos o lenço] e situam ao “bem vestido” numa cadeira [trono], mas se é uma mulher, a colocam num tabulete.

Confirmando mi viejo aserto, estas tabletas Hititas del horizonte más antiguo del palacio real (ca XVI a. C.),  201 conteniendo las ceremonias del ritual funerario llamado Šalliš Waštaiš , realizada al fallecer un rey en Hattusas, describen en el protocolo del segundo día como al amanecer, tras recoger con cuidado las mujeres  en una urna de plata llena de aceite 202 las cenizas y los huesos del difunto rey, incinerado en la pira la noche anterior, consumen en honor del rey difunto una parva de doce panes grandes y un pan graso, bebiendo y haciendo libaciones a la hoguera.

En el segundo día, despuntando el alba, las mujeres acuden [a] la pira a recoger los huesos, extinguiendo el fuego con diez jarras de cerveza, diez jarras [de vino], y diez jarras de walhi.

Disponen un cuenco de plata de media mina y el peso de veinte siclos lleno ‘de fino aceite’. Recogen los huesos con pinzas de plata depositándolos con cuidado en la jarra de plata con el aceite, los sacan luego del fino aceite, colocándolos sobre un lienzo gazarnulli, para que se encuentre “bien vestido”.

Al terminar de recoger los huesos, los envuelven con el lienzo [se sobreentiende que reconstruyendo el cuerpo del rey difunto rellenando con los huesos y restos el lienzo] e sitúan al “bien vestido” en una silla [trono], pero si es una mujer, la colocan en un taburete.

Dispuseram doze pães rodeando a pira onde o corpo se queima e um pastel de manteiga com os pães. O fogo já se apagou com a cerveja e o vinho. Ante a cadeira na que estão sentados os ossos dispõem a mesa e um  pequeno almoço da manhã de pães quentes, pães […] e pães doces. Os cozinheiros e camareiros servem com diligência os pratos e com a mesma diligência levantam-nos da mesa. E entregam alimentos para que comam todos os presentes na recolhida dos ossos. A seguir, lhes convidão três vezes a bebida e inclusive dão três vezes de beber à alma. Não há pan ou instrumentos musicais de Ishtar.

Dispusieron doce panes rodeando la pira donde el cuerpo se quema y un pastel de manteca con los panes. El fuego ya se ha apagado con la cerveza y el vino. Ante la silla en la que están sentados los huesos disponen la mesa y un desayuno de panes calientes, panes […] y panes dulces. Los cocineros y camareros sirven con diligencia los platos y con la misma diligencia los levantan de la mesa. Y entregan alimentos para que coman todos los presentes en la recogida de los huesos. A continuación, les convidan tres veces a bebida e incluso dan tres veces de beber al alma. No hay pan o instrumentos musicales de Ishtar.

COLHO À MULHER IŠLI

(Fazem depois) no meio da fogueira uma imagem em forma humana com frutos [figos, uvas, passas, olivas], perna de cordeiro e lana 203 vertem sobre ela cerveja e colocam pães. A “mulher sábia”, denominação da sacerdotisa maga, coloca em uma balança oro, prata e pedras preciosas em um dos pratinhos, no outro varro.

Chama depois ao morto por seu nome e tem lugar uma conversa com sua ajudante na que por três vezes pergunta à dita ajudante quem se leva ao defunto e a resposta desta [saindo agora eu à palestra, sobre-entendo no contexto da representação que a ajudante personifica o morto], “os homens de Hatti, os homens de Hatti, os homens de Uruhha” [ordenam que não lho levem]. Também por três vezes recusa tomar o ouro e a prata […] a ajudante”.  A resposta é diferente a terceira vez, não conservada em sua totalidade -assinala sem poder entender nada Velasco-, na Galiza o perdido não nos impede a interpretação, pois o conservado: “colho à mulher išli”.

esta eleição, conhecendo o promptema, indica-nos que a alma do rei hitita superou com sucesso a prova.

A seguir rompe fora a balança [segundo penso-o desparramando o tesouro real pelo chão, sobre o pó e acinza da fogueira, se representando a rejeição do ouro e a eleição da Deusa Mãe Solar, pois todo o ritual, muito cenográfico, é uma solene obra teatral, muito medida, despregada à vista do povo] e canta ao deus Sol e começa a chorar” [mostrando a emoção de ter superado a prova].

[Hacen luego:] “en medio de la hoguera una imagen en forma humana con frutos [higos, uvas, pasas, olivas], pierna de cordero y lana 203 vierten sobre ella cerveza y colocan panes. La “mujer sabia”, denominación de la sacerdotisa maga, coloca en una balanza oro, plata y piedras preciosas en uno de los platillos, en el otro barro. Llama después al muerto por su nombre y tiene lugar una conversación con su ayudante en la que por tres veces pregunta a la ayudante quién se lleva al difunto y la respuesta de ésta [saliendo a la palestra, sobreentiendo en el contexto de la escenificación en Hattusas de nuestro conocido promptema de la elección encubierta, que el ayudante personifica la voz del muerto], “los hombres de Hatti, los hombres de Hatti, los hombres de Uruhha” [ordenan que no se lo lleven]. También por tres veces rechaza tomar el oro y la plata […] [por orden] del ayudante”.

La respuesta es diferente la tercera vez, no conservada en su totalidad -señala sin poder entender nada Velasco-, en Galicia lo perdido no nos impide la interpretación, pues lo conservado: “Cojo a la mujer išli”, conociendo el promptema, nos indica que el alma del rey hitita superó con éxito la prueba.”

A continuación rompe fuera la balanza [según lo pienso desparramando el tesoro real por el suelo, sobre el polvo y ceniza de la hoguera, escenificándose el rechazo del oro y la elección de la Diosa Madre Solar, pues todo el ritual, muy escenográfico, es solemne representación teatral, muy medida, desplegada a la vista del pueblo] y canta al dios Sol y comienza a llorar” [escenificando ahora la emoción de haber superado la prueba].

Enquadrado o texto do piaculum funerário hitita, chamado Šalliš Waštaiš, desenterrado em 1936 pelos arqueólogos alemães, com a sublime etnografia galaica, fóssil vivente institucional, no promptema da prova da Mãe [à alma d]o rei. Sabendo agora que o boneco confeccionado com os frutos do fértil país representa a Mater, “Mãe”, Fecunda Terra, e que o resto do piaculum põe em cena o desencanto do tesouro e posterior casal do soberano (morrido) com a Mater, como sabiam na Galiza no século XVII os garimpeiros, tomb raiders, ou violadores das mámoas (antas) do crego e Senhor do Couto de Recimil, e soube eu em 1991, quando encontrei este encaixe a uma história escutada inúmeras (sic) vezes em nossa geografia mágica e sagrada –estendida depois com a reconquista além Galiza – e anualmente representada pelos vizinhos de O Val na Pena Molexa.

Escondendo nós nosso as na manga, observemos agora as interpretações protagonizadas por colegas de outros pagos forâneos do funerário piaculum do rei hitita. A Arqueologia tradicional não pode, hoje como ontem, definir, per se, nem uma sozinha instituição da Pré História, à margem dos promptemas gerados de forma multi e inter-disciplinar pela Arqueologia Institucional. Os que tenham lido os precedentes parágrafos já o sabem. Do desconcerto e hesitação causado pelo visitado piaculum funerário hitita, fez-se eco em uma nota a sua tese “O Prado Verde…” minha compatriota VELASCO comentando o fragmento, para ela então ininteligível, acima reproduzido. Recolhe Velasco que “K. BITTEL (MDOG 78, 1940, 12-28, p. 23) assinala que a fabricação desta estátua supõe a crença de que o defunto deve voltar ao menos simbolicamente ao corpóreo ou [que] também pode ser uma representação similar às imagines romanas […]; assinala que De SILVESTRI (em G.GNOLI- J. P. VERNANT, la mort, les morts), considera que tanto os frutos figos, uvas passas, olivas, como o trigo com que se forma a segunda imagem no dia oitavo são produtos Mediterráneos pobres. “Em sua opinião” –diz López- a diferença entre esta imagem feita sobre a cinza e a outra com trigo seria que uma representa a morte e a outra a regeneração” 176; e, por sua vez, sem romper o nó do enredo, VELASCO diz: “[…] cabe que a imagem do defunto tenha uma explicação apotropaica […], desde depois quando há incineração resulta impossível apresentar os dons ao próprio morto, se faz aos ossos ou à imagem. Não pode se descartar que seja um signo da sobrevivência corporal, noção também constatada na Índia e na Grécia […] [enquanto] que pára Th. P, J. Van Den HOUT [em Hidden Futures, pp. 37-35] a efigie expressaria a continuidade real e a imortalidade individual do monarca” [in VELASCO, 177, cf. pié de nota nº27].

Encuadrado en el promptema de la prueba de la Madre al alma del rey, el texto desenterrado en 1936 por los arqueólogos alemanes con el piaculum funerario hitita, llamado Šalliš Waštaiš,  con la sublime etnografía galaica, fósil viviente institucional.  Sabiendo ahora que el maniquí confeccionado con los frutos del fértil país representa la Mater, “Madre”, Fecunda Tierra, y  que el resto del piaculum  pone en escena el promptema del desencanto del tesoro y  el posterior matrimonio del soberano (muerto) con la Mater, como sabían en Galicia en el siglo XVII los garimpeiros,  tomb raiders o violadores de las mámoas de cierto cura, Señor del Couto de Recimil, y supe yo en 1991 cuando encontré el encaje a una historia escuchada inúmeras (sic) veces en nuestra geografía mágica y sagrada –extendida luego con la reconquista allende Galicia – y anualmente escenificada por los vecinos de O Val en la Pena Molexa.

Escondiendo nosotros nuestro as en la manga, observemos ahora las interpretaciones protagonizadas por colegas de otros pagos foráneos  del funerario piaculum del rey hitita.

La Arqueología tradicional no puede, hoy como ayer, definir por si sóla ni una sola institución de la Prehistoria,  al margen de los promptemas generados de forma multi e inter-disciplinar por la Arqueología Institucional. Los que hayan leído los precedentes parágrafos ya lo saben. Del desconcierto y hesitación casusado por este pasaje, se hizo eco en una nota a su tesis “El Prado Verde…” mi amiga compatriota VELASCO comentando el fragmento, para ella entonces ininteligible, arriba reproducido.  Recoge Velasco que “K. BITTEL (MDOG 78, 1940, 12-28, p. 23) señala que la fabricación de esta estatua supone la creencia de que el difunto debe volver al menos simbólicamente a lo corpóreo o [que] también puede ser una representación similar a las imagines romanas […]; señala que De SILVESTRI (en G.GNOLI- J. P. VERNANT, la mort, les morts), considera que tanto los frutos higos, uvas pasas, olivas, como el trigo con que se forma la segunda imagen el día octavo son productos Mediterráneos pobres. “En su opinión” –dice López- la diferencia entre esta imagen hecha sobre la ceniza y la otra con trigo sería que una representa la muerte y la otra la regeneración” 176; y, por su parte, sin romper el nudo del enredo, VELASCO dice: “[…] cabe que la imagen del difunto tenga una explicación apotropaica […], desde luego cuando hay incineración resulta imposible presentar los dones al propio muerto, se hace a los huesos o a la imagen. No puede descartarse que sea un signo de la pervivencia corporal, noción también constatada en la India y en Grecia […] [mientras]  que para Th. P, J. VAN DEN HOUT [en Hidden Futures, pp. 37-35] la efigie expresaría la continuidad real y la inmortalidad individual del monarca” [in VELASCO, 177, cf. pié de nota nº27].

Com o fóssil vivente institucional da etnografía galega, o ovo de Colóm, ante o maniquí da Mater, o bem vestido rei embutido em seu lenço e sentado no trono, ainda feito pó se submete à prova da casamenteira [A]Moura, e elegendo entre Ela [a mulher išli , o maniquí que a personifica o estar confeccionado com seus frutos e dons, e o fabuloso tesouro, apanha bem: “Apanho à mulher išli” –diz o rei morrido por médio de seu intérprete-, e passa a prova, pega o lote e se vai  ao desfrutar com Ela no Além.

Con el fósil viviente institucional de la etnografía gallega, el huevo de Colón, ante el maniquí de la Mater, el  bien vestido rey embutido en su lienzo y sentado en el trono, aún hecho polvo,  se somete a la prueba de la casamentera [A]Moura eligiendo entre Ella  [la mujer išli, el maniquí que la personifica por estar confeccionado sus frutos y dones, y el fabuloso tesoro. Eligiéndola a Ella -“Cojo a la mujer išli” –dice el rey muerto por medio de su intérprete- pasa prueba se queda el lote y se va con ella a disfrutarlo en el Além.

Imagen2

A Barca de pedra na que chegaram Santa Comba e San Silvestre

Selene e Endymion. Susan Seddon Boulet

Parten as almas tralo solar ronsel polo Camiño escrito no estrelado ceo de Europa, o Camiño Francés ou de Santiago, a embarcar en Finisterre.

Parte a alma do Cabaleiro por San Andrés e a Pena Molexa ao navio lunar que na Pena Molexa, ou na praia Santa Comba fronte ao Cabo Prior, nas Partes Extremas de Gallaecia, agarda.

 

Imagen3

O autor com Tom O’Neill, Senior Writer de National Geographic Magazine, em Sta Comba 15 de Sept. de 2004

 

Bon Camiño/ Bom Caminho

Publicado em ETNOARQUEOLOXIA INSTITUCIONAL DE NARON | Deixe um comentário

Turismo do Concello de Narón, video-libro O Segredo do Camiño de Santiago e de Santo André de Teixido / Turismo do Concello de Narón, video-livro O segredo do Caminho de Santiago e de Santo André de Teixido

Tres cousas que debes saber sobre a orixe pagán e o presente cristián do Camiño de Santiago Três coisas que deves saber sobre a origem pagã e o presente cristão do Caminho de Santiago e de Santo André

 

Publicado em ETNOARQUEOLOXÍA | Deixe um comentário

DOCUMENTOS GALEGOS INSERIDOS NO CHAMADO CÓDICE 63B, DO MOSTEIRO DE SAN MARTIÑO DE XUVIA, TRANSCRITOS E PUBRICADOS, POR PRIMEIRA VEZ, ENTRE 1991 E 1992, POR A. PENA en Narón, un Concello con Historia de Seu, Tomo II

   APÉNDICE DO SEGUNDO VOLUME DA HISTORIA DE NARÓN (1992, 507-601) DOCUMENTOS GALEGOS INSERIDOS NO CHAMADO CÓDICE 63B TRANSCRITOSE PUBRICADOS POR PRIMEIRA VEZ, ENTRE 1991 E 1992, POR A. PENA  /DOCUMENTOS GALEGOS INSERIDOS NO CHAMADO CÓDICE 63B TRANSCRITOS E PUBRICADOS, PELA PRIMEIRA VEZ, ENTRE 1991 E 1992 POR A. PENA

 

Addecet: [Disculpen, indulgentia temporum, este galego-fonético chamado “normativo”, argallado  ex nihilo, virando as costas a grafía histórica do galego a presente documentación permite comprobar ]  A finais dos 80 e principios dos noventa, co microfilm BN remitido polo AHN ao Concello de Narón, e un aparato lector  – escasos recursos que había- realicei en solitario, con gran esforzo, dedicación e dificultad, a transcrición do códice de Xuvia, ata ese momento inédito, 63b do AHN [e dos documentos galegos insertos no códice latino, entón 1041B, hoxe 1047B, publicados no apéndice  do II Volume da Historia de Narón (1992)]. O entón ilegible ou difícil de ler non o é hoxe ,polo avance na digitalización, circunstancia que me permite re-editar revisado dito apéndice.  Os documentos dixitalizados levan patente marca de agua dos arquivos estatais,  e citando procedencia, os limpei algo para facilitar a visualización. Estes dous códices do mosteiro bieito e cluniacense de San Martiño de Xuvia, Narón, parte irrenunciábel da nosa historia-, acabaron no chamado Arquivo Histórico Nacional, AHN, tras a ‘desamortización’, coa maior parte dos fondos monásticos galegos. O concello de Narón, mercou en 1989 un microfilm B/N, dos ‘códices de Xuvia do AHN’ o 1041B [hoxe 1047 B] e, este: o 63B, co que o que subscribe realizou en solitaria monástica paz, entre 1989 e 1992 cun lector de microfilm adquirido polo Concello, a primeiro estudo e transcrición dos documentos do mencionado códice 63B, pubricad0s no apéndice do volume II da Historia de Narón “Narón un Concello con Historia de Seu. A Terra de Trasancos ollada dende os Mosteiros de Pedroso e Xuvia na Idade Medía. Tomo II”. Foi traballo difícil, e de sol a sol, por non ter o microfilm B/N a calidade dos modernos documentos digitalizados e non existir  historia factográfica precedente. E, xa acabado o estudo en 1991, e pasado ao rudimentario computador, o único que había na Casa de Cultura do Concello, apareceron polo meu despacho, deus ex machina, enviados polo caro profesor e excelente filólogo, Xosé Martinho Montero Santalla, uns mozos ‘reintegracionistas’ a interesarse ‘pelo sistema de transcrição’ que seguía, me pedíndo, pola importancia que esto tiña para os estudiosos do galego, respeto á forma documental orixinal. E eu, autodidacta episando os pasos do sistema usado por Don Enrique Cal Pardo na colección documentária do Mosteiro de Pedroso, vendos con máis razón que un santo, re-comecei a nova transcrición agora literal, de forma pioneira e augural o traballo,  até o o día 5 de decembro de 1992, cando, a piques de terminar a nova transcrición, recolleron o manuscrito para maquetación e prelo, e ficando como antes se estaba algún dos derradeiros documentos do apéndice leva o epígrafe “Transcrición Convencional”. Arduus labor operae pretium est, dico aperte, que nin puiden co debido realce, etc., comentar circunstancias da transcrición do apéndice, nin revisar algún gazapo do manuscrito. Mais nunca é tarde Non é?  Revisamos agora, neste blog, cos marabillosos recursos, ilustracións,  enlaces, e con calma, os documentos do II volume da historia de Narón. Usamos documentos da rede pese á má definición,  pois estes son agora [tras protestarmos en Santiago nunha reunión sobre novas tecnoloxías ao personal do AHN] algo mais discretos coas marcas de auga-, para non pagar por segunda vez o que sendo público, e noso, xa pagamos. Si mercamos unha  copia dos documentos latinos do antigo códice 1941B, hoxe 1047 [omito lembar que no ‘bipartito’ dixitalizaran co diñeiro dos galegos nosos ‘desamortizados’ documentos medievais ,para ser de público dominio], pois pese a pagar esa digitalización a Xunta de Galicia, e  pese ao espírito das leis, os documentos do Portal dos Arquivos Españois PARES, dificultando lectura e reprodución, están, sen dubida por descoido, atravesados en diagonal de lado a lado cunha aparatosa marca de auga. Publicaremos, en boa definición o códice 1947B, antes 1041B, o documento latino e o texto por min traducido do latín, en orde cronológica tras este apéndice, e publicaremos tamén todos os documentos latinos das outras fontes documentais da Terra de Trasancos. [Galego-portugês] A finais dos 80 e princípios dos noventa, com o microfilm BN remetido pelo AHN à Câmara municipal de Narón, e um aparato leitor – escassos recursos que então havia- realizei em solitário, com grande esforço, dedicação e dificultad, a transcrición do códice de Juvia, até então inédito, 63b do AHN [e dos documentos galegos insertos o códice latino, então 1041B, hoje 1047B, publicados no apéndice que reproduzo do II Volume da História de Narón (1992)]. O então ilegível ou difícil de ler não o é hoje pelo avanço na digitalização, circunstância que me permite re-editar dito apéndice, já revisto e corrigido. Como podem ver estes documentos levam marca de agua dos arquivos estatais, ainda que -citando a procedência- os limpei algo.  Nossos dois códices do monasterio benedictino e cluniacense de São Martinho de Xuvia, Narón – parte irrenunciável da nossa história- acabaram no chamado AHN, Arquivo Histórico Nacional trás a ‘desamortización’, com a maior parte dos fundos monásticos galegos. A câmara municipal de Narón,  mercou em 1989 o microfilm B/N, dos então códices de Xuvia do AHN 1041B [hoje 1047 B] e o códice 63B , com o que o que subscreve realizou em solitário, entre 1989 e 1992 com um leitor de microfilm adquirido pela Câmara municipal, a primeira transcrição do mencionado códice 63B, pubricada no apéndice do volume II da História de Narón “Narón un Concello con Historia de Seu. A Terra de Trasancos ollada dende os Mosteiros de Pedroso e Xuvia na Idade Media. Tomo II”. Foi trabalho difícil, e de sol a sol, por não ter o microfilm B/N a qualidade dos modernos documentos digitalizados.  E, acabado e passado ao rudimentario computador, o único então na Casa de Cultura da Câmara municipal, apareceram pelo meu gabinete, deus ex machina, enviados pelo caro professor e óptimo filólogo, Xosé Martinho Montero Santalla, uns jovens ‘reintegracionistas’ para pesquisar pelo sistema de transcrição que seguia me pedíndo pela importância para os estudiosos do galego, respeto à forma documentário original. E eu, autodidacta  pisando os passos de Dom Enrique Cal Pardo em a colecção documentária do Mosteiro de Pedroso, vendos com mais razão que um santo, re-comecei de forma pioneira e augural -ocupando-me até o o dia 5 de Dezembro de 1992, que prestes a terminar a nova transcripción recolheram o manuscrito para maquetación e prelo (ficando como antes se estavam, alguns documentos do apéndice levam epígrafe “Transcrición Convencional”) -,  a nova transcrición, agora, literal. Arduus labor operae pretium est, dico aperte, pois nem pude comentar circunstâncias da transcrición do apéndice com o devido realce, etc., nem rever erros do manuscrito. Mas nunca é tarde Não é? e revemos agoraneste blog com os maravilhosos recursos tecnológicos, com novas ilustrações, com novos enlaces e com calma, os documentos do II volume da história de Narón  Usamos aquí -pese à má definição -trás protestarmos em Santiago numa reunião de novas tecnologias são agora mas discretos com as marcas de água-, documentos da rede, não querendo voltar a pagar pelo que sendo público e sendo nosso já pagamos. Temos cópia, xa en aceptable definición, dos documentos latinos dixitalizados do antigo códice 1941B, hoje 1047, paga com dinheiro público galego pela segunda vez! -[omito lembrar que o bipartito já pagara a dixitalización com dinheiro público da Xunta de Galicia], pois, pese ao espírito das leis, os documentos disponíveis en PARES, dificultando leitura e reprodução, estão, sem duvida por descuido,  atravessados de lado a lado  pela  marca de água. Temos, em  aceptável definição o códice 1941B, [ traduzido do latín ao galego por mim]. Em ordem cronológica D. m., também os publicaremos, com os latinos de varias fontes documentais relativos à Terra de Trasancos]. Desculpem as gralhas. André Pena Graña.

ANO 1228

Concambia entre o prior de Xuvia e Don Pedro García de Ambrona. Ano 1228. Pergamiño 33 x 13 cm. AHN Xuvia. Cod. 63b, n 3

 

AHN. Juvia, cod. 63b, núm 3v

AHN.Juvia, cod. 63b, núm 3r

AMBRONATEX

Narón, Un Concello Con Historia De Seu Tomo II (1992),508

13 DE OUTONO DE 1238

Copia inserida nun foro de 1271/ Cópia inserta num foro de 1271

Foro que o Prior D. Bartolomeu fixo a Pedro Formoso, crego de Caranza, da Servicialia de Carança que chaman Espasante (Moi borroso e esvaido) AHN Juvia, Cód. 63b n 10. / Foro que o Prior D. Bartolomeu fixo a Pedro Formoso, crego de Caranza, da Serviçialia de Carança que chamam Espasante (Muito borroso e esvaido) AHN Juvia, Cód. 63b n 10

Copia do século XVIII in L III de Varios de Juvia ARG. Arquivos privados eclesiásticos C 255/256

AHN. Juvia. Cód. 63B, n 10v

AHN, Juvia, Cod. 63B n10r

Narón, Un Concello Con Historia De Seu Tomo II (1992),508 [Ilexibel no microfilm B/N remitido polo AHN en 1989]

1285 PERGAMIÑO ILEXÍBEL/ 1285 PERGAMINO ILEXÍBEL

[…] “carta de encomenda otorgada entre o abade don Fernán Perez e un comendeiro e patrón deste mosteiro, sua data, a era 1323” –inserida na confirmación dun privilexio do rei D. Pedro-, “e a data do  privilexio non se pode ler” . […] “carta de encomenda otorgada entre o abade dom Fernám Perez e um comendeiro e patrão deste mosteiro, sua data, a era 1323” -inserida na confirmação de um privilégio do rei D. Pedro-, “e a data do privilégio não se pode ler” .

AHN. Juvia. Cod 63b núm. 11

PEDRO 1

AHN. Juvia. Cod 63b núm. 11r

PEDRO 2

AHN. Juvia. Cod 63b núm. 11v

1285

Narón, Un Concello Con Historia De Seu Tomo II (1992),509 [Ilexíbel no microfilm B/N remitido polo AHN en 1989]

 ANO DE 1305

Foro que o prior de Xuvia D. D(iego) fixo a D. Laurenço, ó seu fillo Paio, e a Elvira Rodriguez das Viñas, da Cortinha da Villa, en Brión. / Foro que o prior de Xuvia D. D(iogo) fixo a D. Laurenço, ao seu filho Paio, e a Elvira Rodrígues das Vinhas, da Cortinha da Villa, em Brião .

Moi borroso. AHN. Xuvia. Cod. 63b núm. 4  [orig. copia do século XV]

1305

AHN. Juvia. Cod. 63b núm. 4r

AHN. Juvia. Cod. 63b núm. 4v

Narón, Un Concello Con Historia De Seu  Tomo II (1992),509 [Ilexíbel no microfilm B/N remitido polo AHN en 1989]

1 DE FEBREIRO DO ANO  1316

Ioam Díaz, prior do Mosteiro de Xuvia  afora a Elvira Péres de Domirón, varias herdades co Couto de ‘Juvya’Iohão Dias, prior do Mosteiro de Juvia afora a Elvira Péres de Domirão, várias herdades com o Couto de ‘Juvya’

AHN. Juvia. Cod. 63b núm. 12  [copia do século XV]

AHN. Juvia. Cod. 63b núm. 12v [copia do S XV].

AHN. Xuvia. Cod. 63b núm. 12r [orig. cópia do S XV]. [g. n.] Este documento -non o paso en silencio-, cos seus compañeiros, foi xerado no monasterio de San Martíño de Juvia, Narón. Levado a Madrid con  outros moitos fondos de mosteiros, galegos, cataláns, etc., tras a desamortización, custódiase no AHN. Co diñeiro aportado pola Xunta de Galicia, foi microfilmado en Madrid – e, pois o acceso aos documentos públicos é público, sobreposta  sen dúbida por descuido, a ‘xenerosa’ marca de auga innecesaria por reiterada, impide a lectura da regra 32. A ‘Lectio Paganini: que o concello de Narón, e os galegos, volvamos pagar, o que xa pagamos, polo que é noso”, obtendo nova copia, pagana, sem marca, e de mediana calidade, é, non parece, abuso. É por non abusar, deixámolo  “vergonza do galego”, que é “vergonza allea” da falta de vergonza doutros pagos foráneos. [g-p] Este documento -não o passo em silêncio-, com os seus companheiros, foi gerado no monasterio de São Martínho de Juvia, Narón. Levado a Madrid com outros muitos fundos de mosteiros, galegos, catalães, etc., trás a ‘desamortización’, hoje custodia-se no AHN. Com o dinheiro aportado pela Xunta de Galiza, foi microfilmado em Madrid – e, pois o acesso aos documentos públicos é público, sobreposta, sem dúvida por descuido, a ‘generosa’ marca de água innecesaria por reiterada, impede a leitura da regra 32. A ‘Lectio Paganini: id est, que a câmara municipal de Narón, e os galegos, voltemos pagar, o que já pagamos, pelo que é nosso”, obtendo nova cópia, pagana, sem marca, e de mediana qualidade, é, Não é? abuso. É por não abusar, deixámo-lo em “vergonha do galego”, que é vergonha alheia” da falta de vergonha de outros pagos forâneos.

Narón, Un Concello Con Historia De Seu Tomo II (1992) [Transcrito e publicado por A. Pena do microfilm B/N remitido polo AHN en 1989] , 509-510

15 DE ABRIL DO ANO  1330

 Renuncia que o cavaleyro Xoan Freyre de Andrade, a súa muller María Súarez e o fillo de ambos Roi Freyre fan o prior D. Gil das rendas e servicios que tiñan gañadas do mosteiro de Xuvia, no convento e igrexa de San Mateu.  [Moi borrosa no microfilm B/N]. / Renuncia que o cavaleyro Xoan Freyre de Andrade, a sua mulher María Súarez e o filho de ambos Roi Freyre fã o prior D. Gil das rendas e serviços que tinham ganhadas do mosteiro de Juvia, no convento e igreja de São Mateu. [Muito borrosa no microfilm B/N].

AHN. Juvia. Cod. 63b núm. 8  [copia do século XV]

AHN. Juvia. Cod. 63b núm. 8v  [copia do século XV]

13abril1330

AHN. Juvia. Cod. 63b núm. 8r [copia do século XV]

511a 001

Narón, Un Concello Con Historia De Seu Tomo II  (1992) [publicado e transcrito por A. Pena do microfilm B/N remitido polo AHN en 1989] ,511

 ANO DE   1346

Sentencia que don Pedro Fernández de Andrade [I] xuiz e Alcade Maior da Vila de Ferrol polo conde Fernán Pérez de Andrade o Boo, deu a favor de Gonzalo Esquío morador no casal do Vilar eximindo a dita vila do pago ao concello de “tallas e peytas”./ Sentencia que dom Pedro Fernándes de Andrade [I] xuiz e Alcade Maior da Vila de Ferrol pelo conde Fernán Péres de Andrade o Boo, deu a favor de Gonçalo Esquío morador no casal do Vilar isentando a dita vila do pago ao concelho de talhas e peytas”.

AHN. Juvia. Cod. 63b núm. 14  [copia do século XV 20x28cm, moi borrosa no microfilm B/N]

AHN. Xuvia. Cod. 63b núm. 14v

AHN. Xuvia. Cod. 63b núm. 14r

ano 1346 nar

Narón, Un Concello Con Historia De Seu Tomo II (1992) [ilexíbel no microfilm B/N remitido polo AHN en 1989] ,511 e 512

6 DE ABRIL DE   1354 

Foro que el prior dom Joham Fernandes fai a Fernan Ihoans dito Lesta e a sua muller e o fillo [e muller] de ambos do casal de Felgara en San Martiño de Cerçido/ Foro que o prior dom Joham Fernandes faz a Fernan Ihoans dito Lesta e a sua mulher e o filho [e mulher] de ambos do casal de Felgara em São Martinho de Cerçido 

AHN. Juvia. Cod. 63b  n. 13  [copia do século XV] 12x20cm

 

AHN. Juvia. Cod. 63b  n. 13v  [copia do século XV] 12x20cm

 

nº13cop

AHN. Juvia. Cod. 63b  n. 13r  [copia do século XV] 12x20cm

521R

[…4] feserdes. E . A. Pena Narón, Un Concello Con Historia De Seu Tomo II (1992)  ,521

25 DE NOVEMBRO DE 1356

Alfonso Eanns, fillo de Ioham Martines de *Villar doa a Afonso Fernándes un oitavo da cortiña de Ioãne e dunha pereira e un castiñeiro e outros bens, coa condición de pagar a correspondente renda a Xuvia. Adxúntase un recibo do prior Xoan Esquío. Copia do S. XV. AHN, Xuvia, Cód. 63b n 16 [Borroso] /  Alfonso Eanns, filho de Ioham Martines de *Villar doa a Afonso Fernándes um oitavo da cortinha de Ioãne e de uma pereira e um castinheiro e outros bens, com a condição de pagar a correspondente renda a Juvia. Adjúnta-se um recebo do prior Johão Esqío. Cópia do S. XV. AHN, Juvia, Cód. 63b n 16 [Borroso] 

Nota: o duplo ele “ll” galego-português ten valor fonético de ‘l’, debéndose, en *Villar, ler “Vilar”.

1356i

AHN, Xuvia, Cód. 63b n 16v

16AA

AHN, Xuvia, Cód. 63b n 16 [Borroso]

25nov1356

Narón, Un Concello Con Historia De Seu Tomo II (1992) [trans. de A. Pena, do microfilm B/N do códice 63b remitido polo AHN en 1989] ,513

ANO DE 1357

Foro do prior Dom Xoan Esqío ós irmaos Lopo e Fernando Fernández, alcumados Sardiña e Lesta dos bens dun foro de 1322, feito polo prior Xoan Díaz a Fernando Pérez Sardiña e os seus fillos Afonso, Fernando e Pedro Moongo Foro do prior Dom Johão Esqío aos irmaos Lopo e Fernando Fernándes, alcumados Sardinha e Lesta dos bens de um foro de 1322, facto pelo prior Johão  Días a Fernando Péres Sardinha e os seus filhos Afonso, Fernando e Pedro Moongo .

Copia do S. XV. AHN, Xuvia, Cód. 63b n 15 [26x28cm] 

Documentos de la Sección de Códices del Archivo Histórico Nacional

AHN, Xuvia, Cód. 63b n 15v [26x28cm] Copia do S. XV.

1357r

AHN, Xuvia, Cód. 63b n 15v [26x28cm] Copia do S. XV.

texto 514-15

Narón, Un Concello Con Historia De Seu Tomo II (1992) [trans. de A. Pena, do microfilm B/N do códice de Juvia 63b remitido polo AHN en 1989] ,514-515

ANO DE 1358

O prior Dom Xoan Esqío aforou a Domingo Fernández, e a súa muller Maria Nicolaez o Casal de Mosteirón no alfoz de Neda, figresía de Santa Maria/ O prior Dom Johão Esqío aforou a Domingos Fernándes, e a sua mulher Maria Nicolaes o Casal de Mosteirão  no alfoz de Neda, figresía de Santa Maria.

[Cópia do S. XV. AHN, Xuvia, Cód. 63b n 9 -em bon estado, mas ilexíbel no microfilm B/N do 89-]

AHN, Xuvia, Cód. 63b n 9v

1358bb

AHN, Xuvia, Cód. 63b n 9r º   Sabam todos quantos esta carta virem, como eu joam esqio, prior do moesteyro de Santa Martinno de Juvja, et o convẽto do dito lugar, seendo jũtados no cabjdo do dito moesteyro por/ campãa tangida segundo Avemos dusso et de costume, damos et Aforamos a vos, domj̃ngo Fernandes vezj̃no de neda et avossa muller major njcolaez et aos fillos et fillas que ora avedes/ de conssũ et aos que ourverdes daqí adeãnte et como vagar dũm que ffique nos outros et áá morte do postremeyro que ffique ao moesteyro sobre dito. Convẽ assaber que vos afforamos aqel  nosso/ cassal qe chamã de Moosteyrõo que he no alffoz de neda et a igreja de Santa Maria desse lugar, con ssuas cassas et erdamẽtos et chantados q̃elles perteeçẽ et pertençer devẽ, lavradas et por/ lavar. Et aveds̃ a dar por rrenda do dito casal et erdamẽtos et chantados, ao dito Moesteyro et donos del por día de ssant Martinno no dito moesteyro qatro libras de maravedís desta moneda que ora/ corre et hũa colleyta ao prior do dito moesteyro et A dous monges cada hũ año, et se fezerdes ŷ vjñas q̄ apos morte de vos todas q̄ ffiqẽ ao dito moesteyro, o qual cassal teñja/ do dito Moesteyro Rodrigo Affonso vezjõ de Neda. E/ nos faser vos de paz A dereito o dito casal et erdamentos et chantados por nos et por los bẽes do dito Moesteyro que vos pera esto obligamos./ Et outro ssĩ vos damos  poder por esta nossa carta [±4] possades entrar este casal ssobre dito por vossa outaridade daqí Adeãt quando qisserdes et husserdes deles, peraos demãdar y de-/ffender ẽ juyso sse mester ffor et estas et [±10] todas las cousas et cada hũa delas q̄ nos ffariãmos et poderiãmos ffaser sse presentes fossemos sso obligaçõ de nos et dos/beẽs do dito moesteyro. El q̄ esta cassal et er[damẽntos et chantados] et Afforamẽto q̄ vos del ffazemos qõ nõ possades vender A donas nẽ  a caualeyros nẽ A outras pessõas Algúas poderossas por q̄o dito moesteyro y Aja mão paramento et se ý ffezerdes Alguõos chantados darvores nos ditos erdamẽtos q̄ ffiqẽ Avos et Avossa voz et das pessõas ssobre ditas por jur de/ erdade pera ssempre Ameade delas et ááoutra meade Ao dito moesteyro. Et eu domj̄ngo Ffernandes et mj̃na muller sobre dita et nossos ffillos  sseẽrmos Amjgos et obedjentes et ffamjljares do dito moesteyro et donos/ del; et vỹrmos ý Assepoltura et ffazermos ý essmollas et [anjversarjos?] por nossas almas.  Et outorgamos A cõprjr [ -‘ll’ ou ‘ l’, aspada = ‘r’-] todo o q̄ dito he. Et esto he ffeito et outorgado entre nos partes/ áá bõa ffe et ssẽ mao engano Et qal quer de nos contra ello  [duplo ll com valor de l] et o nã cõmpljr q̄ peyte ááoutra parte et áá voz del Rey por pẽna quin[h]entos mr da usuall moneda peyte et esta carta et o q̄ sse em ella cõtẽ ffiqe ffirme et desto mandamos ffaser duas cartas ẽ hũ tenor. ffeita día martes vynte wt qatro días do mes de julío. Era de  mjll et/ trezentos et noventa et sseys Anõs. Testigos Affonso  Eãs de ssobrado Affonso esqío. Affonso sallõ  gonçalo meendes ffillo de gonzalo meendes do Val. ffernando garçia et ffernando Johães et ffrey/johães  monges do dito moesteyro. Et eu, gonçalo meendes notario del Rey nos coutos de ssãt martinno de Juvja Aysto ffuj presẽnt et  escrivj/ et  pus Aqí meu Signal que tal he et conf(irmo). [Signum]. [A. Pena, maio 2017] 

Sinopse do século XVIII ARG Libro III de Varios de Juvia ,515

1358

Narón, un Concello con Historia de Seu Tomo II ,515

13 DE MAIO DE 1360

Era de 1398. O prior Dom Afonso López afora a Xoan da Barxa, veciño de Narahío unha herdade en dita frigresía que doara ao mosteiro Rodrigo Froilaz Era de 1398. O prior Dom Afonso Lópes afora a Johão da Barxa, vizinho de narahío uma herdade em dita frigresía que doara ao mosteiro Rodrigo Froilaz

[AHN, Xuvia, Cód. 63b n 5, 16 x 14 cm Copia de finais do S. XV. -moi borrosa no microfilm B/N do 89-]

63B, N5

AHN JUVIA, COD 63B, N5r, 16X14 cm

63bN5v

AHN JUVIA, COD 63B, N5v, 16X14 cm

515

Narón, un Concello con Historia de Seu Tomo II ,515 e 516

ANO DE 1364

Venda de Gomez Eans, morador enno couto de San Martinno a Gonçalvo Esqio e a súa muller Maria Dias da terza parte dunha leira en Sysoe / Venda de Gomez Eans, morador enno couto de São Martinho a Gonçalvo Esqio e a sua mulher Maria Dias da terza parte duma leira em Sysoe

[AHN, Xuvia, Cód. 63b n 17, 13 x 15 cm [borroso no microfilm B/N do 89]

AHN, Xuvia, Cód. 63b n 17v, 13 x 15 cm

n17r

AHN, Xuvia, Cód. 63b n 17r 13 x 15 cm

63b,17

Narón, un Concello con Historia de Seu Tomo II ,516  [ante a hesitación entre ‘des’ ou ‘dois’ na abreviatura “ds”, deixamos a sobrescrita ‘Era de 1402’ ;  ‘Era de mjll et qatro çentos et dois anos’

6 DE MAIO, ANO DE 1365

Concordia entre María Fernándes do Capelo e o prior D. Joham Esquío, por ganhanças que levaba do Mosteiro de Juyva, nos coutos de Juyva, Viladonelle e Neda / Concordia entre María Fernándes do Capelo e o prior D. Johão Esqío por ganhanças que levava do Mosteiro de Juyva, nos coutos de Juyva, Viladonelhe e Neda.

[AHN, Xuvia, Cód. 63b n 39]

nº39v

Era de 1403, que se corresponde con o ano 1365, non ano de 1403

nº 39

pp515,6

Insira uma legenda1 […] enos ditos lugares […]; 2  […] et de  pagandolle a dita Maria Ferandes ven […]; […] et chantados[…]; 4 […] et do souto do covo […]; 5 […] de vaantin? et da cova […]; 6 […] Et renunçou […]; 7 […] que por justiça […]; 8 […] et casares et vinãs […]; 9 […]que para elo feserõn  […]; 10 […] que estabeleçeron entre sý  […] .Outro sý; 11 […] paga pagada ou non dous contratos que […] 12 […] tenor[…] 13 […] que ficasen firmes et […] 14 […] Feytos en neda enas casas […] casos : 15 […] prior [14] [4]prior […]; 16 […] Danca notario; 17 […9]; […]maria [da vaca, juan do ferrol]; 18   Tareisa Lopes […] domingo lopes home do dito prior, Juan de […]; “que tal he”, “que tal he, et confirmo en”, Afonso Outeiro (firma) (sinal).   Narón, un Concello con Historia de Seu Tomo II ,516 e 517

ANO DE 1368

Vasco Eans, como compridor testamentario de Joan Baleyro, entretrega a S. Martiño unha manda consistente na Leyra Longara de Vimeyro / Vasco Eans, como compridor testamentario de Johão Baleyro, entretrega a S. Martinho uma manda consistente na Leyra Longara de Vimeyro. 

[AHN, Xuvia, Cód. 1047B, fol. 2r, regras 40-46]

1368

1041b f 21368

ANO DE 1369, 6 DE SETEMBRO

Nota solta escrita no pergamiño que contén a cocambia de D. Pedro García de Ambrona e o prior de Xuvia do ano 1228 / Nota solta escrita no pergaminho que contém a cocambia de D. Pedro García de Ambrona e o prior de Juvia do ano 1228

[AHN, Juvia, Cód. 63B, nº 3]

1369 6SEP

1369 6SEP2.png

1369

Narón, un Concello con Historia de Seu Tomo II ,518

10 DE  XANEIRO DE 1370

Copia do foro que o prior Don Xoan Esquío fixo a Durán Fernández e a súa muller María Perez de varias viñas en Moiños, Neda e Alvarón, sacada a pedemento do prior Afonso Fernández polo notario Afonso Douteiro en Neda o 25 de Agosto de 1400 Cópia do foro que o prior D. Johão Esqío fixo A Durã Fernades e a sua mulher María Perez de várias vinhas em Moinhos, Neda e Alvarão, tirada a pedemento do prior Afonso Fernándes pelo notário Afonso Douteiro em Neda o 25 de Agosto de 1400

[AHN, Juvia, Cód. 63B, nº 6, 26x14cm (Borroso e esluído no microfilm BN de 1989]

6v

10xaneiro1370

[Transc. ad hoc de A. Pena, 1 maio 2017] Sabbam quantas esta carta virẽ cõmo nos don Joam esqio prior do moesteiro de sam martinno de Juý/va e cõ o convento do dito lugar seendo ajuntados ẽno capitolo do dito moesteiro por can/paa tanjuda segundo he huso et custume aforamos a vos durã fernades vesino de neda, et a vo/sa moler maria peres cõmo vagar de hũ que fiqe no outro et despoýs aa morte do pstremeyro/ devos  a hũa pesoa por vynte et nove ãnos cal opostremeyro de vos nomear en/seu testamento.  Cõn ven asaber que vos aforamos anosa vinna que chamã dos moý/nhos  (sic) que he en alvaroe frygresia de Sta Mª de Neda que testa esta vinã de Afonso/torrado [[potius quam lectio ‘Dorado’]] et departe da erdade que foý de Domingo Eãs do Ferrol, da […6] da veyga/ Et cõmo se de parte da ẽrdade de  afonso douteÿro et de Fernando Lesta. Ittem vos afora/mos ẽna maneýra que  dito he a outra nosa vinã que hẽ ẽno dito lugar dalvaro/rroe (sic) que testa na de domingo pascal (sic) da hũa parte et doutra parte testa na/ vinã de afonso douteýro et departe da vĩna de domĩgo fernandes  as quaes ditas/vĩnas vos aforamos por tal pleito et condiçõn que vos, et a outra pesoa que nomear/des cõmo dito he qas lavredes et podedes et reparedes por vosa vista ben/ et sen maliçia en cada hũ ãno avista de omeẽs lavradores et auedesnos/ de dar en cada hũ ãno bẽn et verdadeyra mẽnt aaboa fe et sen mao engano/ da dita vina dos moýnos a qarta parte  do vino que deus  en ela der da bica do/ lagar ou das huvas pelo sesto cal mas for nosa voontade. Et da outra/ vina de suso dita et testada dardes nos en cada hũ  ãno ena maneyra/ sobre dita a carta parte do vinõ que deus en ela der en vida de mĩ o dito prior/ Et despoýs da morte de mĩ o dito prior qas ditas vinas ambas et duas que vos/fiquen aforadas por la qarta parte de todo o vĩno que deus en elas der en cada/ hũ ano segundo dito he. Et estas ditas vinas nẽn o bico? et aforamento dellas nõ ave/des avender nẽ sopirorar nẽ traspasar aoutra pesoa sem preçençia do dito/ mosteiro et Bos et convẽnto del. Et dspoýs da morte deavos todos qas ditas vĩnas/que fiquen ao dito mosteiro libres et desenbargadas de vos et de vosas voses cõ todos/ os boos paramentos que en elas forem chantados et nos outorgamos faservolas/ de pas a direýto pelos bees do dito mosteiro que vos pera elo obrigamos. Et eu o dito durã/ Fernandes ẽ nom de mĩ et da dita mĩna molher et da dita pesoa que asý for nomẽada reçebo/ as ditas vinas e bico et aforamento dellas et outorgo da mĩna parte abregar et compir/ as ditas condições. Et esto hẽ feýto et outorgado entre nos as ditas partes aaboafe/et sen mão engãno. Et estabelesçemos que cal quer de nos que contra elo pasar e o nõ/comprar que peýte aoutra parte a aavos del Reý por nena mjll m[aravedís] da husaull moneda et/ duas cartas que desto mãndamos faser en este tenor fiquen firmẽs feýtas ẽno dito mosteiro/ des días de janeiro. Era de mjll et qatro çentos et oyto anos. Testigos domĩgo Fernandes de neda/ vaasco esqío, Roý novo, Afonso de Cornýdo, Johan gines et outros. Et eu, Johan Fernandes notario/ del Reý ẽnos coutos de san Martino de Juýva aesto presẽnt foý et escrivý et pus aqi meu/ sinal [signum] Este he o traslado da carta sobredita a qal eu afonso douteýro notario pubrico/ de neda aquí trasladey de vico a vico ben et verdadeirament segundo que o na dita carta/acheý et por mãndado et outaridade de afonso rodriges de villa donega  allcallde da villa  [olho, o duplo l é em galego-portugês mudo] de/ neda que me mandou, e deu auturidade para  elo, et a pidimẽto de afonso rodriges prior do mosteiro de/ San martinho de juýva a que perteescíã et mãdou que valvese o dito traslado et fesese fe de /  que paresese asý como o ouriginal. Feýto foý o dito traslado vynt et çinqo días de agosto ano do nasçemento de noso sẽnor jhũ xpõ [Jesús Cristo]  de mjll et qatro çentos ãnos tes[tigos]  que virõn a dita / carta do ouriginal pedro vidal dos paasços, pedro pinheiro  maria cacheiro?, afonso  días gago, Fernan moço et/ andrade’ et outros. Et eu afonso douteiro notario sobre dito/ que atodo esto present foý et escrivý este traslado et en el  pus/ meu nome et meu sinal que tal he e confirmo.   Narón, un Concello con Historia de Seu Tomo II ,518

518B

ANO DE 1369, 12 DE XULLO DE 1372 /12 DE JULHO DE 1372

O Prior Xoan Esquío co coengo Afonso Fernández afora a varias persoas -un tercio de quiñón a cada un-, a herdade de Sequeiro de Susão, na frigresía de Sta. María de Sequeiro O Prior Juan Esquío com o coengo Afonso Fernández afora a várias pessoas -um tercio de quinhão a cada um-, a herdad de Sequeiro de Susão, na frigresía de Sta. Maria de Sequeiro.

[AHN, Juvia, Cód. 63B, nº 38. 24 x 25cm]

Documentos de la Sección de Códices del Archivo Histórico Nacional

AHN Juvia Cod n 63B n 48v  ‘dose dias de juýo era de mjll et qatro çẽntos et des anos’ [Ano 1372]

1372

AHN Juvia Cod n 63B n 48 24 x 25 cm Transcr. literal do doc. de André Pena “Sabã qantos esta carta víren como eu Juã Esqío, prior do moesteýro de sãn Martinho de joýva et eu afonso fernãdes coẽngo/ do dito moesteýro ẽn nõme de nõs et do convento do dito moesteiro aforamõs a vos pedro pita morador ẽna/ filigresia de Sãta Maria de Seqẽiro et a vosa molher maior rrodriges et aos fillos et fillas q̃(ue) ambos ouverdes hũ/ do outro ẽn hũa terça parte et a bos Tareisa rrodriges et avoso marido pedro martines et avosos fillos et fillas que ambos/ ouverdes ligĩtimos anbos ẽna outra tẽrça parte et abos lopo rrodriges denbaade fillo q̃(ue) fostes de fernã lopes et / de maior afonso ẽna outra terça parte cõmo vagar de hũ ẽn outro ata ãmorte do postrimeiro. Conben asaber/ que vos aforãmos Ameatade de toda aerdade q̃o dito moesteýro ha ẽn seq̃eýro de susão filigresia/ de stã maria de Seq̃eýro da qal dita erdade tẽn outra meatade johãn rrodriges et seus ýrmãos et abedes de / dar por rrenda ẽn cada hũn ãno aodito moesteýro ẽn dia de Sãn Martinho qatro m̃rs [maravedís] et medio desta moneda/ husal q̃ fasẽn des dineyros ho m̃r [maravedí] en esta maneira ẽn vida de vos os ditos pedro pita et tareisa rrodriges et/ lopo rodriges cada hũ ãno asua parte destes ditos qatro mrs et meo Et de poỹs de vosas mõrtes os ditos/ vosos fillos et fillas Et pesoas sobre ditas que pagẽn ẽn cada hũ ãno ao dito moesteýro por lo dito/ dia de sãn martinho os ditos qatro mrs et mẽo por la dita rrenda et dous par de capões Et esta graça/ vos fasẽmos por la sesta parte do casal que he ẽn pousada de leýxa cõ as erdades Et chan/tados q̃ vos dades ao dito moesteýro Et abedes de ser ãmjgos Et obidiẽntes Et mãndadeos ao dito moesteýro/ Et ao dito prior e dõnos del Et esta dita erdade nõ avedes de vender nẽ sopẽnorar nẽ traspasar aaoutra pesoa/ salvo abos huũs aoutros ou aodito moesteýro tãnto por tãnto Et aa mõrte do postremeiro de vos adita/ erdade fiqe aodito moesteiro libre et desembãrgada cõ ameatade dos chantados et perfeýtõs qe ẽnla feser/des Et ho dito moesteýro faser vos la de pas as ditas erdades Et nos os ditos pedro pita et tareisa rrodriges et lopo/ fernandes (sic) rreçebẽmos adita erdade ẽn nõme de nõs et das pesoas sobre ditas Et outorgado entre nõs as ditas partes/ abõa fe Et sẽn mãl engãno Et estabelleçẽmos q̃ qal quer de nos q̃ contra esto pasar et ho nõ qeser teer et/ gardar q̃ peýte aotra parte Et aosenõrio por pẽna Et pustura dous mj̃ll mrs da dita moneda Et desto mãda/mõs faser duas cartas ẽn hũ tẽnor Et fiqen firmes feýtas ẽno dito moesteýro dose días de Juýo ẽra de mj̃ll Et qãtro cẽntos et dẽs Anõs testigos domj̃go lopes afonso de cornido juã da cruz juã gomes de rriana Et outros/ et eu Johan Fernandes notario del rrey ẽnos coutos del moesteýro de san martinho de joýva present/ fuy et em mj̃na presença o fise esqrivjr et esqrivý et puse aq̃ meu sȳ̃nal q̃ tal he [signum (laço infinito celta)] lect. de A. Pena. Narón, un Concello con Historia de Seu. A Terra de Trasancos Ollada dende os Mosteiros de Xuvia e Pedroso na Idade Media. Tomo II  ,518, 519

518,519

Narón, un Concello con Historia de Seu. A Terra de Trasancos Ollada dende os Mosteiros de Xuvia e Pedroso na Idade Media. Tomo II, Apéndices ,518, 519  1 ẽna;  2 molher; 3 maior;  4 […] [texto duplicado]; 5  rodriges;  6 maior;  7 susão; 8 rodriges; 9 vos dades; 10 esta dita erdade; 11 de vender nẽ; 12 synal

6 DE OUTUBRO DE 1374 

Foro do Prior Xoan Esquío a Xoan da Fraga e Andonça Fernandes, veciños de Neda, e os seus fillos, e a Xoan de Anca de varias herdades, agro de Vao, Batiçado, Verea, etc;  Portocarreiro, Gosende, etc., en San Pedro dAnca / Foro do Prior Juan Esquío a Juan da Fraga e Andonça Fernandes, vizinhos de Neda, e os seus filhos, e a Juan dAnca de várias herdades, agro de Vao, Batiçado, Verea, etc; Portocarreiro, Gosende, etc., em São Pedro dAnca

[AHN, Juvia, Cód. 63B, nº 52 , 45 x 21cm]

63b 52r

519,520

A. Pena. Narón, un Concello con Historia de Seu. A Terra de Trasancos Ollada dende os Mosteiros de Xuvia e Pedroso na Idade Media. Tomo II ,519, 520  [piror, “prior”, mesteyro “moesteyro”]

29 DE OUTUBRO DE 1374 / 29 DE OUTUBRE DE 1374

O Prior D. Xoan Esquío e convento de Xuvia afora a Gonzalo Esquío veciño de Ferrol e os seus fillos o casal de Ínsoa, a metade do casal de Recemil que o tivera antes Fernán Tiñoso, o casa da Asadoyra e a metade do Agro da ViñaO Prior D. Ihoan Esqio e convento de Juvia afora a Gonçalvo Esqío vizinho de Ferrol e a seus filhos o casal da Ínsoa, a metade do Casal de Recimil, que o tinha tido dantes Fernán Tinhoso, o Casal dAsadoyra e a metade do Agro da Vinha

[AHN, Juvia, Cód. 63B, nº 7. 17 x 25cm]

 

nº7

AHN, Juvia, Cód. 63B, nº 7r [o número 7 figura investido e parece um 4] 17 x 25cm. Et iterum dico, sen dúbida por descuido, a  marca de auga, innecesaria por reiterada, molesta a lectura das regras 19 e 20

1374

AHN, Juvia, Cód. 63B, nº 7. Regra 2 ‘apartados’ ajuntados; r 6 ‘divisõns’ divisões; r 10 ‘ten’ tem; r 16 et ‘et’ , et eu; esta ‘carta’, esta graça; r 17 ‘estrellas’ estellas; r 29 ‘sen’ sem; r 30 ‘tian’ ajã. // ‘ten’ tem ; ‘sen’ sem A. Pena. Narón, un Concello con Historia de Seu. A Terra de Trasancos Ollada dende os Mosteiros de Xuvia e Pedroso na Idade Media. Tomo II ,520, 521



[ad continuandum]

Publicado em HISTORIA DE NARÓN E A TERRA DE TRASANCOS | Deixe um comentário

O PAZO LIBUNCA E JUAN RUIZ DE LUNA

CONCELLERIA DE TURISMO

CONCELLO DE NARÓN

 A. Pena Graña. Camiños Milenários [1ª ed. xuño de 2010]

To JAPS
Pazo Libunca

Pazo Libunca. Foto do triptico – inserido no proxecto de A. Pena “Camiños Milenários”- para a Concellería de Truismo do Concello de Narón.  http://www.concellodenaron.com/web/cat/gal/noticias/get/556/

Built by the famous Catalan architec Juan Roig for the Montenegro Family in 1922 in line with the finest bourgeois Spirit of the Belle Époque and universal exhibitions of the day, reflecting their aestetics, economic progress, social aplomb, regionalism and deep faith in science and progress,

Pazo Libunca 3

Pazo Libunca – a galician Manor- houses the most extraordinary collection of Talavera ceramics in Spain, and one of the most oustanding decorative programmes for ceramics, if not the best, signed by the ingenious maestro Juan Ruiz de Luna Arroyo, a disciple of Sorolla.

libunca.png

Juan Ruiz de Luna Arroyo. Pazo Libunca. Lugar de Verruga [“Pequena Altura”], Sedes. Narón

Pazo Libunca. Construído polo famoso arquitecto catalán Juan Roig para a familia Montenegro en 1922, recollendo o mellor do espírito da burguesía da Belle Époque e das exposicións universais, co seu matiz de estética, de pujanza económica, de satisfacción social, de regionalismo e de enorme fe na ciencia e no progreso.

O Pazo Libunca alberga a máis extraordinaria colección de cerámica de Talavera de España, e un, senón o mellor, dos máis extraordinarios programas decorativos en cerámica do mundo, asinado polo xenial mestre, discípulo de Sorolla, Juan Ruiz de Luna Arroyo.

Pazo libunca 1

Juan Ruiz de Luna Arroyo. Grutesco. Pazo Libunca.

Quen non coñece hoxe a cerámica de Talavera?

Is there anyone who is unfamiliar with ceramic creations from Talavera?

mulheres na fonte

Juan Ruiz de Luna Arroyo. Fonte de Mulleres. Pazo Libunca

Talavera, xunto a Sevilla constitúese xa no primeiro terzo do século XVI, cando a cerámica española, Paterna, Manises, incorpora e desenvolve o rico repertorio renacentista, no mellor centro de Europa pola súa elegancia e forza decorativa.

Talavera, together with Seville, rose to fame in the first third of the 16th century, when Spanish ceramics, mainly from Paterna and Manises in the province of Valencia, began incorporating and developing the rich Renaissance repertoire in the most industrious hub for ceramics in Europe, upholding the ideal of elegance and decorative appeal.

grutesco. Pazo libunca

Grutesco e cano da ‘Fonte dos Peixiños’. Pazo Libunca

There were many great masters of Spanish decorative ceramics, but perhaps the greatest genius of all who shone with a light of his own in the decorative arts was none other than Juan Ruiz de Luna Arroyo.

sinatura ruiz de luna

Juan Ruiz de Luna Arroyo, sinatura no banco do ‘Painel da Feira’. Pazo Libunca

Juan Ruiz de Luna Rojas, centro con Sus hijos

Juan Ruíz de Luna Rojas flanqueado polos seus fillos, Rafael (esquerda), e Juan Ruíz de Luna Arroyo.

Juan Ruiz de Luna Arroyo, naceu no seo dunha familia de ceramistas en Talavera o 21 de marzo do ano de 1889.

Juan Ruiz de Luna Arroyo was born into a family of ceramists in Talavera one 21st of March 1889.

Soubo conxugar coa tradición familiar a formación académica, ingresando en 1914 na Escola de Cerámica de Madrid.

He learned whow to combine the family tradition with academic training and enrroled in the Madrid School of Ceramics in 1914.

A firma Ruiz de Luna -segundo Mª Isabel Hurley, a quen seguimos aquí-, dáse a coñecer no Salón das Artes Decorativas de Madrid en 1916 e 1917, celebrando súa primeira exposición individual nos salóns do Palacio Arzobispal de Sevilla en 1918.

The name of Ruiz de Luna, according to historian Maria Isabel Hurley Molina, whose research we are indebted to here, whas first publicly shown at the Decorative Arts Exhibition in Madrid in 1916 and 1917, and he held his first individual exhibition in the halls of the Archbishop’s Palace in Seville in 1918.

tamborileiro

Músicos. Pazo Libunca. Lugar de Verruga, Sedes, Narón

His most fructiferous period in respect of his artistic achievements, his greatest works and perhaps also the happiest time of his life, was from 1919 to 1922, the years in which Juan Ruiz de Luna Arroyo, the finest ceramicist of all times, designed an ambitious iconographic programme for the Pazo Libunca.

vacas vadeando o rio

Pazo Libunca. Gando vadeando o río

No que respecta á calidade dos seus logros artísticos destaca sen dúbida como o mellor, o máis fructífero, e aínda o  periodo máis feliz da súa vida,  entre 1919 e 1922.

Pazo Libunca 3

Os anos nos que Juan Ruiz de Luna  Arroyo, o mellor ceramista de todos os tempos, deseñou o ambicioso programa icnográfico decorativo do Pazo Libunca.

Painel asinado por Juan Ruiz de Luna no monumental banco do Pazo Libunca

Festa Popular. Obra asinada por Juan Ruiz de Luna sobre o monumental banco do Pazo.

En efecto en Libunca o mestre realizou o seu soño de lograr aplicar á cerámica as tonalidades da pintura e, sobre todo a cor, do seu admirado Sorolla, de quen Ruiz de Luna tomaba clases de colorido desde 1919.

nai

Indeed, at Libunca the master materialised his dream of applying the tonalities of Painting to his ceramic works, and above all the colours of his mentor Sorolla, from whom Ruiz de Luna had received classes in colouring since 1919.

JARRARUIZDELUNA

Ese ano regaloulle ao seu mestre este magnífico jarrón de 72 cm. de altura, conservado no Museo Sorolla (Nº invº C 233) decorado coa técnica ceramista herdada do Século XVIII.

That year he gave his master this magnificent vase measuring 72 cm in height, now preserved at the Sorolla Museum (inv. No. C 233) decorated with a ceramic technique from the 18 century.

Juan Ruiz de Luna traballou no Pazo Libunca no mellor e maís feliz momento da sua carreira artística, cando, en exposicións individuais no Norte de España, aproveitando o importante encargo, daba a conocer seu traballo de cerámica e pintura -Casino de Santander en 1921; Casino de Bilbao en 1922-.

Juan Ruíz de Luna worked at the Pazo Libunca manor at one of the most productive and happiest times of his artistic career. When his individual exhibition in the north of Spain were at their height, and he published many of his ceramic Works and paintings as a spin-off to the important commissions he received, such as the Santander Casino in 1922.

muller na fontana

Juan Ruiz de Luna Arrollo Pazo. Collendo agua na Fría Fontana. Pazo Libunca : “[…] en Libunca o mestre realizou o seu soño de lograr aplicar á cerámica as tonalidades da pintura e, sobre todo a cor, do seu admirado Sorolla […]”.

Os paneis do Pazo Libunca proban de modo incontestable que xa entón a súa paleta cerámica conseguira ter as mesmas cores que as do óleo o das acuarelas coas que tomou do natural os apuntes pasados logo a cerámica.

The panels at Pazo Libunca are indisputable proof that his ceramic palette had already managed to incorporate the very same colours that oil painters might use, as well as the subtle tones or watercolours that he transposed into ceramic masterpieces.

André J. Pena Graña 2010

libuncaone

pazo libunca tú

 

Publicado em Arte Naronés | Deixe um comentário

LEMBRANZA DUNHA EXPEDICIÓN DE PIRATAS?

A historia das aventuras de Ulises e dos seus compañeiros, na longa viaxe de retorno a Ítaca, é pura literatura.  Isto, é apenas intuitivo ensaio.

To J. A. P. S.

ODISEO ONE

Arnol Boecklin. Ulises e Polifemo

Outra historia pode ser a historia dos materiais –de onde non hai, non se pode sacar- cos que se elaborou esa literatura.

mapaandrépena

 Dito isto como hipótese non por formulada  válida, con moita cautela  sed non obscura per obscuriora, é posible, que a Odisea, unha ficción, unha creación literaria atribuída a Homero, obra non histórica,  recollendo ecos de vellas navegacións e soadas expedicións de piratas-aventureiros-comerciantes mediterráneos, sen dúbida micénicos,  á procura do ouro e da riqueza do Atlántico, fora confeccionada en boa parte, segundo o pensan moitos estudiosos, con relatos e historias escoitadas nos portos dos mariñeiros.

cantimplora micénica

“Cantimplora” de tradición micénica atopada en Duio. Datada por Luis Monteagudo ca. 2.000-1.500ac. Da colección Esmorís Recamán. Ex F. Alonso.

Nin a vinda dos micénicos  polo  ouro e polo estaño de Galiza -documentandose en datas tempranas (2000 a.C.) é novidade, nin que na viaxe de volta ao Mediterráneo  os mariñeiros tamén levaran, produto da hospitalidad galaica, as historias do fistor [filid] escoitadas nos banquetes .

Os mitógrafos saben que Ulises traspasou as columnas de Hércules percorrendo un periplo atlántico en parte das súas aventuras.

The Swiss artist Fuseli studied in Rome before settling in England in 1779, where he became famous for his paintings of literary themes. A friend of Mary Wollstonecraft and William Blake, he was elected Professor of Painting and Keeper of the Royal Academy. Fuseli had been fascinated by Homer's Odyssey since the 1760s. Published as an engraving in 1804, this composition depicts the visit of Odysseus to Teiresias in the Underworld. Between the two is the shadow of Odysseus's mother Anticleia. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Johann_Heinrich_F%C3%BCssli_063.jpg

The Swiss artist Fuseli studied in Rome before settling in England in 1779, where he became famous for his paintings of literary themes. A friend of Mary Wollstonecraft and William Blake, he was elected Professor of Painting and Keeper of the Royal Academy. Fuseli had been fascinated by Homer’s Odyssey since the 1760s. Published as an engraving in 1804, this composition depicts the visit of Odysseus to Teiresias in the Underworld. Between the two is the shadow of Odysseus’s mother Anticleia. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Johann_Heinrich_F%C3%BCssli_063.jpg

Isto explica a presenza na Odisea dos relatos de reminiscencias atlánticas como a viaxe á illa flotante de Eolo, a viaxe á illa do Sol, ou a viaxe á Illa

Cerdedo-Calros Solla-portalén 3

Portalén. Cerdedo. Calros Solla.

dos Mortos e o misterioso encaixe da obra de Homero – como o viron numerosos autores-, no xénero” dos imrama ou “viaxes por mar” (pl. voz irlandesa derivada do acto de remar) polas marabillosas illas e costas atlánticas,  e das echtra, “aventuras mariñas” -como as de Saint Brendan, de Sant Maló, de Santo Amaro, de Santo Ero, de Trecenzonio á Illa do Solsticio, e un longo etc.- da viaxe dun home na procura do mundo dos mortos.

Se Homero desenvolveu na Odisea algúns temas atlánticos, abondo coñecidos no seu tempo -no contexto do chamado world economic system da Idade do Bronce-, entón reelaborados polos mitógrafos…

oDISEO 2

Herbert James Draper, Ulysses and the Sirens

LESTRIGÓNS, TELÉPILO, ARTACÍA

Como sucedía cos Ártabros, a carácterística máis rechamante, segundo a Odisea, dos Lestrigóns – topónimo ou xentilicio non escollido por Homero ao azar,  senón pola potente polisemia dunha palabra capaz de evocar á vez a un oínte grego a idea de “banda de ladróns”, “roubo”, “latrocinio”, e de “baixeis corsarios”-, era que estes tiñan un singular e abrigado porto no interior dunha profunda baía de augas tranquilas e cristalinas, “practicamente pechada polo lado de alta mar por dúas abruptas montañas”, ao que se accedía por unha delgada canle, unha entrada similar á entrada da ría de Ferrol, hai 3200 anos moito máis estreita que a actual.

[...] In ea (ora) primm Artabri sunt, etiannum Celticae gentis, deinde Astyres. In Artabris sinus ore angusto admissum mare non angusto ambitu excipiens Adrobricam Urbem et quattuor ammium ostia incigit; duo etiam inter accolentis ignobilia sunt, per alia dua *Naris exit et *Iuuvia.

[…] In ea (ora) primum Artabri sunt, etiannum Celticae gentis, deinde Astyres. In Artabris sinus ore angusto admissum mare non angusto ambitu excipiens Adrobricam Urbem et quattuor ammium ostia incigit; duo etiam inter accolentis ignobilia sunt, per alia dua *Naris exit et *Iuuvia.

Ao noso modo de ver o curioso paralelismo entre a descrición do porto dos Ártabros de Mela, e a descrición do porto dos Lestrigóns que fai Homero no

Ulises na fonte Artacia

A fonte Artacia

Canto X da Odisea, amplifícase coa, non casual, segundo a nosa hipótese, presenza da propia raíz Ártabra “A Osa”,  no nome Artacia “dos osos” da famosa fonte dos lestrigóns.

Dito con máis que moita reserva, e pois eu tamén teño dereito a equivocarme, faltaría máis, Homero puido converter a Odiseo en virtual protagonista dunha expedición de saqueo a “O Dourado” Ártabro, longo tempo conservada na memoria popular.

Unha historia de piratas micénicos saldada co fracaso e estrepitoso afundimento de toda a frota -agás a nave fondeada con prudencia no exterior do porto descrito con asombroso detalle-.

Así conta a Odisea como, abandonando Ulises a illa Eolia coa súa flota, impulsado polo céfiro, o vento do oeste, tras seis días de navegación abordou, ao sétimo día, a terra dos Lestrigóns.

Lestrigones. Museo Vaticano

The fourth panel of the so-called “Odyssey Landscapes” wall painting from the Vatican Museum in Rome, 60-40 B.C.E.

A expedición se tivese lugar, segundo a Odisea teríase producido a comezos dun verán na nosa latitude, nos días do solsticio de verán

-“Alí […] sen soño un pastor gañaría dous xornais custodiando boiadas e logo rabaños de ovellas: tan de preto séguense a noite e o día” (X 84-86),] quizais traballando16 horas seguidas, sobre a base de xornadas de 8 h, (Pillot)-, posiblemente no século XI a. C.:

“Navegamos así seis xornadas de noite e de día/ e á sétima vimos o alto castelo de Lamo/ e a Telépilo (termo que en grego podería evocar a idea de fisterra de teleios “derradeiro”, pylos, “limiar”) en terra Lestrigona.

Alí o gandeiro/ que recolle as súas reses saúda ao que sae e o outro  contéstalle. Sen soño un pastor gañaría dous xornais/ custodiando boiadas e logo rabaños de ovellas:/ tan de cerca séguense os pasos a noite e o día./

Penetramos sen máis polo cómodo porto; unha rocha en escarpa continua cíngueo dun lado e doutro/ con remates en dous promontorios que dan fronte a fronte/ e que forman a súa boca: delgada canle divídeos./ [Cf. “in Artabris ore angusto admisum marem non agusto ambitu excipiens”, in Mela 3, 13]

Impulsaron por este os meus homes as cóncavas naves/ e no seo do porto quedaron atadas, ben xuntas/unhas ás outras, que en verdade non se alzaba na auga unha onda/ nin pequena nin grande: era todo unha paz cristalina./

Eu no entanto, retiven alá fóra o meu negro navío/ pola parte exterior, amarreino a unha pena e subindo/ remonteime a observar en fragosa atalaia: non había/ da miña vista ao alcance labor de homes nin de bois; só un fume observei que xurdía da terra [posiblemente das rozas no monte para cultivar] e, entón,/ aos meus homes mandei que diante marchasen e visen/ que mortais había no país, comedores de trigo./

Via Graziosa. Artacia

Encontro na fonte Artacía coa fílla de Antífate [ Domus da Via Graziosa. Museo Vaticano ca. 40 a. C. Aínda que Tucidides (6.2.1.) e Polibios (1.2.9) situan a treba celta os Lestrigones [gr. Laistrygónes], no Sureste de Sicilia, pola miña parte, reclamando tamén, faltaría máis o mesmo dereito a equivocarme, sitúo ao Telépylos, “afastado porto” ou “última fronteira” nas partes extremas de Gallaecia, Artabria, atendendo á  extremada posición e ás límpidas augas da fonte Artacía, a  soada Fonte Aureana da uilla de Ardá sobre o Monte de Ancos.

Elixín dous deles e foi de terceiro un heraldo,/ que tomaron o ancho camiño por onde a leña dos cumes serrados viña á cidade nos carros./ Cerca xa se atoparon cunha doncela, filla do prócer do lestrigón Antífate; estaba na fonte que din/ A Artacía, vaínda por auga á súa clara corrente/ onde todo aquel pobo a adoita tomar. Os meus amigos/ detiviéronse alá e achegándose a ela inquiriron/ do señor da terra, quen era e en quen reinaba./

Indicoulles ao momento a excelsa mansión do seu pai/ e entraron ao rico pazo. Mostrouse a dona,/ que na súa estatura era monte rochoso, tomoulles o medo,/ pero ela chamou desde o Ágora a Antífate o grande,/ o seu marido que trouxo aos meus homes funesta ruína:/ rebentando a un deles comeuno de xantar e os outros escaparon dun salto e fuxiron correndo ás naves./

E eis ao rei que gritaba a alarma e, oíndoa todos,/ acudiron de acá e de acolá os lestrigóns feros/ en multitude, coa súa xigante estatura, maior que a humana./

Apostados arriba na escarpa lanzaban enormes pedras: subía das naves fragor horroroso/ ao morrer das miñas xentes e ao rudo estalar das quillas./

Lestrigones. Fresco da Casa di Via Graziosa. Museo Vaticano

Espetados a modo de peixes leváronos logo/ ao seu triste festín. Mentres eles facían a matanza/ no fondo do porto, saquei do meu flanco o coitelo/ puntiagudo e cortei as amarras do barco azul./  Ao instante avivando á miña xente, mandei que se botasen/ con vigor aos remos por ver de escapar ao desastre/ e eles todos bateron as augas con medo á morte./ ¡Que descanso ao saír o baixel daquel teito de pedras/ cara ao mar! Esmagados en masa quedaban os outros./

Navegabamos non sen dor, mais contentos en parte/ por salvar as nosas vidas logo de perder os amigos./ Canto X 80- 134

E como afortunadamente a Historia se repite, este episodio lembra o sucedido, en tempo máis recente, ás naves normandas que saqueando no ano 844 o mosteiro de San Martiño de Xuvia, serían destruídas como recolle o Cronicón Albeldense polo ataque de Ramiro I (e, quizais, do duque Arximiro), morrendo acaso no mesmo lugar -queimándose 70 naves ao caer sobre elas unha chuvia de pedras ardendo,  ballistariorum occursu, din os Annales Bertiniani- .Seguramente, debido á trampa da estreita boca da ría de Ferrol, unha multitude de normandos, sen contar outras moitas  naves normandas que afundiron cando na precipitada fuxida saíron do abrigado porto atopándose coa tempestade no mar exterior, –segundo amosa a magnífica ilustración de Eva Merlán feita en 1984 baixo a miña dirección para a  ‘Historia Ilustrada’ de Narón -] .

arximiroe

Ilustración de Eva Merlán, baixo a miña dirección.

Estes pobos do mar cun dragón (Ketos) como mascarón de proa, saqueando o Altántico e o Mediterráneo orixinaron a lenda de Laocoonte na mitoloxía grelaocoontega, “cando o sacerdote troiano sacrifica a Poseidón na area da prai, chegan dous dragóns (Ketoi) á praia que se converten en homes e dan morte a Laocoonte e a un dos seus fillos”.

Esta e outras lendas como o rapto de Ariadna e o mito de Andrómeda e Perseo están estreitamente relacionadas coa Coca ou Tarasca galega, pervivencias na memoria colectiva e celebradas desde hai milenios ata hai pouco tempo o día do Corpus, auténtica festa da Tarasca que a igrexa conseguiu borrar da memoria popular que se mantén en Portugal con toda a súa forza e estase recuperando en Galicia, onde nos portos mariñeiros o seu recordo non morreu, como nos mostran os relatos que aínda se conservan polos vellos de Vilasuso no Val e doutras vilas galegas.

O dragón, sen dúbida, era un destes distintivos chamados polos gregos AKROSTOLION que servía, como ben indica Luzón Nogué (no seu traballo A Navegación na Idade do Bronce, aclaratorio, combinando fontes e arqueoloxía, dunha serie de achados arqueolóxicos ata agora historicamente difíciles de dimensionar), para identificar a procedencia e nacionalidade das naves e dá orixe a multitude de lendas na mitoloxía dos pobos costeiros europeos.

Sabemos que a mediados da décima centuria Salomón (972-936) xenro de Hiram I, o poderoso Rei de Tiro, financia por un tratado os estaleiros de Asiogaber, e que recibía unha porcentaxe sobre as expedicións marítimas que levaban a cabo os fenicios cada tres anos cara a Gades, onde recollían o estaño, o ouro e o ámbar recollido polos intermediarios Tartésicos [e galaicos] das Cassitérides, Galicia e os mares nórdicos.

tasionostartessos

Esquerda, armas: espadas de bronze de língua de carpa, pontas de lança, etc., encontradas na Ria de Huelva pela draga Fita, provavelmente segundo as análises de procedência galaica. Direita, estela tartésica do mais antigo arioi– [a.i. aire] “nobre” e isiingo [celta excingo “herói”], celta europeu com nome próprio conhecido: o galaico nerio Tasionos

A hexemonía fenicia mantense por Tiro e Sidón desde o ano 1000 en que se instalan en Gades (Cádiz) e Lixos (El Arash) en Marrocos.

Tasionos

Estela tartésica de Tasionos, um nobre Nerio [da Costa da Morte] ‘da Kalte’, aludindo ao seu berço Celta, ou Galaico […] NIIRABOO TOO ARAIAI [AIRE] KAALTEE […] // cf. ISIINCO, “excingo”, heroe

No século V un tratado fixou no cabo da Nao (Artemisión) os límites comerciais entre os focenses e os cartaxineses.

Cartago retoma o papel dos fenicios e arruína no ano 500 a Tartessos, que volve enseguida a renacer baixo o seu control, tendo desde entón e ata a conquista romana a exclusividade do comercio coas Cassitérides do estaño e o ouro. No 550 prodúcese a viaxe de Himilcón ás costas galegas e ás illas Británicas.

2) O do comercio fenicio-púnico-gaditano, que quizais se poida subdividir en dúas etapas: orientalizante e helenística, que chega ata o século III a.C. No ano 323, Piteas e Eutimenes cruzan o estreito, protexidos polo prestixio de Alexandre Magno. Piteas chega ata a illa de Islandia, co seu volcán o sol de medianoite (cuestionado por Plinio, Polibio e Estrabón, que non o cren)

3) O da presenza romana cuxa última etapa, a época republicana e augustea, é a que se corresponde co noso cuncheiro de Lóngaras.

As cunchas de ambas as beiras do camiño de carro que levaba ao embarcadoiro de Lóngaras son o epílogo dunha longa historia de comercio entre os Lapatiancos e os *Trs-ancos, habitantes do val de Trasancos, e entre estes e o mundo Mediterráneo a través dos gaditanos.

Os primeiros baixaban o mineral de cobre en bruto polo val do río Xubia e en Trasancos dedicábanse a fundilo e a exportalo. Iso explica que o nome Lapatiancorum promontorium siue trileucum (posiblemente o Cabo Ortegal) promontorio dunha zona tan remota da ciuitas dos Lapatiancos (Labacengos) pola súa importancia estratéxica -produción do cobre-, fose recollido nos arquivos dos historiógrafos clásicos.

Os castros de Trasancos non foron escavados (21), pero tanto en Lobariz, como en Eiravedra, Sedes e sobre todo en Quintá apareceu abundante escoria de fundición de mineral. As enormes cantidades desta escoria, atopadas por mor dun desmonte feito neste último castro pola concentración parcelaria, -acondicionouse coa escoria aparecida no castro unha pista-, exclúen un consumo local.

Segundo Monteagudo [in Pena 1991]:

[…] o mesmo nome de Trasancos, que a etimoloxía popular fai derivar de Tras-Ancos = Tras o monte de Ancos, significa probablemente “os que queiman (terreos para roturar), agricultores, do antigo (ae) *Trsan-(i)-cos, do indoeuropeo *Ters que equivale a “secar”, “tostar”, “queimar”, en latín Torreo, –es, -ere, -tostum, e en antigo irlandés Tart, “sede”. Lembremos que o nome de San Martiño de Xuvia era Tartares, unha posible reduplicación do *Ters, segundo Pokorny [e podería explicarse a presenza do topónimo Inferniño cunha aproximación, en xeografía sagrada ao Tártaro, e ao Alén, co trasfondo etnográfico da situación no extremo noroccidental da Península e de Gallaecia da Terra de Trasancos, e do trasunto das barcas de pedra de Santa Comba e de Santo Cristobo].

Facendo referencia á actividade agrícola, o topónimo da bisbarra, treba ou terra, Trasancos –quizais “os que fan as rozas”- e o antigo nome de San Martiño de Xuvia, Tartares –posiblemente relacionado co lume ardente Tártaro, “inferno”- talvez poidan aclarar o significado do topónimo Tartessos.

Falando de Tartessos sabemos que o litoral gaditano retrocedeu, e unha restitución da topografía antiga do litoral gaditano amósao a varios quilómetros ao interior. Isto fixo que a poboación se trasladase da costa ás illas de Cádiz e León. A causa de que se cegasen os portos débese ás rozas que facían os agricultores, que acelerando a erosión e o transporte polos ríos de sedimentos do chan desprotexido do manto vexetal, acabaron cegando os esteiros e facendo impracticables os portos.

Entón reelaborados polos mitógrafos, nada tería de particular que se fixera eco das viaxes por rutas coñecidas para os micénicos do ouro e do estaño, mestura de saqueo e de comercio, quizais dunha fracasada expedición marítima conservada na tradición oral que puido chegar en dirección norte ata Bretaña, como o sosteñen Robert Philippe ou Gilbert Pillot ou, segundo dun demorado exame do canto X, o deducimos nós, deterse no abrigado e rico porto dos Ártabros, “os do Norte”, nome xenérico empregado polos gregos para nomear o noroeste de Iberia.

Publicado em HISTORIA DE NARÓN E A TERRA DE TRASANCOS | Deixe um comentário

UN AVANCE DE “O VAL, A SÚA HISTORIA”

 

Avanzamos 0 incipit e fragmentos de capítulos do *libro  O Val, A Súa Historia, da Cooperativa de O Val, Fundación Terra de Trasancos e Concello de Narón, de Andrés Pena e Michellete Harris, adaptada por Juan E. Mariño Iglesias, deseños de Carlos Alfonzo y  fotografías de Iván Castro.

*Complemento e síntese do libro, mais técnico de André Pena, Santa Maria Maiore in Terminos de Vale Malo: Unha Parroquia con Celtas Reminiscencias na Terra de Tasancos. Como celebrando o retorno de Ulises a Ítaca “has de pregar que o camí sigui llarg, ple d’aventures, ple de coneixences” presentamos  este pequeno avance do novo libro O Val, A Súa Historia, publicado pola Cooperativa de O Val, a Fundación Terra de Trasancos e o Concello de Narón. Cando o libro se presente incluiremos as espléndidas fotografías ad hoc de Iván Castro Ordóñez.

 

O Val,
A Súa Historia

Andrés Pena Graña e Michelette Harris Leschi. Resumo e revisión do texto Juan Enrique Mariño Iglesias. Ilustracións de Carlos Alfonzo. Fotografía de Iván Castro .

 

Caça em O Val. Por Carlos Alfonzo

Deseño de Carlos Afonzo para O Val, a Súa Historia [IL]  © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Heildelbergensis

Chopper Heilderbergensis, achado en O Val polo arqueólogo Eloi Saavedra (Museo das Mariñas, Betanzos). Foto Eloi Saavedra. [IL]

Fai uns dez mil anos finalizou en Europa e en Oriente Medio o máis longo e escuro periodo cultural da humanidade, o Paleolítico, iniciado fai máis de dous millóns de anos cando os primeiros homínidos empezaron a tallar instrumentos de pedra.
Este periodo coincide co chamado pleistoceno, longo periodo geológico, onde variacións do nivel do mar de máis de 100 metros e transfigurando as liñas de costa, tremendas glaciacions con capas de xeo de dous e tres quilómetros de espesor sucedíanse de longos periodos interglaciares, condicionando o modo de vida das sociedades que o habitaron.
O pouco que sabemos do Paleolítico descansa na etnografía que compara o modo de vida dos predecesores paleolíticos e os restos arqueológicos coas modernas sociedades de cazadores recolectores.
En Santa Margarida, apareceu unha ferramenta de pedra, un chopper, picador de carne, xa utilizado para picar a dura carne crúa cando o home aínda non coñecía o lume. É o único resto do Paleolítico coñecido en Narón. Un valexo destro, fabricou un día con arte–con facetas talladas en ambas caras para cada dedo e para o polegar e así conseguir o perfecto agarre da man– esta complexa ferramenta.

Ferramentas, como o chopper achado en Santa Margarida, mostran que estes homínidos llas ingeniaban para consumir a carne de grandes animais, atraéndoos cara a trampas, e organizándose para axotar e roubar as presas a outros animais cos que competían.

En Galicia hai moi poucas covas calizas, ningunha das cales está en O Val. O home do Paleolítico, nómada errante ao longo do territorio, refuxiábase nelas nas súas expedicións de caza.

Lascaux

Cova de Lascaux [NIL]

A cova foi un importante espazo sagrado. Sobrecolle a beleza das galerías e brillantes cámaras de estalactitas e estalagmitas sabéndose obra do proceso de erosión kárstico. Para o home do Paleolítico superior, cunha intelixencia exercitada, os corredores penetrándose desde as grandes salas, nas profundidades, eran obra divina, camiños, comunicando o mundo dos homes e o Outro Mundo.

A etnografía aplicada ao chamado Paradigma da Continuidade Paleolítica, mostra ao Homo Sapiens Sapiens representando, saíndo por estes camiños, os belos e sobrenaturais animais do outro mundo a pastar no noso; ou retornando feridos para ser curados no seu mundo inmortal fuxindo por intrincadas galerías. Imaxinaron a alma do cazador seguindo o rastro do secreto camiño á inmortalidade.

Imagen1

[Promptema de A. Pena. NIL]

O argumento da “Caza Salvaxe” representado (A. Pena)  nas covas atlánticas  é un alicerce da cultura occidental. En Galicia represéntase na cova de Eirós, Triacastela, Lugo.

Valejo paleolíticus Carlos Alfonzo

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

O avance do xeo glaciar fai 20.000 anos forzou aos grupos paleolíticos do centro e occidente de Europa a buscar, entre outros refuxios, abrigo nas costas cantábricas e atlánticas da Península Ibérica. O resto da Europa Atlántica, insular e continental, achábase cuberto de capas de xeo, nalgúns casos de varios quilómetros de espesor.

Cercado Neolítico de A Lagoa Carlos Alfonzo

Cercado Neolítico de A Lagoa, O Val, Narón. O primeiro dos chamados ‘causewayed enclosures’ atopado en España [A. Pena]. Deseño de Carlos Alfonzo para O Val a Súa História. [IL]  © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

E aquí estiveron, ata que, fai nove ou dez mil anos, a retirada do xeo permitiu á poboación longo tempo asentada nas nosas costas retornar a Europa durante o Mesolítico e Neolítico, partindo, como contan as lendas, probablemente por mar, desde o Noroeste de España, Galicia, primeiro a Irlanda, logo a Inglaterra e ao Continente, falando unha lingua…a Celta? […] [A Celta, sim, berce tamén do indoueuropeo]
Pero esta é outra historia…

[…] [Así explica a historia de O Val, o mundo dos túmulos funerarios que chamamos mámoas ou lagoas]

[…] Outro dos elementos importantes deste período que aínda hoxe fai de marco en destacados puntos da parroquia de O Val son as mámoas. Trátase de construcións funerarias –montículos de terra–, coñecidas con diversos nomes: mámoas, modias, lagoas, arcas, medoñas, etc., que, por sobresaír do terreo, foron utilizadas como puntos de referencia desde a antigüidade.

Linde de O Val. Fonte. Narón un Concello Con Historia de Seu I, 67 (A. Pena 1991)

Mámoas como lindes de O Val. Fonte. Narón un Concello Con Historia de Seu I, 67 (A. Pena 1991) [NIL]

Entre O Val e Valdoviño, no límite desta última parroquia, orientadas ao leste, hai dúas mámoas. Sobre unha delas colocouse, no século XVIII, un marco divisorio.

A Lagoa, Campo da Arca, Coto da Modia… Todos estes nomes indican a presenza de túmulos ou necrópolis do Neolítico en O Val. Durante moitos séculos estes monumentos foron saqueados en busca de metais preciosos, ouro, xoias e ata para empregar ás súas enormes lousas en novas construcións.

arca mamoa lagoa desencanto do tesouro

Arca [O Xistral] do periodo Calcolítico. Este era o aspecto  nos anos 50 da Arca de Santa Margarida. Estas arcas foron consideradas pedreiras polos canteiros da Terra de Trasancos do século pasado, que lles extraían as grandes chantas para a construción de fornos e pechaduras das casas. Foi este o derradeiro dos espólios. [Foto de A. Pena. NIL]

Entre Ferrol e O Val, no primeiro cruzamento cara a Santa Margarida, á altura da casa número 1 deste municipio, nun antigo tramo do camiño de peregrinación a Santo André e Santiago, atópase a mámoa, chamada a Arca de Santa Margarida.

SANYO DIGITAL CAMERA

Aspecto actual da mámoa de Santa Margarida, a carón da casa nº 1 [foto de A. Pena. NIL]

Na construción das mámoas como as de O Val, dedicouse moito esforzo e tempo a extraer as lousas, cargalas e trasladalas ata os lugares elixidos.

En ocasións debían transportalas ata quilómetros de distancia, para o que empregaban rodicios feitos con troncos de árbores, cordas para arrastre, bestas de carga, carros e trineos.

A cronoloxía sitúa estes montículos en Galicia desde o Neolítico ata o final da Idade de Ferro. A súa tipología é moi variada: túmulos con pequenas cámaras pechadas; de planta rectangular con corredor; dólmenes poligonales –como nesta ilustración de Carlos Alfonzo, que recrea o que puido ser o dólmen ou cámara, da de Santa Margarida– rodeados por muretes de pedra; cámaras rectangulares ou ata, desde o Calcolítico, mámoas sen cámara. Sabemos que se seguiu enterrando neste tipo de construcións ata a Idade de Ferro, aínda que non coñezamos en Galicia túmulos desta época.

Todas estas estruturas de pedra atópanse invariablemente cubertas por un montículo de terra. Mámoa provén do latín mamula [mama, ubre]. Si nós fixámonos ben, unha mámoa, cubrindo a cámara de pedra, é como unha caverna artificial, recrea o ambiente subterráneo dunha cova.

A cámara se excava baixo o nivel do chan para meter grandes laxes de pedra coñecidas como “chantas”. A primeira que se ergue é a de cabeceira, que aquí vemos no centro da imaxe. A continuación colócanse as restantes –de cinco a nove– inclinadas sobre ela, apoiándose unhas sobre outras ata pechar a cámara. A base asegúrase con pequenas pedras a modo de calzos, para dar firmeza ao asentamiento, isto fai que estas estruturas perduren miles de anos. Pechando a cámara, sobre as chantas, sitúanse unha ou dous grandes lousas a modo de cuberta ou teito, inclinadas ao interior.

mámoa Carlos Alfonzo

Deseño de Carlos Alfonzo [dirixido por A. Pena] para O Val, a Súa Historia, mostrando o interior dunha cámara do Neolítico Final. Un home de alto rango foi incinerado e súas cinzas recolleitas nun recipiente globular. A muller, unha serva, dentro da práctica indoeuropea – en clave PCP- do chamado Sutti na India Védica, pode ser incinerada ou inhumada. Non poucas veces topandose a paleta ou llana d@ arqueólog@ con esta inhumación  o descoñecemento da escatología e piacula indoeuropeo, provoca non poucos erros de interpretación. A continuidade do acervo e marco institucional celtoatlántico mostra o dono da tumba, incinerado,  reducido a cinzas  recolleitas no centro da pira e gardadas nun vaso cerámico ou de ouro, como os de Caldas, e non permite interpretar os osos da muller  como os da  titular da mesma.  No mundo celtoatlántico, fendendo as raíces no Neolítico, as mulleres acceden á Soberanía, é verdade,  pero no periodo Neolítico, Calcolítico, Bronce ou Ferro, de vixencia do ‘mos pessimus’ ,  non é correcto pensar que o rico enxoval pertence a nobres mulleres e lanzar a hipótese de que eran elas nobres de alto rango titulares da Soberanía. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

En moitos casos a cara interior das chantas estaba decorada con figuras xeométricas, pintadas ou labradas. Imitaban, seguramente, motivos textiles, revestindo a tumba a modo de ricos tapices.

orcaxuncais

Promptema da Caza Salvaxe de André Pena [NIL]

Ás veces representaban as almas dos defuntos cazando cervos do Alén (Outro Mundo);

DOLMEN NÓRDICO

Solares Barcas Psichompomas en dólmen Escandinavo [NIL]

ou navegando cara á Illa dos Mortos seguindo a posta de sol.

As cámaras estaban ocultas á vista polo túmulo ou mámoa, unha cuberta de terra vexetal, moi negra e impermeable, como turba. O carrexo desta terra supoñía tamén un gran esforzo .

mamoinha

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia. [IL] © Carlos Alfonzo

A ilustración de Carlos Alfonzo mostra o aspecto ideal que podería ter a mámoa de Santa Margarida, o dia en que “tumularon” ao seu dono, sen dúbida unha persoa de alto rango e poder, e o que os arqueólogos poderiamos ter atopado na súa excavación, de non ter sido violada e saqueada en repetidas ocasións.

moura baja def

Deseño de Carlos Alfonzo (Ex A Pena), para Camiños Milenarios, Deputación de A Coruña, Concello de Narón. A Moura se aparcendo na mámoa de Santa Margarida, O Val, Narón, ós  furtivos violadores de túmulos. [NIL]

 Estas construcións funerarias atópanse en toda a parroquia, do O val –como esta de Santa Margarida, ou as que, próximas á estrada, separan Narón de Valdoviño–, ata o alto dos montes –como a que coroa Vilarquinte–, ou xunto aos ríos, como a chamada a arca de Vespasante, marco divisorio entre O Val e San Mateo.

Grande burato de violación na mámoa de Vilarquinte. O Val. Narón

Grande burato de violación na mámoa de Vilarquinte. O Val. Narón [NIL]

As comunidades do Neolítico final, o periodo dos dólmenes, tiñan como base da súa alimentación a agricultura e a gandería. Os cereales, especialmente cebada e trigo, foron as primeiras plantas cultivadas. As colleitas dependían da meteorología, o que facía que aquelas xentes permanecesen atentas ao ceo, tanto diurno como nocturno, ás estrelas e a lúa, que, coas súas fases, marcaba o devir dos meses.

Morning by Alfred Fredericks

[NIL]

Observaban tamén o astro rei percorrendo o ceo, desde o seu nacemento ata a súa morte nas entrañas do mar, volvendo nacer co novo día.

Todo isto influiría nas súas crenzas e no seu ordenamiento social.

Carlos Alfonzo [ex A. Pena para Caminos Milenarios de A Diputación de A Coruña e o Concello de Ñarón] Baile do Abellón e cremación na Arca de Vilarquinte, O Val, Narón.

Carlos Alfonzo [ex A. Pena] para Caminos Milenarios de A Diputación de A Coruña e o Concello de Ñarón] Baile do Abellón, sutti e cremación na Arca de Vilarquinte, O Val, Narón. [NIL] © Carlos Alfonzo

Hai unha evidente idea de resurrección e vida eterna no culto aos mortos. Así, os túmulos foron concibidos para durar tanto como o mundo. Cando os dirixentes morrían –practicaban a inhumación e a cremación, recollendo en tal caso as cinzas en vasillas cerámicas–, os seus familiares colocaban ao seu lado, na tumba, os obxectos máis apreciados polo defunto.

Mámoa grande do Monte de Nenos. Deseño de Eva Merlán, asesorada por A. Pena para "Narón unha História ilustrada na Trra de Trasaancos" con representación de sutti e de algo mais.

Mámoa grande do Monte de Nenos. Deseño de Eva Merlán, asesorada por A. Pena para “Narón unha História ilustrada na Terra de Trasancos” con representación de sutti e de ‘algo mais’.

É por esta razón que se atopan obxectos nas cámaras como o moucho, un ídolo oculado, xunto a microlitos –que formaban, bon seguro, parte dalgunha fouce de madeira– puntas de frecha, machados de pedra pulida, mazas –atadas un día a mangos de madeira a modo de bastóns de mando, símbolos de poder–. Atopamos tamén misteriosas esferas de pedra e prismas de cristal de cuarzo, dos que a día de hoxe descoñecemos a función.
Os nosos devanceiros durante o Neolítico legáronnos unha forma de organización, a sociedade estamental –dividida en nobreza, clero, e campesinado ou estado llano (non privilexiados)–, pódese ver na Idade do Bronce e habería de pervivir ata o final do Antigo Réxime.

O emprego de metais, primeiro do cobre e a súa posterior aleación co estaño, que daría lugar ao bronce do que este periodo toma o seu nome, contribuíu a afianzar a supremacía social dos grupos privilexiados, ao permitirlles desenvolver un armamento moito máis sofisticado e eficaz. A domesticación do cabalo revolucionaría o transporte, os desprazamentos e as tácticas de loita, dando orixe nesta mesma época ao cabaleiro que, lanza ou alabarda en ristre, podía superar a numerosos adversarios.

carroboisaltominho2

Galaico carro de bois do Alto Minho [NIL]

Son numerosos os logros desta era que perviven aínda hoxe: a intrincada rede de carreiras –camiños de carro– que atravesaba a parroquia de O Val; o tradicional carro, tirado polo par de bóvidos, cuxo ancho de rodas non variou co paso do tempo –como demostran as pegadas de vellas rodaduras–, ou ese tamén tradicional arado coñecido co nome de camba.

Entre os anos 2500 e 1700 a. C. construíronse mámoas sen cámara, ou con esta formada por catro grandes lousas con cuberta a modo de cista ou arca.

mamoaestelinha

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia [IL] © Carlos Alfonzo

Estas pedras, como sucedeu no Campo da Arca, nos Montes de Vilarquinte, foron substraidos para a construción de lareiras por parte dos labregos, deixando no centro do túmulo un testemuñal cráter.

estelamontealtiña

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a súa Historia  [IL] © Carlos Alfonzo

Nas excavaciones das mámoas atopamos puntas de frecha de palmela fabricadas en cobre, brazales de arqueiro –para evitar o bater da corda sobre a pel do antebrazo– tallados en pedra, fragmentos de cerámica campaniforme elaboradas en fina pasta de cor laranxa con decorativas bandas punteadas.

Estes sepulcros e túmulos foron expoliados en numerosas ocasións por buscadores de riquezas ou simples pillabáns. Hoxe en día é difícil atopar xoias nalgunha excavación, xa se trate de ouro (en Caldas de Reis, nos anos 40 do século pasado, atopouse un espectacular tesouro, seguramente procedente do ocultamiento dun botín por expoliadores a gran escala dos túmulos dunha necrópole) ou de simple cobre, como o broche típico de dobre espiral que aparece representado no petroglifo dun outeiro, (de lat. altarium, “altar”), próximo á mámoa de Campo da Arca.

É na Idade de Bronce cando o clero organizado comezou a cobrar protagonismo na cultura occidental. Así, mentres reis e nobres mandaban sobre os corpos e posesións dos homes, o clero facíao sobre as súas conciencias, controlando señores e vasalos. Erixíuse tamén en depositario do saber e a ciencia, talvez porque dispoñía de moito tempo libre para o pensamento e a observación.

Cromeleque_dos_Almendres1341 (1)

Cromeleque dos Almendres. O máis antigo observatorio astronómico de Europa e o maior da Península Ibérica. Domínio público, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=601771 [NIL]

Así, este clero soubo determinar os movementos do sol, a lúa e as estrelas, fixando o calendario agropecuario de Europa. Dirixiron a construción dos monumentos megalíticos da Idade de Bronce, templos solares e lunares, observatorios do universo ao mesmo tempo, construídos en lugares sagrados a modo de xigantescas estruturas para os que se utilizaban enormes pedras.

pena molexa building

Desenho de Carlos Alfonzo, asesorado por A. Pena.  [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Fixeron coincidir o ano solar –de 365 días e un cuarto– e o lunar– de 354 días, dado que o mes lunar dura 29 días e medio–, dando así a o pobo mostras do seu poder sobre o celeste, nun tempo en que as crenzas relixiosas baseábanse nun deus solar e unha deusa representada pola Terra e a Lúa. Consérvanse algúns daqueles monumentos: o Cromeleque dos Almendres, en Évora, Portugal das –postrimerías neolíticas– ou o famoso
Stonehenge, dos primeiros tempos da Idade do Bronce, en Inglaterra, posiblemente contemporáneo á Pena Molexa de Galicia.
Nestas construcións, as pedras verticais se complementaban con postes de madeira asentados en fochas.

Pena Lopesa

Fotografía de Iván Castro Ordoñez, ad hoc, para O Val. A Súa Historia (1916). Cooperativa O Val, Fundación Terra de Trasancos, Concello de Narón. A Pena Molexa [Molegha] adopta de modo intencionado a forma do disco lunar. Está orientada ao punto da saída da lúa no ano metónico. Foto de Iván Castro para o libro O Val, a Súa Historia. A Pena Molexa é probablemente o primeiro gran monumento astronómco de Galicia dedicado á Lúa. Unha enorme pedra xuca froma imita a lúa chea – de aí o seu nome ‘molexa’ do latín mollicula, “moega” – orientada ao momento exacto de saída da lúa no ano metónico. Os seus Creadores descubriran que 19 anos solares equivalían a 235 ciclos lunares, período tralo cal o satélite terrestre volvía saír polo mesmo sitio e a pasar polas mesmas fases nos mesmos días e ás mesmas horas. E así orientaron a Pena Molexa a ese lugar, un preioso monte cónico tralo que ese día sae maxestosa a lúa chea, iluminando a enorme roca – segundo din os que presenciaron o fenómeno- cunha tenue luz de tons violeta. Así servía a Pena Molexa aos antigos habitantes de O Val: como un gran reloxo para axustar o comezo do curso lunar co solar. Cabe a posibilidade, de que o magnífico mehir de brillante granito branco, inmediato ao Castro de Vilasuso que, desde inmemorial tempo e ata fai 25 anos alzouse sobre a rotonda e o carreiro que conducen á Pena Molexa, no alto do prado, puidese estar relacionado co impresionante reloxo megalítico. Desgraciadamente, o seu atractivo levaba aos curiosos a invadir o prado ata que os seus propietarios foxérono desaparecer. [IL]

Así, mediante a interpolación de lapsos temporais, os precursores dos druidas celtas conseguiron entender o mecanismo regulador dos ciclos lunares, as saídas e postas dos astros e predecir os eclipses, axustando con axuda das monumentales construcións, –miles de anos antes de que, no 433 a.C. fixéseo o astrónomo ateniense Metón (considerado o precursor das observacións astronómicas exactas)–, as oscilaciones das datas de solsticios e equinoccios en ciclos de 19 anos.

[A COSTA DE O VAL]

SANYO DIGITAL CAMERA

Costa de O VAL dende a parte naronesa da Praia de Ponzos  [Foto de André Pena NIL]

O Val conserva virxe unha das máis fermosas costas atlánticas de Europa, aberta aos miradores naturais dos montes da Lagoa, da Painceira e de Vilarquinte polos que discorre o primitivo Camiño de Santiago do Norte e de Santo André

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Costa de O Val [NIL]

sobre as praias da Horiña, do Casal e da Lopesa, maxestosa pena batida polo mar, case unha illa.

 

pena_lopesa3

A pena Lopesa no ano 2000. Hoxe duas penas en realidade. Os recentes temporais deste ano e os do ano pasad,o agrandando a hendidura. provocaron – como pasou en época moderna na península de Santa Comba, hoxe tres illas- a súa división. [NIL]

Unha fendedura por erosión mariña separou a finais Idade Media ou na Idade Moderna a Pena Lopesa dos Montes de vilarquinte, fomandose unha esgrevia península de difícil acceso e paredes verticais sobre o mar de corente dous metros de altura. A pena tiña unha fonte de auga doce.

Lenda da Lopesa por Carlos Alfonzo.

Lenda da Lopesa por Carlos Alfonzo para Caminos Milenarios, da Deputación de A Coruña e o Concello de Narón. [NIL]

Contan que no tempo dos mouros -os elfos da mitoloxia galega, fermosos seres míticos leucodermos, un poderoso rei gardaba un fabuloso teosuro…

Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000).

Lenda da Pena Lopesa I. Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000). [NIL]

, enganando aos que querían roubarlle, estendendo unha ponte levadiza e virando as ferraduras do cabalo cando saía a cazar aos montes de Vilarquinte.

eva-merlc3a1n-pena-lopesa-i

Lenda da Pena Lopesa II. Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000). [NIL]

Un día uns cobizosos homes armados o sitiaron, dispostos a rendilo pola fame.

 

eva-merlc3a1n-pena-lopesa-iii

Lenda da Pena Lopesa II. Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000). [NIL]

Tras sete meses de asedio, xa sen alimentos, vendo que racionando o pouco que lle quedaba sucumbiría de fame e quedaría sen forzas para soster o sitio, o astuto rei colleu o derradeiro ferrado de trigo que lle quedaba e botoullo aos paxaros á vista dos sitiadores. Estes desmoralizados polo engano levantaron o asedio e marcharon.

camic3b1osmilenarioslopolago

Castro da Pena Lopesa ou Torre de Lopo de Lago. Caminhos Milenarios O Val. Narón. Deputación de A Coruña; Concello de Narón [NIL]

Sabemos que toda lenda tem un pouso de verdade é a escarpada Pena Lopesa, foi un dia uu castro esborrallado polo mar.
No ano 1989, pertencentes a este castro, hoxe perdido pola erosión mariña, no cumio da pena apareceron á vista anacos de vasillas, angas de ánforas romanas do primeiro tercio do século I e fusaiolas, cravos, tellas e ferraduras de vacas de diversas épocas.
A aparición de similares anacos, alguns conservando un brillante negro verniz, na Terra de Trasancos, nos permíte pensar que olas como as aparecidas na Pena Lopesa –un labio cun particular reborde– se repetirían no castro de Vilasuso, en Quintá e outros de Trasancos.

Armeria dos Lago , desenho segundo o Livro do Garda Moor. Torre do Tombo

Armeria dos Lago , desenho segundo o Livro do Garda Moor. Torre do Tombo [NIL]

A Pena Lopesa toma o seu nome de Lopo [do lat. lupo, “lobo”] de Lago, membro dunha importante liñaxe do Val, sen dúbida descendente dos autóctonos Petriz da casa de Trava. O apelido Lago –pois claro está O Val non ten lagos de auga doce– signifíca mámoa, como a que está non lonxe da Lopesa sobre os montes de Vilarquinte. Chamados na documentación medieval lacos antiquos, ou lagos, “túmulos ou mamoas”, abundan na parroquia.
De Lopo de Lago proclaman descender Juan Fernández de Lago e os seus fillos, Pedro de Lago, escudeiro de Santa Maria a Maior do Val, señor de Belote e do Couto de Baltar, e o escudeiro Gonzalo de Lago, o “postromeyro” que herdaría estes títulos; outro irmán foi o señor de Vilacornelle, Lopo Alonso de Lago.
A Pena Lopesa, “Lobo” dominante sobre os esgrevios cantís, comparte cunha pena idéntica: a chamada Wolf ’s Crag, “Pena Do Lobo” de Escocia, unha lenda similar e algo mais.

wolfs-crag

WOLF’S CRAG (SCOTLAND) AND PENA LOPESA (GALIZA). WE HAVE TWO ROCKS, WITH THE SAME NAME AND THE SAME FOLKLORE? WHAT A COINCIDENCE! The imaginary castle of Wolf’s Crag has been identified by some lover of locality with that of Fast Castle. The Author is not competent to judge of the resemblance betwixt the real imaginary scenes, having never seen Fast Castle except from the sea. But fortalices of this description are found occupying, like ospreys’ nest, projecting rocks, or promontories, in many parts of the eastern coast of Scotland, and the position of Fast Castle seems certainly to resemble that of Wolf’s Crag as much as any other, while its vicinity to the mountain ridge of Lammermoor renders the assimilation a probable one”. Walter Scott Bride of Lammermoor. The Lammermuir Hills are a range of moors which divide East Lothian to the north from Berwickshire in the Scottish Borders to the south. The fictional castle “Wolf’s Crag” has been identified with Fast Castleon the Berwickshire coast. [Sir Walter] Scott stated that he was “not competent to judge of the resemblance… having never seen Fast Castle except from the sea.” He did approve of the comparison, writing that the situation of Fast Castle “seems certainly to resemble that of Wolf’s Crag as much as any other”>> Wikipedia, sub vocabulo The Bride of Lammermoor published in 1819. [NIL]

No segundo tercio do século XVI, Vasco D’Aponte, anota en su “Recuento de las Casas Antiguas del Reino de Galicia”:

lopesaone

Lenda da Lopesa IV. Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia da Cooperativa O Val; Fundación Terra de Trasancos e Concello de Narón. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

“Después […] se quenta la de Lago por muy antigua. Diçen que salieron de Françia o de Inglaterra y que vinieron de allí a probar a Galiçia, y por venir de alta sangre, que havía hombres de Don; y créolo porque ay una fortaleza metida en la mar, solar antiguo desta casa, muy acerca de la terra, la cual se llama oi en dia la peña de don Lope […] Y aquella Peña de don Lope que está metida en la mar es la fortaleza del solar de Lago. […] de manera que tiene fama, que en todo el obispado de Mondoñedo, de siete u ocho casas que son allá, era la más antigua según fama y más poderosa”.
Narón II (1992), 384, 385

lopesatwo

Lenda da Lopesa IV. Deseño de Carlos Alfonzo [dirixido por A. Pena] para O Val, a Súa Historia. Cooperativa O Val; Fundación Terra de Trasancos; Concello de Narón. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Non cabe dúbida de que existiu unha fortaleza nesa pena, sendo a pedra seguramente reutilizada e levada a outro lugar [seguramente a un depósito de pedras cercano, nos montes de Vilarquinte], pero se encontraron no lugar restos de tellas e cerámica vidrada medieval. Sustén D’Aponte que nesta fortaleza Gil Pérez de Lago matou á sua mulher propiciando a ruína da casa a meados do século XIV: “Este Gil Pérez de Lago en este tiempo, no se por qué caso, mató a su muger; por lo cual perdió sus tierras y señoríos, y de allí quedó la casa baxada; y perdió el apellido, aunque aún tienen las armas”. Narón II (1992), 370; 384, 385

AST CASTLE OR WOLF’S CRAG CASTLE. ‘I resided for two or three days at a farmhouse in the neighborhood, where the aged goodwife was well acquainted with the history of the castle, and the events which had taken place in it. One of these was of a nature so interesting and singular, that my attention was divided between my wish to draw the old ruins in landscape, and to represent, in a history-piece, the singular events which have taken place in it. Here are my notes of the tale […] […] My friend, Mr. Sharpe, gives another edition of the tale. According to his information, it was the bridegroom who wounded the bride. The marriage, according to this account, had been against her mother’s inclination, who had given her consent in these ominous words: “Weel, you may marry him, but sair shall your repent it.”

AST CASTLE OR WOLF’S CRAG CASTLE. ‘I resided for two or three days at a farmhouse in the neighborhood, where the aged goodwife was well acquainted with the history of the castle, and the events which had taken place in it. One of these was of a nature so interesting and singular, that my attention was divided between my wish to draw the old ruins in landscape, and to represent, in a history-piece, the singular events which have taken place in it. Here are my notes of the tale […]
[…] My friend, Mr. Sharpe, gives another edition of the tale. According to his information, it was the bridegroom who wounded the bride. The marriage, according to this account, had been against her mother’s inclination, who had given her consent in these ominous words: “Weel, you may marry him, but sair shall your repent it.” [NIL]

Situada sobre unha eminente roca do mar do Norte en Escocia, a fortaleza chamada a Torre do Lobo, Wolf ’s Crag Castle, solitaria e espida era inaccesible por tres dos seus lados. O cuarto, cara a terra, estaba protexido por un foso e unha ponte levadiza. Contan que un nobre matou por ciumes á súa esposa. Como castigo perdeu o seu título e o seu castelo foi destruido.

Dúas idénticas penas; paralelas historias; común nome [Pena Lopesa eWolf ’s Crag]; común, diriamos hoxe, violencia e común caída e destrución da Casa.

[O OUTEIRO DA PENA MOLEXA]

Pena MOLEXA

[ ut supra, IL] © Cooperativa O Val; Iván Castro Ordóñez; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Mencionada por primeira vez por X. L. Fernández Caínzos, próxima ao castro e lugar de Vilasuso, na corredoira que remata no mar na Lopesa, próxima a mámoa e petróglifo calcolítico da Pena da Arca dos Vilares, encontrase posíblemente o sitio de Galicia con máis lendas de ‘Mouros’ por centímetro cuadrado: a Pena Molexa, um altar druidico especialmente sagrado na Terra de Trasancos.

PROMPTEMA MOURA

MOURA/ AMOURA Segundo o penso non seria A Moura a forma correcta , senon psb. *Amoura, “A do Alén baixo O Mar, a Señora habitante do Outro Mundo. Trasunto da Deusa Nai. Seguramente, de omuŕ+i+ka* [J.16.2] < *u(p)omorik_-ex J. T. Koch-: ‘o submarino alén” , “the under-sea world’, cf. Gaulish Aremorica ‘The Land by the Sea’, Welsh arfor-dir ‘coast’. O Alén está, en termos de xeografía mítica galega ou celta, nunha occidental e bretemosa illa atlántica, tralo solpor. E tamén está baixo o mar. E está baixo os cursos de auga, rios, pozos, fontes, como a Fonte da Moura en Sedes e pontes como a de Pielas. E tamén está baixo terra, baixo os castros, baixo as penas, baixo as mámoas, dólmens, arcas, etc. [Promptema de A. Pena NIL]

A Pena Molexa, sobranceira pena encabalgada a mantenta entre dous bloques, e orientado ao punto exacto pólo que no ano metónico sae a lua, é un outeiro (do latín altarium, “altar”, lugar de culto), é unha trebopala ou toudopala [Altar do Povo, da Nación] dos Celtas.

OUTEIROS

As trebopalas ou toudopalas, son os altares da Galiza celta, tamén chamados Outeiros. Unhas veces son simples pedras con corgos resultado da erosión, outras veces son pedras traballadas ou – é o caso da Pena Molexa- colocadas a mantenta. [ Promptema A. Pena. NIL]

Os Mouros dos celtas, son sobrenaturais seres do Alén que moran baixo as águas [rios, fontes, mar], baixo os moimentos, baixo as rochas, e baixo os lugares históricos ou sagrados.

Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos Baseados en Lendas de Tradición Oral. Edita Concello de Narón. Esta ié unha das ilustracións da Lenda de Eiravedra

Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos Baseados en Lendas de Tradición Oral. Edita Concello de Narón. Esta ié unha das ilustracións da Lenda de Eiravedra [NIL]

As lendas da Pena Molexa se relacionan coa presencia das tres [A]Mouras, das Matres: a triple Deusa Nai, celta (Pena 2000).

Galaicas MATRES

Galaicas MATRES. Carlos Alfonzo, ex A. Pena  [NIL]

“Na Pena Molexa unha casamenteira Moura sae na mañanciña de San Xoán buscando mozo. Antes de escoller somete aos pretendentes a una proba, amosando un tesouro e pedíndolle a quén o contempla que escolla o de máis valor.

Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)

” I Contam que em algumas madrugadas de São Joám, na hora misteriosa em que a lua ainda não se meteu e o sol já vai querendo sair, pode-se encontrar na Pena Molexa, peiteando os compridos e formosos cabelos, una belísima Moura que mostra ao abraiado mortal que a contempla um enxoval maravilhoso: olas e xerros cheios a reverter de moedas e jóias, colares e diademas e brazais, peites e tesoiras, armas e adobíos de antigos guerreiros, e até uma galinha com os seus sete pitinhos, tudo de resplandecente ouro” [in Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)]. [NIL]

Para racha–lo encanto o pretendente tería que escollela a ela, máis sempre escolle o ouro

moura-2a

“II A Moura convida-o a admirar com detemento cada uma das peças que compõem o enxoval e logo pede-lhe que escolha entre todo quanto vê aquilo que ache do seu gosto. Engaiolado e dubidoso ante tais riquezas, o coitado acaba assinalando alguma das jóias que se oferecem à sua vista; as vezes a que encontra mais feitinha; casque sempre a que lhe parece de maior peso e valor. Então escuta-se à Moura lamentar-se e chorar, recriminándolle a sua cobiça” [In Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)] [NIL]

, que nese momento se esvae, ou se convirte en carbóns ou anacos de escachadas olas”.

moura-3a

“III O aparecimento desmaia-se num espelhar de luz que se delonga na claridade nacente do dia. O cobiçoso vê tornar-se-lhe preto carvão nas mãos a alfaia que apreixara com tanto devezo. I é que a Moura espera em vau desde o fondal do tempo que um homem, com mais coração que anseia de ouro no peito, a desencante elegendo-a a ela como o mais formoso e mais desexable dos regalos. Então redimida do feitiço, marchará com o seu libertador, levando consigo todo o tesouro. Até o de agora nenhum dos que viram à Moura a preferiram ao ouro. De modo que alá deve seguir enfeitiçada, esperando uma manhã propícia de São Xoão para mostrar-se de novo na Pena Molexa” [In Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)] [NIL]

1 A Moura Virxen, moza de extraordinaria fermosura, representa a primaveira e o florecemento da Terra e o Pais. Ela escolle ao rei que vai gobernar e, trás sometelo a unha proba encuberta, casa con él. Podería suceder que os que non pasan a proba se queden encantandos dentro da Pena Molexa.

 

 

[Narón representando as lendas da Pena Molexa en 2013]
Así, segundo outra lenda, a pena, e as rochas do arredor, son un rei e os seus guerreiros convertidos en pedra.

 

guerreiro pétreo 1

Pétreo durminte Rei  Celtogalaico da Pena Lopesa. Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia da Cooperativa O Val, Fundación Terra de Trasancos e Concello de Narón [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

pétreos guerreiros Eva Merlán 001

Deseño dos durmintes da Pena Molexa de Eva Merlán Bollaín para a Historia Ilustrada de Narón [NIL]© Carlos Alfonzo

Na noite de San Xoán, o solsticio de verán, os encantados –como os durmintes das lendas artúricas– transfórmanse de novo en humáns para lembrarlle á xente que sempre estarán aí gardando a Terra.

E esa noite o rei e os seus homes percorren e vixían os  montes, visitan e protexen as casas, e aos vellos, quizais porque gardan as antigas tradicións.

E ao remata–la noite solsticial, vóltandose outra vez pedra, en pétrea vixía sobre O Val estarán connosco protexendo a Terra de Trasancos.
2 A Moura Nai, cun neno no colo, representa o verán cós seus froitos e a fartura do país.

 

A Mater. Virxe nai de Esus. (Promtema de A. Pena)

A Mater Celta. Virxe nai [de Esus “O Bom Deus”] . (Promtema de A. Pena (2000) [NIL])

 3 A Moura Vella chamada [en Irlanda] Caileach, por ir cuberta cun mantelo azul, representando [este aspecto da Mater celtoatlántica] o ceo.

molexa1

OLD WOMAN Caileach (cf. Latin caelum “sky” and caeluleo ‘the color of the sky, blue’, and also “The Old Woman with a blue veil (representing sky, A. Pena)”. Builder of the landscape and the megalithic monuments (A Pena Molexa). Carlos Alfonzo ex A. Pena (2000) [NIL])

Ela é a construtora da paisaxe e dos megalitos de Galicia e de Europa. Vella Meiga, boa, positiva e creadora –contra o que cabería esperar do seu decrépito aspecto, cousa propia da intensificación celta onde o deus manco e o que mellor colle, o deus cego o que mellor ve, a pétrea barca a que mellor aboia, etc., que ao seu paso vai facendo o país e a paisaxe, os ríos, os montes, os vales, os lagos, é aínda as mámoas, coas pedras que leva na saia, ou na cabeza, e que vai chimpando ou sementando onde lle peta ou cadra–.

Esta é unha versión do mito Celta da Creación que contan en Vilasuso:

“A Pena Molexa dis que a fixo unha vella co dedo meniño e o día que retire o dedo será o fin do mundo”.

Esta outra a é trasunto das Matres, da triple Mater, “Deusa Nai”:

ana manana 002rel

EVA MERLÁN. Triple Ana Manana. Contos e Lendas de Trasancos(2000). [NIL]

“A Pena Molexa tiña un encanto: gardaba tres mulas de ouro. Un día chegou un home cun libro, era o libro de San Cibrán. O home leuno dende a primeira páxina ata a última de arriba abaixo, logo desleuno dende o final ata o principio, e desencantou as mulas, e levounas. Despois disto apareceron moitos máis encantos.

Cando ninguén sabe facerse con eles, ao cabo de certo tempo vanse cara o mar.

Perto da pena hai unha fonte na que unha galiña con pitos de ouro aparece na mañanciña de San Xoán”.

 

[ORGANIZACIÓN SOCIAL, POLÍTICA E RELIXIOSA]

Ata fai moi pouco tempo (Pena 1991-5), descoñeciamos que toda a Europa atlántica, tanto insular (Illas Británicas) como continental, organizábase socialmente, desde a Idade do Ferro, de xeito moi similar.

Multitude de estados ou territorios independentes –en moitas ocasións co mesmo nome– ao mando de pequenos príncipes ou reis, conformaban o mapa social de entón. Estes recibían indistintamente os nomes celtas de Treba ou Toudo (Túath), que significan, “Casa”, “Estado” ou “Comunidade”.

As fontes clásicas e epigráficas permítennos coñecer o nome destas unidades políticas, que se corresponden, en moitos casos, coas nosas actuais comarcas.

Así, a Terra de Trasancos, Ártabros ou Tartares, coincide cos actuais concellos de Ferrol, Narón, Neda e San Sadurniño; os Arroni ou Arrotrebas, a Terra de Arrós, conforman o arciprestazgo de Arrós, actual comarca do Ortegal; os Lapatiancos ou Terra de Labacengos son os concellos de Moeche, Cerdido, Cedeira e parte de Somozas; os Bregantinos, a comarca de Bergantiños; os Lemavos denomínanse actualmente Terra de Lemos… Estas Trebas ou Toudos, distribuídas por toda a Europa Céltica, congregábanse usualmente en grupos de catro, conformando unha unidade maior, similar ao condado medieval e baixo o dominio dun nobre de maior rango que equivalería, ao conde do medievo.

Kaltai, Galtai ou Galitia,Galiza, mencionada na estela un colocada sobre o túmulo do nobre heroe Galaico Nerio Tasionos, finado en Tartessos

Kaltai, Galtai ou Galitia, Galiza, mencionada na estela un colocada sobre o túmulo do nobre heroe Galaico Nerio Tasionos, finado en Tartessos [NIL]

Gallaecia, nome documentado xa na Idade do Bronce (denominada entón Kaltia ou Galtia), dispoñía de tres destes reinos, cada un co seu lugar central (capital estacional), en Brácara, Astúrica e Lugo. Alí celebrábanse os Oenach [feira, asemblea, reunión], capitais aos que os romanos denominarían Conventus trala conquista, converténdoos en cidades e capitais conventuales: o Conventus Lucensis, o Conventus Bracarensis e o Conventus Asturum.

os romanos, está claro, non se complicaron a vida organizando aos pobos celtas, os seus jurisperitos, como conta Tácito, adaptándose ao pre existente usaron no seu beneficio o dereito, a organización e a estrutura social celta .

Roma, está claro, non se complicou a vida organizando a Gallaecia, os seus jurisperitos, como conta Tácito, adaptándose ao pre existente usaron no seu beneficio o dereito, sua organización e estrutura social e política celta. http://catedra.pontedeume.es/21/catedra2104.pd  [NIL]

Ditas agrupacións a modo de condados asociábanse nunha entidade aínda maior: un gran reino con capital estacional, onde se celebraban anualmente catro feiras coincidindo coas catro festividades celtas, separadas por ciclos de noventa días entre cada unha.

prutencos, besancos, trasancos, lapatiancos y arrotrebas

Trebas dos Prutencos, Besoncos, Trasancos, Lapatiancos e Arrotrebas o Arrós

Unha Treba ideal, segundo a ríxida organización e división do espazo contemplada no dereito común celta, englobaría un ‘cento’ de castros (a súa centena equivale a cento vinte unidades) –denominados en lingua céltica briga ou –bre –, cidades fortificadas e ben defendidas, situadas habitualmente en zonas elevadas do terreo. A actual denominación ‘castro’, procede do vocábulo latino castellum.

Trasancos y Besancos

Castros das trebas de, e dos, Trasancos e de, e dos, Besancos [Bezoucos que a poputlar etimoloxía, xa na I. M. fai derivar de lat Bis Aquis] segundo o estado da cuestión en 1991 [ Pena. Narón I, (1991, 129)]

Dentro do recinto fortificado dispoñíanse as casas das xentes, en diferentes barrios ou ‘rueiros’ acordes á condición social dos seus habitantes. Sobresaían, nesta orde, a casa grande do nobre señor do castro, a do “durvede” ou do ovate; as dos homes libres posuidores de gando e terras e as dos campesiños que traballaban para todos os anteriores.

carpentarius

En Trasancos catalogamos algo máis de sesenta e cinco castros, aínda que posiblemente haxa máis, o cal concorda coa norma do dereito común celta mencionada con anterioridade. O concello de Narón ten trece, sendo a parroquia de O Val a que máis conserva: os de Quintá, Vilasuso, A Pedreira, os restos dun castro costeiro, desaparecido pola acción do mar: o Castro de Pena Lopesa; aínda que sabemos, polo topónimo Ciobre, que na parroquia había na edadede Ferro cinco destas fortificaciones.

Pero o castro non era únicamente un lugar defendido por fosos e terraplenes, rodeado por murallas de pedra como as de Vilasuso ou Quintá –aínda que sexan esas murallas o que máis atrae a atención–, era tamén un espazo ou territorio económico de pequena entidade.

Decoria ou límites [A. Pena (1992)] da Briga ou Castro de Quintá, O Val

Decoria ou lineolo, “demarcación” xuridiccional [A. Pena (1992)] da Briga ou Castro de Quintá, O Val

O de Quintá, ten un área au seu arredor duns 1.600 metros de radio perfectamente delimitado, ben por marcos de pedra, ben por mámoas que sobresaen da paisaxe e serven xa que logo como referencia, ou divisorias naturais como ríos e arroios.

castrobrigareducida

Briga de Quintá e súa crica ou demarcación. Carlos Alfonzo (ex A. Pena) Camiños Milenarios. O Val.

A briga era, pois, a base do sistema produtivo da época. No interior da súa demarcación –[“crica” ou ] xurisdiccion– dispoñíanse as augas correntes, as hortas e terras de labor, os pastos e os montes altos e baixos para o gando; distribuíanse, entre outras árbores, as carballeiras e os soutos de castiñeiros, de cuxa poda anual obtíñase o apreciado combustible.

Castrodevilasuso

Era unha división do espazo respetuosa co medio, pero que só podía manter un número estable de habitantes. Non había posibilidade de converter prados en cultivos sen afectar ao gando vacuno, nin á inversa, posto que iso impediría a subsistencia das familias que habitaban tan reducido núcleo xurisdiccional.

A poboación debía manterse constante dentro dunha demarcación limitada en recursos. O número de habitantes sostíbel en función da explotación non debía aumentar e o excedente de poboación, de habelo, víase forzado a emigrar, a buscar e crear un novo espazo.

Durmintes da Pena Lopesa

A sociedade organizábase, na Europa Atlántica, en tres clases: os Oratores, clero rexido polos druidas; os Bellatores, nobres e xefes militares, comandados polo príncipe e corono, “xefe de tropas”; e os Laboratores ou campesiños soldado, propietarios da parella de bois que lles concedía estatus legal, posto que os servos, os campesiños sen terras propias, carecían de dereitos.

orabellalabo
Neste mundo de guerreiros non podía faltar o salón de reunión, en época de paz, dos cabaleiros.

comelhada 001

“Esta descrición da antigüidade alude a un costume social moi arraigado nos nosos devanceiros que provén do mundo celta: A hospitalidade e a relación a través das comensalías presente sempre na cultura galega. Dentro da Casa de Xuntanzas do Castro […] iluminada coa luz tenue e difusa das velas de sebo, non lonxe dun lume xeneroso, e rodeados da solemnidade que requiría o momento, o principe da Treba de Trasancos [rei ou xefe político] recibia ao ovate [ou durvede, “druida, doutor”, xefe relixioso] da Treba, sentado a carón del mesmo, no lugar preferente da sala, mentres os demais nobres asistetntes cumprian co protocolo, cos mesmos xeitos e maneiras que marcan as palabras do historiógrafo Posidonio. Os Celtas, tras esparexer palla polo chan, poñen mesas de madeira pouco elevadas […] o seu alimento consiste en pan a pequenas cantidades e moita carne, cocida en auga, asadas sobre das brasas, ou ao espeto. Os alimentos colócanse sobre das mesas, máis eles coma leóns tómanos coas mesmas mans, desgarrándoos e devorándoos. Nas súas comelladas admiten tamén o peixe, usando para sazonar o sal, o vinagre e herbas aromáticas. O peixe ásano en parrillada, aromatizan tamén a bebida… se4 hai varios convidados, séntanse todos en roda, conservando o sitio do centro para o máis honorable, bem sexa o xefe do exército, ben un heroe cuxa habilidade sexa recoñecida; ben un nobre de rancia estirpe, ou ben un home distinguido pola súa riqueza. O que dá hospitalidade [o Briugú] séntase preto del, e a continuación todos os demais segundo a súa condición. Detrás deles están de pé os que lle sosteñen o escudo coas armas […] Os que serven bebidas levan copas de barro ou prata, a xeito de caldeiros. Os pratos e as fontes onde poñen a carne son do mesmo material aínda que tamén os hai de cobre e ás veces son incluso cestos de vimbio […]” Eva Merlán, A. Pena, A. Filgueira. Narón Un Concello con Historia de Seu [Historia Ilustrada]. Ilustración. Eva Merlán asesorada por A. Pena.

Unha sala real con banco corrido, que se achaba nos castros de certa importancia –cóntanos Estrabón–, onde se congregaban o xefe e séquito para sentarse a comer e beber ocupando o posto que lles correspondía segundo a súa idade ou dignidade.

hp photosmart 720

O local social do Señor e a aristocracia Celta: Midchúairt, royal hall ou casa para banquete e bebida con asento corrido (Briteiros. A. Pena)

Os príncipes instalaban aos seus cabaleiros e clientes, normalmente familiares, como señores dos castros.

naroncelticcommon

lansbriga-sc3a9-episcopal

Isto non é un castro é a cidade e sede episcopal galaica (Pena Graña) Tardo Antiga de Laniobriga ou Lansbriga, “San Cibrán de Lás”. psbl. do celta antigo común Lanio “Chaira” e Briga, “Burgo, cidade fortificada”.

No mundo celta, unha pequena familia nobre tiña máis ou menos o dominio de catro brigas, de cada unha das cales cedíase unha porción para unha quinta –ordinal orixe do topónimo do Castro de Quintá– entidade destinada a soster ao clero. A Igrexa Cristiá herdou esta organización séculos despois, no século IV de nosa era.

É entón cando a actual parroquia de O Val comeza a perfilarse, malia que non se constituíse como tal ata o século XIII.

As murallas defensivas resgardaban facendas, habitantes, gando e colleitas.

Defensas

n 2c El castro de Quintá en otoño

Carlos Alfonzo dirixido por A. Pena. Samaín en Quintá, O Val © Carlos Alfonzo

Nos castros de O Val chegaron a ser magníficas, imponentes, superando aínda hoxe, nalgúns casos – e o caso do Castro de Quintá-, varios metros de altura, malia que durante séculos os campesiños dedicáronse a extraer pedra para a construción das súas vivendas e muros.

A iso débese o nome de “A Pedreira”, que recibe unha das brigas de O Val.

Extracción de Pedra no Castro da Pedreira

Extracción de Pedra no Castro da Pedreira. © Carlos Alfonzo

As vivendas, dispostas como vimos nos seus respectivos barrios, constaban de varias estancias separadas de planta circular e usualmente orientadas a un patio central.

Sin título-1

BRIGA. Carlos Alfonzo, asesorado por A. penaDo mesmo xeito que nos restantes pobos indoeuropeos da época, a guerra era a principal actividade dos homes libres, quedando administración e labores da terra en mans das mulleres propietarias ou dos servos, exentos do servizo militar. O home debía demostrar a súa valía no campo de batalla, a muller ocuparse dos asuntos do campo.

Nas etapas de paz, folgaba o home e a muller tratábao a corpo de rei.

Adarga e Lena

Silio Itálico describe aos mozos galegos prestos para o combate e, como contrapunto, ás mulleres traballando no campo, coidando de casa e fillos.

TELELANARIA

Deseño de Carlos Alfonzo asesorado por A. Pena para O Val, A súa História © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

As mulleres ostentaban un enorme poder social. Existía a separación de bens, sendo ambos cónxuxes donos de modo independente das súas respectivas herdanzas familiares, compartindo os gananciais obtidos durante o matrimonio. Era un acicate para os mozos ascender socialmente casándose con mulleres de alto rango tras facerse antes cunha fortuna. Así, compensando con a ‘iguala’ un matrimonio desigual, o esposo dotaba á súa muller con terras e gando.

reinasoberana

Raiña. Deseño de Carlos Alfonzo asesorado por A. Pena

Eran costumes incomprensibles para outras culturas da época. Estrabón, habituado á propiedade masculina da terra, índice da posición social dohome en Grecia, exclama:

Isto parece unha especie de goberno de mulleres! [ginecocracia]. Istonon é moi civilizado!

Os nobres galaicos, do mesmo xeito que os seus homólogos en toda a Europa Celta, enviaban a un dos seus fillos –habitualmente non o primogénito, para quen reservaban tarefas marciais–, acompañado por un titor, a estudar unha carreira (hoxe diriamos eclesiástica) en prestixiosos centros que funcionaban como seminarios internacionais. Alí recibían ensinos relixiosos, científicos, de dereito público, materias das que logo darían
en chamarse ‘artes liberais’. César sinala que os dous principais centros achábanse, un en Inglaterra, cun templo circular dedicado a Apolo –seguramente Stonehenge– e o outro na Galia.

treba-diocese
Tras vinte longos anos de aprendizaxe, regresaban investidos durvedes (druidas), doutores en moitas disciplinas. O clero organizábase de modo parecido –salvando as distancias– a como o fai hoxe a Igrexa: de forma vertical, presidido por unha ‘Suma Autoridade’ que era elixida en concilio por sufragio dos druidas.

Oito bronces votivos entronizatorios de Gallaecia

Oito bronces votivos entronizatorios de Gallaecia

Con todo, non eran tan só sacerdotes. Estaban interconectados; manexaban varios idiomas; eran xuíces, maxistrados, científicos. Entronizaban aos reis, unxídoos sobre outeiros ou altares de pedra –como a Pena Molexa–, que recibían diferentes denominaciós dependendo da súa función e ubicación.
Os monarcas non ousaban tomar decisións sen o seu consentimento e tiñan a potestade de depoñer a aqueles soberanos non dignos do seu pobo.

Entronización Real

Common Celtic Law galaica. A Entronización Real Celto-Atlántica na Pena Molexa. O Val. Narón. Carlos Alfonzo asesorado por A. Pena  © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

O dia da entronización, a Pena Molexa convertíase no fructífero ventre da Deusa Nai, o centro da Treba, escenificándose, co rei descalzo sobre ela, a mística unión do novo rei coa súa Treba.

COMAIAM ICCONA LOIMINNA (NN/NH)

PROMPTEMA COMAIAN ICCONA LOIMINNA DA CELTOGALAICA SACRAL KINGSHIP [NN/NH]

Unha egua branca era sacrificada e despedazada.

Elenco de Entronizatorios Bronces. Todos Galaicos.

Elenco dos Entronizatorios Bronces, todos Galaicos.

A súa carne, cociñada nun enorme caldeiro, distribuíase a modo de comuñón entre todo o pobo asistente ao acto.

A Pena Molexa desempeñou unha importantísima función na Terra de Trasancos que se manifesta con claridade no seu folklore. As lendas representadas hoxe polos veciños no día de San Xoan están relacionadas coa Mater, a Soberanía Celta: A Moura que sae a buscar esposo sometendo a unha proba aos candidatos; A Vella constructora de Megalitos, e o tema do encantamento das tres mulas de ouro que marchan cara ao mar.

[Ciclos festivos. Os Maios]

 

MAIOSVILASUSOI

 O primeiro de Maio, unha das principais festividades celtas: a Beltaine, ou festa da chegada da luz do verán, da calor, do lume e do florecimiento da terra, cando os mozos e mozas reuníanse para facer o maio.

árboredemaio

Cortaban ramas e felgos da fraga, facían con eles unha pequena árbore que adornaban con fitas de cores, con ovos ou froitas, simbolizando a prosperidade. Despois percorrían todos os lugares chamando á porta das casas e pedindo os ‘maiolos’, aguinaldos que consistían en castañas, doces ou diñeiro. Deixaban ante as portas o maio e cantaban e bailaban ao seu ao redor.
Ás veces levaban consigo unha árbore enteira, outras, cubrían de flores e plantas a un neno ata darlle aspecto de árbore. Cando o que ía vestido de ‘maio’ tirábase ao chan, os demais cantábanlle:

“Érguete maio/ que tanto durmiches/ que pasou ou inverno/ e ti non o viches”.

Unha canción que representa o espertar da natureza, acompañada polos bailes dos nenos con cintas ou arcos de ramas e flores, en torno ás árbores decoradas, costumes similares en toda a Europa celta.

alumearopan
Ata fai relativamente pouco tempo, e en paralelo ás festas infantís, a véspera do primeiro de maio, os campesiños reuníanse –acompañados polos seus fillos– ao toque de ánimas fronte á igrexa parroquial. Acendían unha grande folgueira e danzaban ao seu arredor.
Trala danza, acendían nas brasas uns fachuzos (de palla) e subían ao alto dos montes onde facían noite esperando o despuntar do alba. Coa chegada da alborada, baixaban enarbolando os fachos e sacudíndoos sementando a terra de faiscas mentres daban tres voltas ao redor das súas herdades. A continuación, obraban de igual xeito nos campos dos seus veciños. Mentresfacían o anterior, entonaban unha canción, primeiro o pai:

Alumea o pai, /cada grao un toledán [“toledano”, unha medida de trigo en Galicia de dous ferrados (dous celemíns ou media fanega castelá)]. /Alumea o fillo/ cada gran un pan de trigo [Isabel Rei, nun memorable artigo sobre o Primeiro de Maio, rescatou a partitura con esta melodía]

[[O SAMAIN]

Outro importante ciclo festivo que perdurou ata os nosos días é o Samaín, a celebración do Ano Novo Celta, que comezaba a noite do 31 de outubro.
Samaín representaba a morte da Terra durante os meses de novembro, decembro e xaneiro. O corio –os mozos en idade militar– da briga celebraba

Publicado em ETNOARQUEOLOXIA INSTITUCIONAL DE NARON | Deixe um comentário

REAIS FÁBRICAS DA PONTE DE XUVIA

 

bandeira de Narón1

Catro muiños industriais do S. XVIII do Concello de Narón  

 

 Reais Fábricas de Fariñas da Ponte de Xuvia e do Ponto

Industriais e Reais FábricasANDRÉS PENA GRAÑA. Dr. en Arqueología e Historia Antiga. Arqueólogo, historiador e arquiveiro do Concello . Publicado en Narón, Terra de Trasancos, polo servizo de Arquivo, área de Arqueoloxía e Historia, en  formato libro  en 2003 e, ampliada, en 2007 . Desenvolve o amplo resumo publicado nas Actas do Primeiro Congreso Nacional de Molinología en 1995. O noso agradecemento especial ao Sr. Don José Rodriguez Pena, autor das precisas maquetas nas que se basea este proxecto.

 

A REAL FÁBRICA DE FARIÑAS DA PONTE DE XUVIA

 

 

MAQUETAS DE DON JOSÉ RODRÍGUEZ PENA [PEPE “O SEÑOR MARQUÉS”]      

 

 

 

 MUIÑEIRÍA INDUSTRIAL DE LESTACHE DA PONTE DE XUVIA (NARÓN)

 

 

PRECONDIClÓNS

 

arsenal

 

felipeV

            No reinado de Felipe V, reparóuse que no esteiro de Caranza, na beira oriental do monte de Esteiro, fora do recinto da vila mariñeira de Ferrol, fundada por Alfonso IX a principios do século XIII, o sitio era máis oportuno e a ría máis fonda para levanta-los grandes asteleiros que comezaron a se construír no ano 1740.

            Ferrol, que no 1749 só contaba con 250 veciños, fíxose «instantaneamente» en verbas de Montero y Aróstegui ex Alonso López «un dos de maior poboación do antigo e vasto Reino de Galicia».

            No 1778, FCarlos IIIerrol contaba con máis de 30.000 habitantes e a finais do século (no 1797) rebasaría os 40.000. Como o trigo do país non podía supli-las inxentes necesidades creadas polo súbito asentamento e proliferación da nova poboación Ferrol abastecíase de cereais por mar.

O tratado de amizade e unión chamado o «Pacto de Familia», asinado polo rei Carlos III no 1761 envolveu a comarca nunha guerra contra Inglaterra e Portugal.

Máis pola prbarcaroloevención por estar na ría navíos de liña permanentemente xunto a forzas de terra, que por un bloqueo inimigo, a vila sufriu unha enorne escaseza de cereais que asustou ás autoridades, tendo que mercalos do seu peculio ó propio Xeneral das tropas e tomarse disposicións políticas no «Real Acuerdo del Reino de Galicia».

OS PROTAGONISTAS

           denis diderot Un ano despois da sinatura do «Pacto de Familia» chegaría á vila de Ferrol un comerciante chamado Juan Lembeye, e e por esas mesmas datas arriban uns industriais franceses, D. Santiago Beaujardin (no 1760); D. Juan Lestache, natural da «villa de Viana en el Reino de Francia»; Francisco Bucán, cirurxián, natural da freguesía de San Pedro de Saugnac, departamento de Dacqs, e Mathías Dufoire. Chegaba tamén con eles a Enciclopedia de D. Diderot y J. d`Alembert e os tratados de muiñeiria de Malouin.

XÉNESE E PROMOTORES DA REDE DA MUIÑEIRÍA INDUSTRIAL HIDRAÚLICA, FLUVIAL, DE MARES E DE VENTO

Muiño de vento de San Mateu

Neste contexto coxuntural encádrase a xénese e desenvolvemento dunha vasta e importante rede da «muiñeiría de nova invención» que podemos chamar «muiñeiría industrial», rede que estaría a finais do século XVIII entre as mellores da Península Ibérica e da que só estudiaremos a comprendida no concello de Narón, sen dúbida, a xulgar pola cantidade, e calidade, das fontes documentais con que na actualidade contamos, a máis importante.

Establecidos a principios dos anos 60 na Terra de Trasancos, estes franceses aprmuiño de vento 2oveitando tódolos recursos enerxéticos da comarca, a forza eólica (a este momento se corresponden os muíños de vento de S. Mateu e da Faisca en  Xuvia), hidraúlica –muíño da Ponte do Xuvia e dos Amenadás- e da maré -muíño das Aceas do Ponto- investirían fortísimas sumas de diñeiro na construcción dunha vasta rede de muiños .

 A REAL FÁBRICA DE FARIÑAS DA PONTE DE XUVIA

Muiño de Xuvia

Varios franceses, entre os que salientan, D. Juan Lestache, Francisco Bucán, Santiago Beaujardin, un vocal e accionista da compañía…. chamado Juan Lembeye, e Mathias Dufoire, todos eles procedentes do ramo do comercio agás Bucán, de profesión cirurxián, establecidos a principios dos anos 60 na Terra de Trasancos, investirían fortísimas sumas de diñeiro na construcción dunha vasta rede de muíños aproveitando todos os recursos enerxéticos da comarca: forza eólica, (probablemente deles son, con reserva da falla de documentación, os muíños de vento de S. Mateo e da Faísca, en Xuvia), hidráulica (muíño da Ponte de Xuvia e dos Amenadás) e da maré (muíño das aceas do Ponto) ó tempo que impulsaron a traverso de empréstitos ós seus proveedores galegos a creación de moitos muiños en toda Galicia. Eles denominaban a estes muíños de “nova invención” pois aplicaban neles o “sistema francés” coñecido como “molturación económica” que permitía obter diversos tipos de fariñas e sémolas cun alto grao de mecanización.

Atópase o conxunto de edificacións mencionadas no fondo da ría de Ferrol na desembocadura do río Xuvia pola represa que alimenta o muíño no lugar de Xuvia, figresía de San Xiao de Narón.

A localización é un paradigma de cómo o muiño histórico máis importante da España da Ilustración: A Real Fábrica de Fariña da Ponte de Xuvia pode modelar a paisaxe, e formar parte dunha paisaxe, e non se pode concebir o entorno fora do complexo industrial pois ese conxunto reflectido na factografía e o arte con tódalas grandes árbores que bordean o río, creadas por polo muiñeiro Antonio García que sucedera a Lestache na administración do complexo industrial, foi asumido por xeracións de homes da Terra de Trasancos.

Francisco Bucán e Juan Lestache

 

Francisco Bucán, natural de San Pedro de Saugnac, bispado de Dacqs, avecindouse en Ferrol no ano do 1760, onde exerceu no oficio de cirurxián durante algún tempo, casando na vila con María Dominga Vázquez.

Embarcou no «San Francisco de Paula» rumbo a Porto Rico exercendo de segundo cirurxián e sangrador do navío, o dia 21 de xaneiro do 1766 permanecendo no buque ata o 3 de xuño do mesmo ano, cando tras liquida-la conta do cargo desembarcou.

            A contatación directa  da potencialidade do mercado americano e a observacióndo bastemento da escuadra, induxo a D. Juan Lestache, natural de Vienne, a formar unha compañía para, a medias,  e fabricar entre os dous un moderno complexo industrial fabril de fariñas, que diversificarían logo cunha fábrica de curtidos, e xa, en terreos mercados a este efeto na Xuvia de Neda cunha fábrica de papel, que, prácticamente  non se chegou a estrenar porque a tiveron que trasladar pronto ao otra beira do río Xuvia, en Narón, por ter que ceder o lugar e o solar á coroa para a instalación dunha Real Fábrica de cobrería.

COMPLEXO INDUSTRIAL FABRIL DE FARIÑAS

 

 

muiñosxuvia

O complexo industrial fabril de fariñas estaba composto de catro grandes muíños no río e lugar da Ponte do Xuvia.

Escolleron ese lugar

Muiñoxuvioso2

«Como o paraxe máis a propósito para proveer de fariñas tanto ao pobo, canto ña provisión da mariña, que nas precisas ocasións de armamentos carecían, pola falta de augas na estación de verán e efectivamente á súia propostas achou todo o apoio necesario no ditos Lestache quen dende logo formou compañía có expoñente, fabricando a medias ditos muíños, e de conclúidos sinalando os sous da parte do Sul a Lestache», quedándo Bucán cós dós muiños da beira do Norte avaliados en 1789, en trescentos mil reás de vélaro.

Ámbolos dous decidiron conducir por si mesmos a empresa e trasladáronse á Ponte de Xuvia onde permancerían.

Muiño Xuvioso

Lestache fixose cos catro muiños (catro moas) cando trala morte da  primeira muller do seu socio Bucán, da que este tivera tres fillas, casando de novo cunha galega chamada María Calvo, aumentou  considerabblemente a prole con outros

«cinco fillos de tenra idade» (no 1793) «e así por lles proporcionar mellor educación como porque casara unha das tres fillas do primeiro matrimonio, foi preciso aprontarlle a súa dote, determinou o exponente (Bucán) restituírse a esta vila (Ferrol) facendo venda dos seus muíños ó repetido: Lestache e co seu caudal estableceuse aquí no comercio usual e corrente» (11 de xuño do 1793).

OS MUIÑOS

 

      Por unha serie de protocolos  notariais, acervo factográfico que constitúe, sinón a maior, unha das máis completas e importantes coleccións documentais de España sobre a muiñeiría, coñecémos ben os muíños da Ponte do Xuvia. Este traballo [inédito ata o ano 2008] foi publicado parcialmente por nos no ano 1995 nas Actas das Iª Jornadas Nacionales sobre a Muiñeiría (1995 in Cadernos do Seminario de Sargadelos 75)

             A Real Fábrica de fariñas de Lestache da Ponte do Xuvia rematouse de construir no 1775. Salientamos como nun protocolo notarial de 1787 no que Lestache solicita «Real facultad» e «licencia absoluta» do rei e do «Real  y Supremo Consejo de Castilla» para face-los acopios de trigos e gran necesarios para todo o reino dende os portos santanderinos.  Así describe Lestache o seu complexo fabril:

Juvioso3

FRANCISCO BUCAN E JUAN LESTACHE.  Francisco Bucan, era natural de San Pedro de Saugnac, bispado de Daqs, avecíndouse en Ferrol no ano de 1.760, onde exerceu no oficio de cirurxián durante algún tempo, casando na vila con María Dominga Vázquez. Seis anos despois da súa chegada, o 21 de xaneiro de 1766 embarcou no navío “San Francisco de Paula” fretado pola “Real Hacienda” para a conducción de tropas a Porto Rico, exercendo de segundo cirurxián e sangrador do navío ata o 3 de Xuño do mesmo ano, no que desembarcaría tras liquidar a conta do cargo. Trala observación da potencialidade do mercado americano e do bastemento da escuadra, induciu a Xoán Lestache, natural de Vienne, a formar unha compañía para fabricar a medias un moderno complexo industrial fabril de fariñas, que ampliarían logo cunha fábrica de curtidos e xa na Xuvia de Neda cunha fábrica de papel que tiveron que trasladar pronto á outra beira do río a carón da fábrica de fariñas por ter que ceder o lugar á coroa para a instalación da Real Fábrica de Cobrería. Composto de catro grandes muíños feitos no río lugar da Ponte de Xuvia, escolleron ese lugar “como o paraxe máis a propósito para proveer de fariñas tanto o pobo, canto provisión da mariña, que nas precisas ocasións de armamentos carecían, pola falla de augas na estación de vrao e efectivamente a súa proposta achou todo o apoio necesario no dito Lestache quen dende logo formou compañía co expoñente, fabricando a medias ditos muíños, e de concluídos sinalando os dous da parte do Sul a Lestache”, quedou Bucan cos dous muiños do do Norte, avaliados, en 1789, en tescentos mil reás de vélaro. Ambos decidiron conducir por si mesmos a empresa e trasladáronse á Ponte de Xuvia onde permanecería ata o seu pasamento atendendo as súas fábricas Xoan Lestache e Francisco Bucan once anos, voltando logo á Vila de Ferrol trala morte da súa primeira muller, da que tivera tres fillas, ó casar de novo Bucan cunha galega chamada María Calvo, da que tivo “cinco fillos (en 1793) de tenra idade”[…] “e así por proporcionarlles mellor educación como porque casara unha das tres fillas do primeiro matrimonio foi preciso aprontarlle a súa dote, determinou o expoñente (Bucan) restituírse a esta vila (Ferrol) facendo venda dos seus dos muíños ao repetido Lestache e con ese caudal estableceuse aquí no comercio usual e corrente” (11 de Xuño de 1793) adicandose tamén a venda de diversos xéneros das fábricas de Xuvia .

            Inmediato a Ponte de Xuvia , e o rio dos mesmo nome, construín catro moendas de extraordinaria magnitude e nova invención, que moen cada ano sesenta mil fanegas de trigo, que da miña conta merco, e fago conducir á dita situación, tanto dentro do reino, como de fora del, as súas moendas están surtidas de peneiras, limpadores e tódolos artefactos precisos; e actualmente no só estou a costear no propio paraxe outros varios edificios e almacéns para depósito dos grans,fariñas e despoxos que producen, senón tamén outros dous muíños para fábrica de papel común e de estraza, con vinte pilos para o propio ministerio, das que as fábricas , edificios e utensilios valen ben un millón de reás».

juvias Merlanas 001

Deseño de Eva Merlán Bollaín para Narón, unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos

O CONTEXTO ECONÓMICO

Ao estudiar Alonso López a pobración da bisbarra de Ferrol sinalaba que

A pesares da maior pobración comparativa de Galicia respecto ás demáis provincias, non conta de operarios na sua industria senon a pequena parte dun centésimo da súa pobolación; e se poderá formar idea do estado deplorable da súa agricultura, reparando á que os seus productos, moi lonxe de exceder min de igualar aos productos industriais, non son mais que coma unhas cinco séptimas partes de estos, de onde resulta que por falla de brazos ben distribuidos na labranza, ten que entrar de afora anualmente  para o consumo de graos do pais a crecida cantidade duhns 4 millòns de fanegas, coma se dixo noutro lugar, que veñen a ser unhas duas terceiras partes da cantidade total de consumo.

[…] o Ferrol experimenta a alternativa de decaer no seu fomento, porque como é un punto do que os impulsos vivificativos proveñen das disposicións do goberno en tódalas súas partes, cando este franquea continuadamente caudais  para conservar ou aumentar  a Marina militar, ou para o apresto e armamento de forzas navais, entón agolpanse neste punto e aos seus contornos moitos moradores, traballadores e consumidores, así como cando o goberno se retrae de face-los seus libramentos de diñeiro, e que cesan ou se diminuen estas atencións navais enton alonxanse e desaparecen os brazos da laboriosidade, do fomento e do consumo, quedando todo o país lánguido e cun aspecto miserable”.

Ata este boom demográfico o trigo da Terra de Trasancos reducíase as reservas das huchas dos terratenentes do país, especialmente José M. Bermúdez de Mandiá Pardiñas e Villar de Francos e do priorato de Xuvia, dependente de Lourenzá, en mans de priores ilustrados e grandes administradores como Frei Felipe Colmenero e Frei Francisco Vicente García.

 O trigo do país, maís obscuro, con graos máis pequenos có trigo de Castela pero de maior poder alimenticio, non podía suplir, có sistema alternante de cultivo da Terra de Trasancos e mecanismos tradicionais de consumo que vimos de ver nos precedentes capítulos, o enorme incremento da demanda creado polo súbito asentamento e proliferación da nova poboación. Ferrol tiña que abastecerse de cereais por mar.

 O mencionado tratado de amizade e unión chamado o Pacto de Familia, asinado polo rei Carlos III en 1761 envolveu a comarca nunha guerra contra Inglaterra e Portugal.

Carlos III Mengs

Máis pola prevención ao estar na ría 35 navíos de liña permanentemente xunto a forzas de terra que por un bloqueo inimigo, a vila sufriu unha enorme escasez de cereais que asustou ás autoridades, tendo que mercalos do seu peculio o propio xeral das tropas e ser tomadas unhas disposicións políticas do “Real Acuerdo del Reino de Galicia”.

Sebastião José de Carvalho e Melo, Marquês de Pombal 1699,1782

Sebastião José de Carvalho e Melo,  Marqués de Pombal (1699-1782). A morte de D. José,  perdeu o poder sendo acusado nun proceso político de enriquecimento ilegítimo

gerónimo Grimaldi

Jerónimo Grimaldi

Os conflictos entre as cortes de Lisboa e de Madrid quer por disputas nas respectivas colonias americanas, quer polo resentimento e enemistade personal dos ministros Pombal e Grimaldi, durarían ata ano 1777 cesando ese ano, subita e milagrosamente, no punto máis alxido ao morrer o rei José, cando estaban a se apoderar os portugueses de Montevideo; unha expedición activa da armada ao fronte do xeral Don Pedro Ceballos e do Marqués de Casa-Tilly á America do Sur tomaba a illa brasileira de Santa Catalina, a colonia do Sacramento e ainda as posesións reclamadas polos portugueses ata o río San Pedro e na raia de portugal,  acuartelabanse as tropas de Carlos III.

Maria I de Portugal. Tomas Hickey ou Giuseppe Troni

Maria I de Portugal  (1777-1816)

 Frustrada a tentativa do difunto rei fidelísimo e do seu ministro Carbalho para encumiar, alterando a orde sucesoria, ao seu neto o Príncipe do Brasil José, e sucedendo no trono portugués María Francisca Isabel, filla da  raiña nai Maria Victoria irmá favorita de Carlos III, ese mesmo ano de 1777 en que ocupou o trono a caida de Carbalho foi seguida da sinatura o 1º de Outubro en San Ildefonso dun tratado de lindes pola nova raiña portuguesa có seu tío entre as posesions das respectivas cortes en Brasil e Paragüai, e ainda un ano dempois nunha viaxe da raiña viuva a Madrid para visitar ao seu irmao Carlos se ultimaba un acordo de extradición e ainda cedía xenerosamente o reino de Portugal a coroa de Castela o vizoso manantial de esclavos das illas de Anabon e de Fernando Poo, concluíndose rapidamente o tratado no real sitio do Pardo o 24 de marzo de 1778 asinándose coa intencion de favorecer o comercio unha alianza de familia máis estreita.

Saida da flota de Cádiz para Veracruz

Saída da flota de Cádiz para Veracruz. Carlos III suprimira o privilexio do porto de Cadiz o cal tiña o monopolio que anteriormente posuira Sevilla, reducindo tamén ao 6 por cento os dereitos de exportación das mercadurias que se remitían a América. Posteriormente  por Orde de 5 de abril de 1773, creou unha ‘Contaduria principal de Alcabala del Viento’ -e decir, da que se cobraba ós comerciantes foráneos- independentemente da  ‘Alcabala Fija’.

 Dous acontecementos de algunha transcendencia para as fabricas de fariñas de Xuvia ainda se sinalan ese ano de 1778 por establecer Carlos III en todos os portos de España a liberdade de comercio como medio de favorecer o desenvolvemento do comercio dos virreinatos americanos coa metrópoli; e a circunstancia do seu pasamento e sucesión no trono [ estando mentalmente imposibilitado o Príncipe de Asturias Don Felipe], de Carlos IV, conservando aos ministros e aos principais funcionarios que resultaran tan eficaces no reinado do seu pai con pretensións continuistas da pretérita bonanza.

 

Pretensións impedidas por extraordinarios sucesos que cambiarían o curso da Historia de Europa; rotas ese mesmolibertad de comercio ano ao estalar unha guerra contra Inglaterra por mor dos pactos de familia da casa de Borbón.

Constituíndo unha avanzada industrial na Península pola súa estratéxica posición de privilexio nun momento emerxente para todas as actividades industriais e comerciais, no derradeiro tercio do século XVIII; contando con enormes recursos e abrigados portos, Galicia, abríase ao tráfico marítimo internacional participando activamente no proceso da enorme eclosión da industrial dos paises Atlánticos que obtiña a materia prima de terras lonxanas da man dun capitalismo mercantil moi desenvolvido.

Cambios no mapa de Europa de 1700 a 1715 por Utrech. Fonte Wikipedia

Eran tempos en que postulándo a libertade de comercio os reis parecían fomentar esas demandas.

Unha solicitude da Casa de Lestache da Ponte de Xuvia de Real Facultade e Licencia Absoluta do rei e do Supremo Consejo de Castilla para facer acopio de graos en todo o reino e no extranxeiro estábase a informar favorablemente cando os gastos do Estado provocaban en Ferrol a conxelación de salarios de mariños e de maestranza, o desabastecemento xeneralizado e o encarecimento dos productos de primeira necesidade.

Eran tempos modernos nos que os interereses das compañías mercantiles dun modo similar a como hoxe en día os intereses das compañías multinacionais condicionan o uso do poder armamentístico das superpotencias asomaban sin rubor tralos conflictos das potencias europeas; tempos modernos nos que os novos intereses dos previsores industriales e comerciantes, presentes e futuros, polo control das materias primas e por garantir a libre circulación das mesmas condicionaban a importancia estratéxica da moderna armada e dos modernos asteleiros de Caranza.

Ilustrando o contido nos precedentes parágrafos unha das máis terribles escaseces cíclicas de graos na Vila de Ferrol e na bisbarra apareceu no ano 1789 en virtude duns preparativos bélicos contra Inglaterra dándose a falla de bastimentos e o incremento dos prezos no medio de grandes armamentos e alistamentos de voluntarios.

As crises de subsistencia na Terra de Trasancos de finais do século XVIII -so comparables polos seus terribles efectos as da Idade Media, como aquela do ano 1200 que fixera a fortuna da granxa de Brión-, obrigaron ao Concello da Vila de Ferrol a tomar medidas desesperadas para o bastimento de graos.

Marinos

Laminas pintadas por C.URBEZ. De esquerda a dereita. 1 Capitán de Navio de 1715; 2 Capitán de Navio en 1755; 3 Soldado de artillería de Mariña de 1746; Capitán artillería de Mariña 1796.Fonte: UNIFORMES E BANDEIRAS DA MARIÑA ESPAÑOLA

Mais as razóns da fame a finais da Idade Moderna na principal cidade de Galicia e na sua bisbarra ainda compartindo un común medio de transporte -que a fame agora, como antes, tamén viña nadando- eran ben distintas das do Ferrol Baixo Medieval a comenzos do século XIII, a escased de graos na vila da Ilustración teria sido probablemente causada tanto polo bloqueo dos ingleses canto pola propia interrupción das relacións comerciais con Inglaterra, unhas relacións apenas emprendidas pola corona seis anos antes pero xa imprescindibles pola dependencia crecente da vila da importación de alimentos, e tamén pola dependencia do trigo dos muiñeiros de Xuvia coma o da casa de Lestache, traido dende Londres pola intermediación da casa Mildford & Dowling e Cª consumido en Ferrol ou redistribuido, segundo se desprende dunha importante correspondencia comercial da Ponte de Xuvia analizada en outro lugar, polo menos no rebumbio do tráfico marítimo internacional.

Se o alcance deste comercio de graos con Londres, segundo o penso eu, é por agora impreciso considerando a proba, distante no tempo e reducida a dous meses, non é nebuloso nun contexto que en tempos de paz podemos considerar de rutinarias relacións con Inglaterra e os portos do Atlántico, pois a modo estimativo, por mor de que a nosa situación con respecto a Gran Bretaña era entón ainda maís crítica e perigosa que no ano 1789 nas coordenadas aducidas de 1802, sorprendendo ese ano unha escuadra británica dous navios de liña do rei Carlos IV no estreito de Xibraltar, e ainda perdendo a illa da Trinidade,  coa vila de Ferrol comendo pan de salvado por mor do bloqueo dende o ano anterior en que  ainda fortes temporais acabaran con todo o trigo e o orxo e o mainzo do país, ou vendendose na Cruz Blanca e nos demáis fornos a dous reás a libra o pouco pan trigo que quedaba a quen era quen de pagalo

A seca de 1802 foi tan terrible que ao tradicional mergullado popular na fonte da ermida a Virxe de Chamorro -milenario rito de punición  e particular expediente da terra de Trasancos para traer as chuvias-, uniuselle ese ano a cortesana transposiciótrinidadn do madrileño San Isidro Labrador, sacando a imaxe do patrón San Xiao en ilustrada procesión polas rúas da vila tódalas autoridades e as corporacións do exército e da armada.

Contando somentes con datos para dous meses en maio e xuño de ese ano mencionado de 1802 nos que só un muiño de Xuvia, a Casa de Lestache aproveitaría o efimero tratado de Amiens asinado entre a España de Godoy desorganizada e falta de política e Inglaterra Francia e a república Batava o de 27 de maio para que a coroa da Gran Bretaña recibira oficialmente do rei Carlos IV a illa americana da Trinidade, se importaron pola dita Casa da Ponte de Xuvia 1624 ½ qu
arters
de trigo remitidos dende Londres polos  Mildford & Dowling e Cª en duas partidas.

Unha de elas, de 912 ¾  quarters ou 14.26 ferrados de trigo polo ferrado de San Xiao de Narón, chegou, “segundo consta do libro imbentario de entradas e saidas de Xéneros con tódolos gastos ao folio 3” o día 4 de maio.

A outra “segundo consta do mesmo Libro con tódolos gastos o seu folio 5  de 811 e ¾ quarters” -12.475 ferrados de San Xiao de Narón-   chegou o día 26 de xuño – [noticia do Libro imbentario de entradas y salidas de Géneros (ARG leg. 14321/55 extracto, f 16 v]-.

Arribaron de Londres en dous meses 26.501 ferrados de trigo moídos e vendidos en fariña a 35 reales o ferrado [nº 1 fol. 97 reclondinumto], e a xulgar polas apariencias a falta de datos directos, polo volume deste tráfico atlántico europeo da documentación conservada no arquivo da casa que se guardaba en legaxos nun armario situado no chamado Cuarto do Despacho [ARG leg. 14321/55 extracto folio 80 verso]-.

escritorio2

Mesa de despacho de finais do S. XVIII

 Un colosal armario tasado por un Maestro Carpintero en ciento sesenta reales onde se recollia toda a documentación da casa en oito grandes estanterias, enorme volume documental como se desprende do feito de que somentes a correspondencia corriente da casa dende 1805 ata 1814 ocupaba tres estanterias e dezaoito caixóns. Xulgando pois ante a carencia de rexistros máis cualitativos polas apariencias, polo volumen que formando mazos minuciosamente atados nas estanterias do chamado Cuarto do Despacho ocupaban as unidades documentais podemos ter unha idea do alcance deste extraordinario trasego importador de trigo atlántico europeo, moito procedente de Inglaterra, máis na sua maioria procedente do Báltico, de Prusia e de Rusia.

gabinete do S. XVIII 2

Gabinete para documentos do S. XVIII

Así coas suas divisións e pechaduras no estante cuarto, estaban os Mazos primeiro e segundo de Correspondencia antiga de Galicia con once envoltorios ou legaxos, o Mazo terceiro, con catro envoltorios de correspondencia de Castela, e o “Mazo quarto con cinco envoltorios de correspondencia de Vizcaia e Asturias”.

Cando o “Ymbentario de 1814” describe a Correspondencia do Norte do “estante quarto”, di que estaba “composta de doce envoltorios e de quinto e sexto mazos”, volume documental posiblemente superior ao ocupado polos sete envoltorios do Mazo sétimo da “Correspondencia de Baltimore sobre los viajes de Bujardin”,  e comparable a Correspondencia de Francia arquivada nos oito envoltorios no mazo oitavo e nos tres envoltorios no mazo noveno “que conteñen todas as relacións habidas con Leviñac”,  vitais tamen  para o desenvolvemento de todo núcleo industrial da Ponte de Xuvia (Narón) que dependendo prácticamente do comercio ultramarino, vería como por mor da propia efervescencia do emerxente comercio internacional este se interrompía de novo en 1789 ao tentar establecerse os ingleses na costa N.E. de América.

Sabemos por un destes protocolos xa mencionado, hoxe no Arquivo Municipal de Ferrol (en adiante AMF) [1] de 1787 no que Lestache solicitaba “Real facultade” e “licencia absoluta” do rei e do “Real e Supremo Consejo de Castilla” para facer os acopios de trigos e gran necesarios en todo o reino que a fábrica de fariñas de Lestache da Ponte de Xuvia, Lestache afirma construír unha fábrica de catro muíños “de extraordinaria magnitude e nova invención”, rematouse tras obter licencia do señor do couto e xurisdicción de Narón, cando Lestache levaba xa 10 anos residindo no lugar, en 1775.

SANYO DIGITAL CAMERA

Casa Habitación de Lestache, adosada ao muiño

casa bonecas sXVIII

Pintura dunha casa de bonecas. Estes xoguetes permiten apreciar con gran fidelidade a distribución, mobiliario e decoración das habitacións das casas da burguesía do século XVIII

“Juan Lestache, natural de la Villa de Viana no Reino de Francia… digo que mais hai de vinte anos estabrecinme e aveciñeime nesta Vila do Ferrol, e fregresía de San Martín de Xuvia e couto de Narón, distante de ela unha legua, onde casei, e teño muller, e fillos; e inmediato a Ponte de Xuvia, e río do mesmo nome, construín catro moendas de extraordinaria magnitude e nova invención, que moen cada ano setenta mil fanegas de trigo, que da miña conta merco, e fago conducir a dita situación, tanto de dentro do reino, como de fora del, cuias moendas están surtidas de peneiras, limpadores, e todos os artefactos precisos; e actualmente no so estoi costeando no propio paraxe outros varios edificios, e almacéns para depósito dos graos, fariñas e despoxos, que producen; senón tamén outros dous muíños para fábrica de papel común, e de estraza con vinte pilos para o propio ministerio, cuias fábricas, edificios e utensilios ben valen un millón de reais”.

        A fábrica da Ponte de Xuvia tiña unha capacidade de moenda anual ata entón descoñecida en Galicia de “setenta mil fanegas de trigo” equivalentes a 3.885.000 litros ou 242.812,5 ferrados de  áridos de Xuvia.

        Para as masivas compras de trigo que realizaba Lestache nos portos de Santander e  Requexada, o Báltico e Norteamérica, construira tamén enormes tullas e asemade depósitos para a fariña e salvado.

        Unha complexa instalación taxada en 1.125.343 reais, aos que hai que engadir dous bergantíns chamados “El Portal de Belén” e o “San Juan Bautista y Animas” dunhas 100 toneladas cada un que poderían valer xuntos 500.000 reais (só estes dous navíos valían máis do dobre do valor das aceas do Ponto de Beaujardin e Lembeye) e unha lancha con cinco mariñeiros para levar a Ferrol as fariñas dende o porto da ponte de Xuvia e traer graos, máis todo o capital móbil investido en graos e xornais. En 1778, o concello solicitou a habilitación para o libre comercio pero ata 1793, en que se permite exportar fariñas  á Habana, debemos restrinxir toda esa enorme importanción de graos e capacidade de molturación ao consumo da vila de Ferrol e do bastimento da escuadra. Pero é seguro que se realizasen exportacións ao traverso do porto da Coruña, habilitado para o tráfico das Américas dende 1525.

Muiño Xuvia

        Mentres río arriba, no arroio de Prados, esperaban os labregos o seu turno para moer en nove muíños que moían en conxunto os 10.000 ferrados de trigo de toda a freguesía, río abaixo, no esteiro de Xuvia, os muíños de Lestache e Bucán amosaban unha capacidade inédita de moenda en  Galicia, de 242.812,5 ferrados de áridos ao ano, é dicir, vintecinco veces máis que toda a producción de trigo de Pedroso (70.000 fanegas).

      Sala de Bucan

  Contaba únicamente con catro moas de 6 pes ou 8 cartas (1.944 cm.) de pederneira fina de Francia e de 14 pulgadas de groso, moas como estas estarían colocadas onde hoxe estan no seu sitio semiagochadas polos escombros da cubrición como as albeiras que aínda se conservan no muíño de Beaujardin e Lembeye das Aceas.

Son pedras da Champaña francesa do Val do río Marne, unha pederneira moi compacta, dura e resistente ao desgaste do gran moi fino que fai unha fariña moi fina e limpa, que duraban ata corenta anos. Os ingleses con grande tradición muiñeira as importaban a mancheas por mor da frecuencia das guerras cos seus veciños ata que as fixeron semellantes con pedernal do Norte do País de Gales.

        As moas da Ferté-Sous-Jouarre facíanse a medida. Ao non existir pezas de pederneira grandes abondo para facer moas de case dous metros de diámetro, facíanse de anacos cementados con xeso, concentrada na parte media da moa e no aro exterior. Compróbase cunha regra de ferro que a superficie fora perfectamente plana e cinguíase con zunchos de ferro, ao roxo vivo a presión que o enfriarse compactaban máis as pedras coa pasta. No seu interior levaban reforzos de ferro de fundición. Para equilibra-la pedra coa buxa e a cruz verquíase plomo en catro buracos cilíndricos ou utilizábase un sistema de tornillos.

        Sabemos que cada unha destas moas tiña unha capacidade de moenda por hora (segundo o informe dos peritos nunha enquisa de 1787) de 10 ou 15 ferrados de trigo en virtude de que foran mudos de primeira ou segunda sorte.

Sala Lestache

Sala Lestache, proxecto de reconstrución

        Eran moas grandes, pesadas e lentas que se movían entre 45 e 50 revolucións por minutos, aumentando a velocidade ata 60 revolucións por mor do desgaste da volandeira. Cada moa podía moer 70.000 ferrados no período anual de traballo segundo os peritos, e isto supón 194 días de molturación as 24 horas do día ou 15 horas diarias durante 365 días.

Muiño Xuvioso

Sabemos que cada unha destas moas tiña unha capacidade de moenda por hora (segundo o informe dos peritos nunha enquisa de 1787) de 10 ou 15 ferrados de trigo en virtude de que foran mudos de primeira ou segunda sorte.

        Se temos presente que o sobredito desgaste do movemento continuo sobre as capas obriga a descabalgalas maila súa dureza, cada dúas ou tres semáns co burro, pescante ou gindastra, e picala manualmente por un especialista cunha piqueta, acción que se fai demoradamente, e logo nivelar, engrasar e cabalga-lo muíño de novo, debemos entender que o muíño tiña que ter varios turnos de traballadores e contar con man de obra especializada.

       Cando Lestache falaba de que era introductor do “sistema francés” ou alcuma as súas moendas de “nova invención” estase a referir ao uso do pedernal fino de Francia sobredito de “La Ferte-Sous-Jouarre” máis tamén a peneiras e limpadores accionados hidraúlica e manualmente, feitos en Francia e traídos dende alí.

         Un sistema de peneirado en varios andares semellantes ao de Lestache pódese ver na obra de muiñeiría de Malouin. Este sistema de peneirado, moenda e novo peneirado permitía facer sémolas moi finas, utilizadas pola industria pasteleira (en mans de franceses) de Ferrol. O aproveitamento do gran en torno a un 80% deixaba un 20% de farelo ou relón e desperdicios.

        As fábricas de Lestache e Bucán contaban con cinco destas peneiras e limpadores, que limpaban o trigo automáticamente mentres o conducían  á mollega o moega.Molturación economique

        As peneiras eran tubos inclinados de malla variable dispostos en pisos nun sistema combinado de xeito que a fariña se clasificaba en diversas sortes segundo a finura da malla e da moida ata o número de cinco, segundo se facía en Francia, xeito denominado “molturación economique” que podemos ver en varios grabados coma os de Duby e Wallon, ou o do sobredito Malouin.

PRODUCCIÓN E COMERCIALIZACIÓN

Carta Hespanha

A nosa situación en 1802, ano da morte de Lestache, a situación, con respecto a Gran Bretaña era entón ainda maís crítica e perigosa que no ano 1789,[…] […] coa vila de Ferrol comendo pan de salvado por mor do bloqueo dende o ano anterior cando fortes temporais acabaran con todo o trigo e o orxo e o mainzo do país, ou vendendose na Cruz Blanca e nos demáis fornos a dous reás a libra o pouco pan trigo que quedaba a quen era quen de pagalo, cunha seca tan terrible que ao tradicional mergullado popular na fonte da ermida da Virxe de Chamorro, milenario rito de punición da terra de Trasancos para traer as chuvias, uniuselle ese ano a do patrón San Xiao , desfilando en ilustrada procesión polas rúas da vila tódalas autoridades e as corporacións do exército e da armada.

Bergantíns

práctica habitual -segundo se desprende dunha voluminosa documentación e listados interminables de debedores , rexistrados pola Casa de Lestache en libros baixo epígrafes coma “ Diario de Ventas Libro Viejo”, “Deudas del del libro borrador de parroquianos”, “Deudas menores del Libro de Cuentas Corrientes”,ou “Borrador manual de deudas” dos que coñocemos extractos ou a súa existencia- venderlles pan, fariña ou salvado ó fiado, ós “parroquianos” de calqueira extracción social: militares, labregos, fidalgos ou xornaleirose é máis que probable que esta costume callara en Ferrol polo feito de que non podían pagalo con regularidade en moitas ocasións .

        Dixemos que Lestache contaba coa fragata “San Juan Bautista ” que levaba o nome do seu capitán ou patrón e os bergantín de dous paus e velas cadradas o “Portal de Belén”, o “San Juan” e o “Santa Ana”,  – barcos de 80 e 100 toneladas-, e a consabida lancha de 5 mariñeiros para o acarreo de trigos e fariñas que chegaban a Ferrol en barcos, propios, españoles ou extranxeiros e o seu transporte o porto do desaugue do Xuvia, onde había un peirao de madeira.

[…] Que también tengo […] la fragata Española San Juan Bautista que se halla en Buenos Aires [100tn] y el bergantín [de 100tn] San Juan que pasó a Sevilla [ y], los bergantines Santa Ana y el “Portal de Belén [de 80 y 100 toneladas]

Marolas

Lestache contaba tamén con numerosos axentes en Galicia [Cambados y Agosto 27 del (17)96] “Dueño y muy Señor Mio: […] Hice cuantas diligencias fueron factibles para hacerme con embarcación hasta ir personalmente a Pontevedra y no pude conseguirlo hasta que en A Pobla hallé la que mandé a Porto, y en el día se halla en esta con mil doscientos ferrados de centeno a bordo y sólo detenido por haberse volcado en esta Ribera con los doscientos setenta y seis ferrados que traía de Cambados, los que se quitaron al campo para airearse […] y se volverán a la embarcación bien enjuto, y al primer viento Se harán en vela para esa con unos mil y quinientos ferrados o mas de centeno […] carta de Torrado a Lestache

Tamén traíase por mar trigo do porto da Coruña, un dos principais abastecedores das masivas compras de cereal que realizaba Lestache en Santander e Requexada, o Báltico e Norteamérica.

        Este movemento importador dos muiñeiros franceses pódese ver na descripción económica de Lucas Labrada cando di:

“Feitos iguais cómputos polo respectivo ao trigo producido no mesmo tempo (refírese aos anos 1.793, 94,95,96 e 97) dende os portos de Riga, Amsterdam, Hamburgo, Filadelfia, Nueva York, Roterdam y Rochafort achouse tamén a suma de 2.781 toneladas que compoñéndose cada unha de 20 quintais casteláns, acharemos o prezo de 60 reais cada un … 3.337.200.

1748-robert-vaugondy-amerique-septentrionaleO todo do quinquenio… 10.322.640 e introducción anual…. 2.064.528 rv”.

       molineríariga

barca

Un mariñeiro galego de Beluso. Unha barca de cinco mariñeiros transportaba ás panaderías de Ferrol as fariñas desde o pequeno porto do esteiro  do rio Xuvia. Lestache abastecía con fluidez directamente aos panadeiros franceses de Ferrol, ao decano de todos eles, o mestre panadeiro Juan Labat; a Francisco Estripot; a Juan Balás; a Juan de San Martín; a Bernardo de Bez; a Francisco San Roman ou a Santiago Lamesan. Emprestando ao ano “al fiado”, aos panaderos, á poboación de Ferrol, á comarca, á maestranza dos arsenais e á escuadra, preto de catro millóns de bolas dun kilogramo cada ano. Seus almacéns estaban cheos “podendo manterse indefinidamente, un ano e máis, nesa situación”.

“[…] máis lográndose a oportunidade de ollar un papel ministerial francés, no que se especifican os cargamentos de trigo que no ano 1.785 despacháronse ao Ferrol únicamente dende varios portos da costa septentrional de  Francia achóuse que o seu valor, calculado polo método que precede, ascendeu a 1.131.264 (rr.vv.) e por consecuencia o total do que anualmente sae ao extranxeiro por razón de graos importa 3.195.792 (rr.vv.) “Nesta partida so se comprendían polo respectivo a Ferrol os buques estranxeiros que entraron na Coruña con destiño a esta vila.

Só a partires de 1793 comenzaron as exportacións de fariñas para a Habana e colonias, debéndose referir toda esa enorme importación ao consumo local. As exportacións foron masivas nos anos centrais do século XIX

Nº 1º
1802, Mayo 4.

 

 

 

 

 

1802, junio 26.

 

 

 

 

1802, Septiem-bre 22.

 

 

 

1802,

Noviem-bre 19.

 

Ydem; Ydem;

 

 

 

 

1802 Diciem-bre 15

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[…]24

 

 

 

 

 

[…]20

 

 

 

 

         14.026

 

 

 

 

 

 

 

12.475

 

 

 

 

14.298

 

 

 

 

 

19.080

 

4.821

 

 

 

 

 

13.853

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

13887

 

 

139

 

 

 

49281

 

 

4541

 

781

Que produxeron 912 ¾ Quartas de Trigo que de mi orden me remitieron los Señores Mildford & Dowling y Cª de Londres segun consta del Libro imbentario de entradas y salidas de Géneros con todos gastos al folio 3.

Londoncorn

Nº 2

Ferrados que produjeron 811 ¾ Quarters de trigo que de mi orden me remitieron los Señores Mildford & Dowling y Cª de Londres segun consta del mismo Libro con todos gastos su folio 5.

 

 

Nº 3

Ferrados que produjeron 50 Lastres de trigo que de mi orden me remitio Don Jn. Lembke, de Memel segun consta del mismo Libro con todos gastos su folio 7.

Nº 4

 

Ferrados que produjeron 29 Lastres de trigo que de mi orden me remitieron los Seres Jacobs y Cª de Riga 2

Riga segun consta del mismo Libro su Folio 12.

Ferrados que produjeron 29 Lastres de Centeno que de mi orden me remitieron los mismos y consta con todos gastos del mismo Libro Folio 12

 

Nº 5

 

Ferrados que produjeron 1280 Schetwers de trigo que de mi orden me remitio Don G. L. Dankwertz de Petersburg segun consta del libro folio 13.

San Petesburgo

 

 

PASA AL FOLIO 3

 

 

/folio 17 recto/

FOLIO 2

SALIDAS

 

Ferrados de trigo vendidos pertenecientes al cargamento nº 1 segun consta del mismo libro folio 3 y 4

 

Que faltaron para el completo Beneficio de este cargamento

 

Venta de los Cargamentos Nº.  2º, 3º, 4º, 5º y 6º.

 

Ferrados segun el mismo Libro.

 

 

Ferrados que da consumidos en Casa en 21 meses.

 

Ferrados de trigo y Centeno  que da por avariados segun el folio 12. 17. y 18.

 

 

PASA AL FOLIO 4

 

 

FOLIO 3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

412365; 27.

 

 

 

322826; 20

 

 

 

 

 

 

340048; 19

 

 

 

 

 

 

 

68216; 3

 

 

 

 

 

 

 

 

298881; 4

1642790; 13

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

482.895; 18

 

 

/67.729; 25

 

 

 

1344139;

 

/20.724;

 

 

 

 

1827.034;18 / 88.453;25

 

 

 

 

 

 

 

 

DESENVOLVEMENTO DE FÁBRICA DE FARIÑAS NA SEGUNDA MITADE DO S. XIX

Atravesaba entón a Terra de Trasancos e a cidade de Ferrol unha fonda depresión en tódolos eidos e os comerciantes trasanqueses no canto de mercar trigo en Santander e outros portos para moelo na rede de muiñeiría local mercaban a fariña que saía máis barata de Santander, Bilbao e San Sebastián.

Hand coloured woodblock engraving by W. Cheshire.

Porto de Bilbao en 1850. Grabado de W. Cheshire. Tempos máis tristes virían -de xeito que o que fora un ledo e vizoso despegue dende a cuarta a sétima década do século XVIII, de crecemento prosperidade e iniciativas converteríase a finais do século en desolación e ruína en verbas do profesor Urgorri Casado- nas carestías finiseculares de 1800, a de 1.805, as dos anos de 1809 e 1811 e a terrible e espantosa de 1812, sen contar ca paralización posterior da mariña ata 1836, e habería que esperar a meados do século XIX para ver, da man da Sociedade Fernández y Ventosa , recuperarse nosa industria fariñeira de Narón creada no derradeiro século XVIII.

        A consecuencia de novas disposicións, o porto de Ferrol sería deshabilitado no ano 1827 para o comercio extranxeiro e de América. Pouco tempo dempóis foi rehabilitado de novo para logo (17 de Xullo de 1849) habilitarse so para o comercio de cabotaxe e exportación ao extranxeiro, feito que posibilitou o desenvolvemento da fábrica de fariña, pois as fariñas e o pan estaban suxeitos dende 1768 a regulamentos por parte do concello sen que foran eliminados polo Real Decreto de 20 de Xaneiro de 1834.

  A fábrica de fariñas de Lestache ampliouse por mor dunhas circunstancias ou coxuntura favorables entre 1853 e 1857, anos que se corresponden ca guerra de Crimea que pechaba o paso as importacións e estimulaba a demanda de cereal en Europa e o apoxeo das grandes construccións navais de Ferrol.

         Nestes anos fanse as grandes fragatas blindadas ou acorazadas por disposición dos ministros da Unión Liberal. Son anos de bulir de grande actividade importadora e de impulso das moluración por mor dos altos prezos alcanzados polo trigo do país.

        En 1858, o muíño coñecíase co nome de “Fábrica de fariñas da ponte de Xuvia”. Estaba considerado unha das fábricas de fariñas máis importante de Galicia, en verbas de Montero y Aróstegui “este establecimento es hoy el principal del país en su clase”.

        Pertencía entón á “Sociedade de Fernández y Ventosa” que remodelaría a grande presa, dotándoa de novas comportas de ferro, convertíndoa nunha fábrica “que se haya ya a la altura de las mejores de Castilla, montada con maquinaria moderna y aumentada su importancia en 1857 con el gran auxilio de otra máquina de vapor para la elaboración, además del rico caudal de agua del río Juvia, que le sirve de principal fuerza motriz”.

        Seguíase utilizando para o desembarco de fariñas importadas o peirao de madeira no desaugue do río “donde pueden atracar barcos menores” e exportaba boa parte da súa producción por mor do creto “que ya sus harinas han obtenido en el país y en América, y el buen orden con que se halla establecida, la hacen de suma importancia” [2].

        Como sucedera con outros muíños construídos por Lestache (muíño dos Amenadás no río Freixeiro) o muíño da ponte de Xuvia en torno a 1878 pasou a mans dos Filgueira e os seus socios.

SÉCULO XIX

The Bristish Fleet in Ferrol. 1893. From the revue EL MUNDO NAVAL ILUSTRADO. AÑO 1898

A Bristish Fleet na ria de Ferrol. A cousa non deixa de ter seu negro humor. (psb 1893). In EL MUNDO NAVAL ILUSTRADO. AÑO 1898. “Con certa razón” -sustén o profesor Jose María Cardesín Díaz no epilogo ao noso libro Industriais e Reais Fábricas de Narón en tempos da Ilustración- “teñense evidenciado as insuficiencias dos proceso industrializador ilustrado en Ferrol e a súa limitada capacidade para dinamizar a economía rexional. Debemos ter en conta con todo que a monarquia española do século XVIII era moi distinta daquela que se vai construir no século XIX, organizada baixo o concepto de estado nación e prácticamente limitada ao teritorio peninsular. Os territorios da monarquía hispánica estendíanse por case todo o continente americano, nos que o pricinpal e case único rival constituíano os intereses británticos e os dos seus coaligados históricos lusos: de aí o empeño borbónico en construír e manter unha maquinaria naval aparentemente desmesurada e os Pactos de Familia que ían ligar a España a sorte da monarquía francesa. O papel outorgado a Ferrol nesa gran trama distaba moito de ser o de vir a dinamizar a economía galega. A habilidade para proverse de materias primas alí onde un mercado mundial en formación as ofrecía en condicións vantaxosas é o que explica o aprovisionamento de liño e de madeiras no báltico, e, no segundo caso tamén en América. Como nos mostra de xeito irrefutable o autor, aqueles empresarios franceses afincados na bisbarra de Ferrol estenderon as súas redes nos caladoiros deste mercado mundial en formación, alí onde este mostraba unhas condicións de madurez máis avanzadas, no comercio de cereais: Trigo de Castela a través do Porto de Santander, de Francia, via Baiona e Burdeos, da rexión do Báltico polos poertos de Hamburgo e de San Petesburgo, de Estados Unidos via Baltimore. A maiores, estes empresarios fixáronse na aptitude do mercado de materias primas e outros produtos coloniais. E finalmente aplicaron a forza motriz das augas a novas actividades de transformación, fabricación de toneis para envasar as fariñas, curtidos, papel e ata as planchas de cobre que se aplicaron a finais de século a revestir os cascos dos buques de guerra e así ralentizaron seu deterioro. Fixeron fronte a tan magna empresa con medios limitados ao seu alcance, tanto no que respecta aos capitais como aos procedementos comerciais, e resulta sintómático a este respecto ver as dificultades de Lestache para formalizar operacións a longo prazo sobre o vello procedemento da “Compañía”, e na ausencia dun sistema de seguros que garantise o valor dos fletes. Negociaron coas élites locais, aliáronse con elas via matrimonio, ás veces inspiránonas a imitarlles, noutros casos colisionaron con elas á mantenta de intereses enfrontados en torno ao control dos recursos fluviais. Pero Seica non tivo que enforntar a similares problemas o xa mencionado Arkwright nas súas operacións no val do Cromford? Certo é que nada máis diferente do serultado último destas e de aquelas operacións: no caso inglés, o triunfo final do novo sistema fabril e con él da revolución industrial encabezada por Gran Bretaña; no caso ferrolano a ruiína e destrucción de gran parte eo complexo fabril da Terra de Trasancos, consumido entre mezquinas querellas familiares no marco do marsamo xeral en que se viu sumida a economía española. Pero que as cosas terminasen así, co “fracaso” desta primeira revolución industrial […] [de Narón e a comarca de Ferrol], non implica que ese fose o resultado necesario de ningún tipo de “pecado original” . É igualmente un resultado da necesaria intromisión do económico no político. Como no seu día argumentara Wallerstein, resulta polo menos insuficiente dicir que fose a superioridade da revolución industrial británica a que servise de base para levar a este país a cima da do poder mundial. Pola contra, podería argumentarse que foi a capacidade de Gran Bretaña para impoñer mediante a violencia o control dun imperio marítimo o que lle permitiu sanear a súa facenda ( na década que segue a anexión de Bengala) e asegurarse o control duns mercados para a súa industria. De xeito análogo podería argumentarse que a sorte da economía española quedou selada co fracaso do seu aliado francés na concurrencia por converterse no poder hegemónico dentro do novo sistema mundial. As destucións no territorio peninsular como consecuencia de que este se convertese en campo de batalla de británicos e franceses durante as guerras napoleónicas, a destrución da escuadra e a perda das colonias americanas, as loitas fratricidas entre progresistas e conservadores durante a primeira metade do século XIX convertidos en peóns dun xogo político que se dirimía máis aló das fronteiras nacionais, todo isto constitúe raón máis que suficiente para explicar as poucas posibilidades con que contou aquela primeira revolución industrial ferollana para callar. Novas oportunidades estarían por chegar, como espero encargarase de mostrarnos o próximo libro desta daga que Andrés Pena vén dedicando á Terra de Trasancos”. José María Cardesín Diáz. Doutor en Historia por a USC, profesor invitado na École des Hautes Etudes de Sciences Sociais de Paris. Profesor de Historia dos Movementos Sociais, director do taller de Estudios Urbanos da UDC. Director da página web bilingüe inglés/castelán ” Ferrol Urban History”, editada por Cambridge Journals Online, que lle valeu o premio Dyos in urban History 2005.

        No derradeiro tercio do século XIX, diversifica-la producción da fábrica e a maquinaria hidráulica e de vapor foi reconvertida para a fabricación de planchas de cobre e tecidos de liño co nome de “fábrica de harinas, cobrería, bronces y tejidos del puente de Juvia”.

        Os últimos momentos da fábrica son posteriores á venda por parte dos condóminos do complexo industrial de D. Joaquín Pla y Frigue e D. Ramón Seselle e Filgueira a D. Francisco Barcón Quevedo e ao seu socio D. Angel Paredes Castro o 27 de Marzo de 1881, como socios xerentes da sociedade “Barcón, Paredes y compañía”. O muíño moería xa como un muíño tradicional con moas do país ata hai 27 anos en que cesaron as actividades.

ORDENACIÓN DO COMPLEXO HIDRÁULICO.

Reais Fábricas da Ponte de Xuvia

 ARQUITECTURA E EQUIPAMENTO.

        O conxunto confinaba ao leste co desaugue do río Xuvia, o Norte co mesmo río e terras anexas, polo Sul pola estrada (construída por Orde do 19 de uño de 1.803 para enlazar ca xeral de Castela e poñer a Ferrol en comunicación co interior de Galicia) que de Ferrol ía a Xuvia e Rábade; e Poñente co camiño transversal que ía e daba entrada á finca.

        Lestache como natural do delfinado de Vienne implantou nel o que consideraba “novas técnicas de construir muíños” que non foron máis que a posta en práctica de teorías e modelos de muíños ben coñecidos na súa terra, expostos xa por Belidor en 1737 no seu tratado “Architerture Hydraulique” onde segundo Urgorri Casado, describíase un muíño do Delfinado reproducido na “Encyclopedie” que sería difusor deste modelo importado de Francia por Lestache.

       Inda que no PROXECTO I so contemplamos a reconstrucción de catro muiños a reconstrucción dos tres edificios principais deberiase realízar considerando o existente e engadindo técnicas actuais integrando a nova construcción antiga.

Os tres edificios principais, que serían reducidos no século XIX a unha soa fachada, comprendían:

  1. A casa habitación, a fábrica de fariñas con máquina hidráulica e os seus accesorios dispostos en varios andares, máis os almacéns e depósitos de todas clases. Estes e os departamentos da fábrica de fariñas ocupaban a planta baixa, e nos andares dispúñase a maquinaria dos limpadores e cribos automáticos importados de Francia. Esta casa estaba sinalada co número 1 en 1878.
  1. O segundo edificio, dun andar que hoxe se conserva, foi refundido de varias dependencias destinadas por Juan Lestache en 1787 á fabricación de papel de estraza e común. Constaba de dous muíños (é dicir dous xogos de moas -capa e pé- e rodicios) e vinte pilos máis o correspondente almacén, todo disposto en tres casetas ou “ranchos” que serían transformados por D. Nicolás Fernández Díaz nunha nave de laminación e fundido de cobres ou bronces. O conxunto estaba altamente mecanizado contando cunha máquina de vapor de 20 cabalos de forza que accionaba dous laminadores cos seus cilindros, é dicir, un xogo cada laminador. Cada un destes dous laminadores contaba co seu correspondente forno para recocer e existía outro para fundir. A nave tiña 22 varas de ancho e 46 de fondo, é dicir 706 mt. 34 dm. e 60 cm. en cadro.
  • A terceira nave, tamén de un andar e sen número, destinábase  á fabricación industrial de tecidos. Completamente mecanizada constaba dunha ducia de teares accionados cunha máquina de vapor de catro cabalos de forza. Da ducia de teares cos seus correspondentes úteis s dous eran de madeira, sendo os restantes de ferro. Esta nave medía 20 varas de longo por 12 de ancho, equivalentes a 167 mt., 69 dm. e 70 cm. en cadro.

O DIRECTO DOMINIO

Con respecto á propiedade do directo, Francisca Gil Taboada como tutora e curadora do seu fillo Joaquín María Maldonado aforou 1 ferrado de terra e as 3 casetas para pilos, entón arruinadas, en 1843 a Andrés Espiñeira (estas casetas lindaban coa facenda de Federico Lestache e seus irmans, fillos de Juan Lestache) por unha pensión de 44 reais e a décima por laudemio en cada transmisión en caso de venda.

Posteriormente a finca de Andrés Espiñeira e outras varias anexas e os muíños, que entón se chamaban de Lestache, pasaron tamén a seren propiedade de D. Nicolás Fernández Díaz, veciño de Ferrol, quen as agrupou nunha soa, edificando nela varios edificios destinados a varias fabricacións.

O terreo que ocupaba o edificio de planta baixa destiñado a cobrería e bronces e os muíños fariñeiros pertencían a Francisco Gonzalez que o vendeu a Nicolás Fernández Díaz por 340.000 reais.

Nicolás Fernández Díaz a súa vez vendeu o que se chamaba “fábrica de harinas, bronces y tejidos del puente de Juvia” a Ramón Seselle e Filgueira, cunha serie de claúsulas bilaterais fundamentadas na bona fides ás que faltou  incumplindo as condicións estipuladas o vendedor.

Entrablado un preito preito por este motivo, Ramón Seselle venceu en dereito e quedouse coa propiedade que logovendería por 125.000 ptas  a Joaquín Pla y Frigue .

Esta fábrica, á súa vez,   sería vendida  en 1879-1881 por D. Joaquín Pla y Frigue e D. Ramón Seselle e Filgueira a favor de Francisco Barcón Quevedo e Angel Paredes Castro. E así foi como o 2 de setembro de 1879 Francisco Barcón e Angel Paredes, socios xerentes da sociedade colectiva intitulada “Barcón Paredes e compañía” de Sta. María de Neda, mercaron a Joaquín Pla e Frigue o que entón se chamaba “Muíños de Xuvia” o 27 de Marzo de 1.881, o prezo declarado na compra foi de 100.000 ptas., gravados ainda cunha pensión foral de 11 ptas. que sería mercada por D. Francisco Barcón Quevedo a sazón de 87 anos á heredera dos desaparecidos señores xurisdiccionais de San Xiao Dona María de los Milagros Jáudenes y Clavijo o 6 de agosto de 1907.

A familia Barcón edificaría a vivenda na que ainda reside  sobre o que fora a nave de laminación, e os muíños de Xuvia , gastadas as súas moas francesas e substituídas por pedras do país, convertéronse co tempoen muíños de maquía, perdendo a súa antiga importancia industrial que efímeramente recuperaron para moer pólvora e cuarzo, e outra vez maínzo ata ata hai 30 anos en que pararon para sempre.

A restauración debe bulir  após destes edificios para elo contamos cos inventarios de mobiliario que figuran nos anexos históricos e documentais de Andrés Pena.

Carpinteria

Primeramente veinte y seis sillas grandes con asientos de Paja

usadas que tasó el maestro carpintero Blas de Pantin en trescientos

doce reales a doce cada una.                                                                                                        312

Quatro Ydem mas usadas a ocho reales cada una treinta y dos.                                        32

Cinco ydem a siete reales treinta y cinco.                                                                                35

Doce pequeñas usadas a diez reales cada una ciento y veinte.                                            120

Cinco pequeñas mas usadas a quatro reales veinte.                                                                              20

Dos Ydem biejas en quatro reales.                                                                                             4

Dos Espejos grandes con sus marcos dorados en doscientos reales

 a cien cada uno.                                                                                                                              200

Tres Cornucopias a veinte reales cada una sesenta.                                                                             60

Cinco Láminas Pintadas en cristal en cincuenta reales a diez cada una.                         50

Una Mesa de Cahoba para Juego en ciento veinte reales.                                                   120

/folio 34 verso/

Dos Catres en treinta y dos reales a diez y seis cada uno.                                                    32

Tres Cenefas para Cortinas de Madera dorada á veinte reales cada una Sesenta.       60

Un Armario de Cedro en doscientos reales.                                                                                            200

Una Cama pequeña en cincuenta reales.                                                                                  50

Una Ydem Grande en doscientos reales.                                                                                   200

Una Comoda Madera de Caoba en doscientos y quarenta reales.                                     240

Una Mesa mui usada de la misma Madera en Ciento y veinte reales.                                              120

Una papelerita pequeña de cedro en veinte reales.                                                                20

Una mesa de castaño grande bastante usada, y otra de Pino

 ydem en ochenta reales las dos.                                                                                                 80

Otra mesa Madera de Pino en treinta reales.                                                                          30

Dos arcas, Madera de Castaño mui usadas en veinte y quatro reales.                              24

Una Mesita de Pino mui usada en veinte.                                                                                 20

Un Catre en diez y seis reales.                                                                                                     16

Un Banco Madera de Pino pequeño, en seis reales.                                                               6

Una Mesa de Ydem usada en diez y seis reales.                                                                      16

Dos Baldes para Agua en treinta reales.                                                                                   30

Una Alacena del Servicio de la Cocina en veinte reales.                                                      20

Un Molino de mano para Cafe viejo en seis reales.                                                               6

Dos sellas para Carrear Agua con Arcos de fierro en treinta reales.                                               30

/Efectos de Cocina/                                                                                                                                        35

Primeramente dos Soperas grandes de Pedernal de buen uso,

que tasaron los Peritos  á prudente juicio en quarenta y ocho reales

 a veinte y quatro cada una.                                                                                                         48

Una ydem mas pequeña en doce.                                                                                                12

Tres docenas de Platos de Pedernal, a diez y ocho reales docena

cinquenta y quatro.                                                                                                                           54

Quatro Fuentes grandes de ydem a diez y seis reales.                                                                             64

Quatro ydem medianas a diez reales quarenta.                                                                         40

Quatro ydem pequeñas a seis reales veinte y quatro.                                                                              24

Doce tazas de Talavera pintada con sus platitos para café en quarenta y ocho reales.  48

Una Jarra de ydem para Ydem en diez reales.                                                                          10

Una Tetera en ocho reales.                                                                                                                             8

Dos saleros de Christal en quatro reales.                                                                                    4

Doce Basos qrandes de Ydem en veinte y quatro reales, dos cada uno.                                              24

Doce chicos de ydem en diez y ocho reales.                                                                                18

Veinte Botellas de vidrio en treinta y seis reales á real y medio cada una.                        36

Dos vinageras de Cristal en diez reales.                                                                                      10

Una Caldera de Cobre mui bieja en sesenta reales.                                                                  60

Un Caldero de ydem de mediano uso en treinta reales.                                                           30

Uno Ydem mas chico en diez y seis reales.                                                                                  16

Un Perol de Laton pequeño en treinta reales.                                                                            30

/Paxina 35/

Efectos de Cocina

Primeramente dos Soperas grandes de Pedernal de buen uso, que tasaron los Peritos á prudente juicio en quarenta y ocho reales, a veinte y quatro cada una.                                                       48

Una ydem mas pequeña en doce.                                                                                                          12

Tres docenas de Platos de Pedernal a diez y ocho reales docena cinquenta y quatro.           54

Quatro Fuentes grandes de Ydem a diez y seis reales, sesenta y quatro.                                   64

Quatro ydem medianas a diez reales quarenta                                                                40

Quatro ydem pequeñas a seis reales veinte y quatro.2                                                   4

Doze Tazas de Talavera pintada con sus platitos para café en quarenta

 y ocho reales                                                                                                                             48

Una Jarra de ydem para ydem en diez reales.                                                                 10

Una Tetera en ocho reales.                                                                                                    8

Dos Saleros de Christal en quatro reales.                                                                          4

Doce Basos grandes de Ydem en veinte, y quatro reales dos cada uno.                     24

Doce chicos de ydem en diez y ocho reales.                                                                       18

veinte y quatro Botellas de vidrio en treinta y seis reales á real y medio cada una.              36

Dos vinageras de cristal en diez reales                                                                                               10

Una caldera de Cobre mui bieja en sesenta reales.                                                          60

Un caldero de ydem de mediano uso en treinta reales.                                                   30

Uno ydem mas chico en diez y seis reales.                                                                         16

Un Perol de Latón pequeño en treinta reales.                                                                   30

/folio 35 verso/

Quatro Tarteras de Cobre grandes

 usadas á veinte y cinco reales cada una cien reales.                                                      100

Una ydem pequeña en diez y seis reales.                                                                            16

Una ollita de Campaña con su Tapa de Cobre en treinta reales.                                 30

Una Cafetera de Cobre mui usada chica con su tapa en seis reales.                           6

Una ydem de lo mismo grande sin tapa en veinte reales.                                                              20

Una chocolatera de ydem grande usada en otros veinte reales.                                   20

Dos ydem de lo mismo medianasy mui biejas a cinco reales cada una diez.            10

Una ydem de lo propio chica de buen uso en ocho reales.8

Otra de Fierro Colado tambien de buen uso en treinta reales.30

Quatro Candeleros de metal amarillo a seis reales cada uno,

veinte y quatro reales.                                                                                                             24

Dos Palmatorias de ydem a seis reales doce.                                                                    12

Quatro tiestos de fierro usados a tres reales doce.                                                          12

Tres cucharas, y tres Espumaderas de ydem en diez y ocho reales.                           18

Unas Parrillas de lo mismo redondas en diez reales.                                                      10

Dos tres pies ygualmente de fierro pequeños en seis.                                                      6

Cinco Sartenes tambien de fierro grandes, y chicas usadas

usadas (sic) en treinta y cinco reales.                                                                                  35

Dos planchas de ydem para Planchar viejas, en catorce reales a siete cada una.   14

/folio 36 recto/

Dos Pares de Espaviladeras de fierro a dos reales cada una quatro.                         4

Una ferrada de ydem para Agua en Cinco reales.                                                           5

Un Almirez Con su mano de Bronce pequeño en veinte reales.                                    20

Dos Potes con sus Tapas de Fierro medianos usados

 a treinta reales cada uno sesenta.                                                                                        60

Reloxes, y Alhajas de Plata.

Primeramente un Relox con su Pendula y Caxa de madera pintada,

 usado que tambien tasaron los Peritos a prudencial juicio en mil reales.                1000

Otro de Faltriquera de Plata biejo, y sin vidrio en ciento, y veinte reales.                               120

Un Par de Evillas, y otro de Charreteras de Plata usadas en sesenta reales.            60

Treinta y dos cubiertos de Plata usados diez y ocho Cucharitas de ydem para cafè; dos Cucharas de ydem; Seis Candeleros de lo propio, y dos Espaviladeras con sus Platillos tambien de Plata, uno y otro con peso de trescientas diez y siete onzas à veinte reales onza

Seis mil trescientos y quarenta.                                                                                            6340

Doce Cuchillos con sus Cabos de Plata à cincuenta reales cada uno, Seiscientos. 600

MUSEO DAS REALES FABRICAS DE FARIÑAS DE NARÓN

O mencionado inventario continúa describindo o mobiliario da fábrica de fariñas que será restaurado neste proxecto.

1ª Etapa:  Restauración do complexo fabril das Reales Fábricas de Fariña da Ponte de Xuvia, das dependencias industriais; a reconstrucción e restauración do perimetro habitacional existente fielmente adaptado as  funcións orixinarias .

 

PROXECTO I MUSEO DAS REALES FABRICAS DE FARIÑAS DE NARÓN

1ª Etapa:  Restauración do complexo fabril das Reales Fábricas de Fariña da Ponte de Xuvia, das dependencias industriais; a reconstrucción e restauración do perimetro habitacional existente fielmente adaptado as  funcións orixinarias .

MATERIAIS

Son os tradicionais realizados por procedementos e técnicas tradicionais:

 
 

EFECTOS DE LA FABRICA DE HARINAS.

Primeramente una Romana usada que tasaron/ folio 36 verso/ los Peritos de acuerdo con Don Santiago Dupin en cien reales.                                                                                   100

Cinco Picos á veinte reales cada uno cien.                                                                         100

Una Barra de Fierro en ochenta reales.                                                                             80

Una Pinza de ydem en diez y seis.                                                                                        16

una Sarria de ydem en ocho.                                                                                                 8

Un Martillo grande en diez y seis reales.                                                                           16

Una Barrena vieja en cinco reales.                                                                                      5

Una Azuela de recortar las bujas en treinta reales.                                                         30

Dos Gubias a siete reales cada una Catorce.                                                                     14

Dos Cribes en 3 reales.

Dos Palas de Madera a quatro reales ocho.                                                                        8

Dos Candiles a ydem, ydem.                                                                                                  8

Una medida de aferrado para Trigo.

Otra de a medio para ydem.

Una ydem para Maiz.

Otra de amedio para ydem.

Tres Cernidores para Arina mui deteriorados, y faltosos de Tela a doscientos quarenta reales cada uno setecientos veinte.                                                                                     720

Uno ydem para Salvado cuasi ynutil en ochenta reales.                                                 80

Un Limpiador para Trigo con su cilindro de Alambre sordo

en trescientos veinte reales.                                                                                                   320

Un limpiador de Agua grande en quinientos reales.                                                       500

Uno yd. mas pequeño en quatrocientos reales.                                                                 400

/folio 37 recto/

Otro ydem desarmado en trescientos reales.                                                                    300

Doscientos quintales de Casca vieja, y de poco servicio

a diez y seis reales quintal, tres mil doscientos.                                                               3200.

MUSEO DAS REALES FABRICAS DE FARIÑAS DE NARÓN

1ª Etapa:  Restauración do complexo fabril das Reales Fábricas de Fariña da Ponte de Xuvia, das dependencias industriais; a reconstrucción e restauración do perimetro habitacional existente fielmente adaptado as  funcións orixinarias .

MATERIAIS

Son os tradicionais realizados por procedementos e técnicas tradicionais:

Empregaranse as mesmas técnicas de canteiria, de carpinteria, de ferreiria, e de forxa, que no seu día tiña a edificación. Pedra de de cantería de grao, cachote e mampostería. Madeira para vigas,  pinche do penal, pontóns ou correas e tablazón de carballo ou de Castiñeiro tratado. Carpintería de Teka con ventanal exterior despezado en rectángulos que conteñen pequenos cristais suxeitos con masilla ou silicona na súa cara exterior. Exterior pintado e interior vernisado e lacado. Portas interiores  con dúas follas vernisadas, reconstrucción da clavazón e pechaduras, vidros, e ventanas vernisasas  e contras vernizadas s cos seus peches orixinais e clavazón .

Tella do país, para a cubrición e enfoscados de cal e area para exteriores interior de xeso. Andares de madeira.

Estes edificios, co terreo descuberto anexo, encontrábasen pechados e circunvalados por un  muro de pedra formando unha única finca ou recinto que ocupaba unha extensión de terreo cuberto e descuberto de 199 áreas, 25 centiáreas.

CARACTERÍSTICAS  CONSTRUCTIVAS

        Salvo nos arcos e o inferno, con entradas e saídas, muros da presa, alicerces e vans das portas e fiestras de cantería, o resto do edificio é de perpiaño con recebo ou enfoscado tradicional.

         Cando se construiu a edificación de planta baixa destinada a cobrería, unificouse a fachada ou fronte do edificio cunha parede de perpiaño e cachotería. Esta edificación intermedia contrasta coa obra do século XVIII por presenta-la particularidade de que os vans se enmarcan por bloques compactos de ladrillos das telleiras de Xuvia, con arcos de descarga do mesmo material.

         O edificio en conxunto é un exemplo de calidade e sobriedade constructiva. Un edificio feito para ser unha fábrica, obrando en sinerxia os materiais empregados distribuídos con racionalidade e funcionalidade.

EQUIPAMENTO E MOBILIARIO

        Hoxe só se consevan catro moas borneiras no seu sitio, duas na sa principal sobre un piso de lousa, cubertas de escombros, conservan todavía restos da caixa e tremiñado e un burro de ferro caído baixo o desplome da cubrición e a sala menor con dúas moas con restos das caixas e o piso de madeira; nunha aprecíase na soborella a cruz de ferro e o varón tamén de ferro, que se introduce nun cabouco ou tineta onde encaixaba o rodicio.

        Pola súa complexidade cinguímonos aquí á descripción e desenvolvemento da fábrica de fariñas coñecida hoxe como Muíño de Xuvia.

        Unha capacidade inédita en Galicia de molturación de 70.000 fanegas de trigo equivalentes a 242.812,5 ferrados de áridos, que sería ampliada pois en torno a 1.797 os muíños de Xuvia de Lestache e o de Lembeye de marés no Ponte moían ao ano xuntos 259.000 fanegas de fariña “de todas calidades” [3].

        Hai que ter en conta que a fábrica de Lestache contaba só con catro moas de 6 pes ou 8 cartas de pedernal fino de Francia; uns 2 mts. (1.944 cm.) de diámetro e de 14 pulgadas de groso cunha capacidade de molturación por hora -segundo se desprende do informe pericial xa aludido, contido nunha enquisa de 1.787- de 10 ou 15 ferrados de trigo en virtude de que foran mudas de primeira ou segunda sorte.

        Eran moas grandes e pesadas, que se movían con lentitude entre 45 e 50 revolucións por minuto, e so podían chegar ás 60 cando a capa por desgaste pesaba menos.

        Cada moa podía moer 70.000 ferrados ao ano, segundo os peritos, e isto, como xa dixemos, supón 15 horas de traballo durante 365 días ou 195 días moendo sen parar as 24 horas.

        Nada sabemos dos turnos de traballadores, nin do número de operarios especializados. Debería haber un muiñeiro e varios aprendices, máis as tripulacións e os patróns dos bergantíns e os cinco mariñeiros da dorna. Como mínimo unhas 25 persoas.

        O muiñeiro e os seus axudantes encargaríanse tamén do funcionamento dos cinco limpadores e as cinco peneiras accionadas manual e hidráulicamente, traídas de Francia.

VALOR HISTÓRICO, ETNOGRÁFICO E PATRIMONIAL DO INMOBLE E SIGNIFICACIÓN PARA NARÓN.

        Tras esta demorada exposición queda fora de toda dúbida o valor patrimonial deste inmobiliario representativo da muiñeiría industrial, que hai que considerar en conxunto co muíño das Aceas do Ponto, o muíño de vento de S. Mateo e o muíño de turbina e cubeta dos Amenadá en Freixeiro e outros moitos que conformaron o complexo muiñeiro máis importante da Galicia da Ilustración e os alicerces dunha verdadeira revolución industrial logo malfadada.

        O inmoble encóntrase actualmente, tras 27 anos de abandono, pouco máis ou menos nun estado de ruína total na carpintería e cubrición que amenaza con extenderse en pouco tempo a cantería e cachotería dos formales e alicerces da fábrica.

         Urxe a súa restauración, a posta en valor do lugar, e sinalamos a idoneidade deste elemento do inmobiliario etnográfico para a ubicación dun museo etnográfico das construccións para auga similares aos doutros países da Europa Atlántica insular e continental en Francia ou Inglaterra.

        En último lugar, sinalamos que esta edificación ten un valor, asemade, emblemático para o concello de Narón, por canto supón un referente do concello e unha seña de identidade, ao estaren ubicado no que foi o centro administrativo, económico e social a Xuvia de S. Xiao de Narón.

        Forma este conxunto en tan penoso estado parte esencial do patrimonio histórico-artístico municipal e a súa perda por ruína sería inadmisible.

O MUIÑO DOS AMENADÁS

 

        A rede de muiñería industrial de Narón forma un conxunto que hai que recuperar có Muiño de Vento de San Mateu e O Muiño de Lembeie do Ponto de Xuvia. Outro muíño industrial deste conxunto singular está rehabilitado. Foi fabricado por Juan Lestache no río Freixeiro, no lugar dos Amenadás. O foro foi outorgado en Ferrol o 18 de xaneiro de 1813 polo fillo de José María Bermúdez de Xuvia, Pedro María Bermúdez, dono da casa e Pazo do Monte de Sta. Icía. Déronse a Lestache dez ferrados de terra no monte chamado dos Amenadás ou Ameneiros para o establemento dun muíño de fariñas baixo varias condicións, de facer Lestache á súa costa un camiño de carro dende o monte ata o muíño; e de face-lo canle ata o muíño para trae-la auga ata a súa moenda.

         A zanxa non podía exceder a vara e media de ancho e debería ter unha ponte que servira de paso. Asemade, no muíño o señor D. Pedro e as persoas que levaran a súa orde, poderían moer os graos precisos para a súa casa sen pagar cousa algunha. O señor do dominio resérvase o direito a mercar en primeiro lugar, en caso de venda do propietario, “por el tanto con deducción de la décima parte del precio por razón de laudemio, y no queriendole conceder su licencia para dicha enagenación”.

        Eran épocas difíciles para a muiñeiría e podíamos pensar que o industrial e Lestache tenta facer fortuna no mundo rural cun muíño máis pequeno. O foro fíxose por tres vidas de reis e vintenove anos e estaba gravado cunha pensión de 160 reais. Pero non é así. O que tenta Lestache é facerse, para sair do apuro, ca comercialización dos excedentes do trigo do país do señor da Casa do Monte e de paso contar cun muíño industrial de “cubeta” con dous rodicios de turbina (é dicir, que se moven polo peso da auga, encaixados nunha tineta con capacidade e estructura pensada para ser ampliado a seis moas se chegaban tempos mellores). Un muíño calcado da “Enciclopedia”.

 

 PRESTAMO DE TRIGO Á MARIÑA

 

10 DE XULLO DE 1794

 

Don Juan Lastache vecino y comerciante en la Puente de Juvia , jurisdicción de Narón con el devido respeto hace presente a vs. Haver suministrado a la Maestranza de estos Reales Arsenales Setecientos treinta y cinco ferrados de Maiz a diez y siete reales de vellón cada uno y cinco mil setecientos cinquenta y tres panes de a cinco rs., cuio ymporte asciende a Rs. vellón quarenta y un mil quatrocientos treinta y uno, en virtud de Papeletas del Sor.  Comisario del Astillero dn Jph Arostegui hasta ocho del presente Julio para que pudiesen mantenerse dichos operarios mediante no seles egecutaba el pagamento de los Jornales correspondientes a dos meses y medio que se les devia, y para continuar si se ofrece en lo adelante otro suplemento rendidamente Supplica a vs. Se sirva mandar se le libre dicha cantidad para reintegrarle del referido desenbolso. Ferrol diez de Julio de mil setezientos noventa y quatro=

                Con poder de Dn. Juan Lastache: Ante Vazquez Fraguio.

PROGRAMACIÓN UTILIDADES E SERVICIOS

O programa será rendible mantendose dos propios ingresos que xenere a instalación consistente nunha atractiva oferta de ocio e de cultura, ao tempo que un local para a celebración de eventos especiais, congresos, reunións de negocios, conferencias, visitas guiadas, actividades de “re-enactment”, conciertos de música de cámara, etc.

  • O OBXECTO NA FUNCIÓN MEDIANTE A RECONSTRUCCIÓN E RESTAURACIÓN FIEL E EXACTA dos inxenios industriais da Real Fabrica de Fariñas da Ponte de Xuvia. Restauración do complexo fabril das Reales Fábricas de Fariña da Ponte de Xuvia, das dependencias industriais; a reconstrucción e restauración do perimetro habitacional existente fielmente adaptado as funcións orixinarias de maneira que poidan ser amosados nun entorno recuperado do río Xuvia e integrada como a principal atracción do Paseo Marítimo. Como ára angular e monumento significativo da Historia Industruial de Narón, da cultura do século XVIII e da vocación moderna do Concello de Narón.
  • MUSEALIZACIÓN ACTIVA das salas do edificio de casa habitación. Todo o mobiliario, mobles, vaixela, etc. e suceptible de restauración, o mobiliario industrial se restaura partindoda recuperación con materiais artesanais do pais das series de oficios da Enciclopedia. Os mobles segundo estilos locais fornecidos polo mobiliario de Capitanía e do pazo da Casa do Monte, as ferramentas da Enciclopedia francesa, as moas e maquinarias dos muiños das pezas orixinais conservadas, e das maquetas e medidas do derradeiro restaurador Don José “Marqués.   Se crearán no interior do edificio espacios administrativos e de xestión, salas de exposiciós en modernas salas habilitadas con tódolos adiantos, espacios independentes das salas musealizables que estarán dotadas dun reconstruídomobiliario tradicional. Nas dependencias do museo nos expositores con modernas técnicas de musealización realizarase un Museo das Reales Fabricas de Fariñas de Narón, un Museo de la radio e a Radiodifusión, unha Sala de Exposicións-Museo do Teatro, un Museo Etnográfico dos Oficios da Terra de Trasanxos e un Museo Arqueolóxico-Interpretativo da Terra de Trasancos.  Todo elo mediante o emprego por etapas de técnicas de restauración e reconstrucción  prelativa nos tres edificiospara museos e aulas didácticas sobre os inxenios, que como estos restos, naceron da axeitada utilización das forzas naturais e se proxectaron , de maneira equilibrada sobre a historia.
  • MANTENIMENTO POR INGRESOS DO TURÍSMO. Conseguir uns espacios multiuso que permitan amosar o patrimonio municipal, incluído o emblemático edificio que nos ocupa, e facer partícipes do mesmo a visitantes e residentes desta comarca. O edificio manterase cos ingresos que xeneres as suas actividades extendidas nun amplo abano concertos, cineforum, visitas guiadas, cursos de grabado e técnicas de restauración, conferencias, congresos, etc. programados pola dirección e mantenimento do centro, cunha cafetería, pastelería e tenda de artesanía e productos e roupa tradicional.

PROXECTO I

SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS

 

A proposta PROXECTO I incide sobre primeiro dos tres corpos mencionados: PROXECTO I Sala dos Muiños Industriais, PROXEXTO II Casa Habitación e PROXECTO III Almacéns unidos polo patio e polos pasillos de acceso. Considérase non intervencionista, non realiza cambios nas extructuras senón que se basea no aproveitamento da racionalidade do espacio dezaoitesco e na adecuación das amplas dependencias industriais ás novas funcións de áreas musealizables  demandadas polo importantísimo acervo patrimonial inmobiliario do Concello.

PROXECTO I

Sala dos Muiños Industriais. Conservamos varios inventarios ad hoc sobre o estado das sás de maquinas nos séculos XVIII e XIX polo que se restauran no seu estado primitivo con todo o seu valor etnográfico histórico documental e patrimonial, incluíndo os artiluxios fabrís  de Lestache e de Bucán. A musealización didactica e viva permite a participación dos asistentes no funcionamento  dos muiños complementada a exhibición con audiovisuais e paneis da historia dos muiños e do tráfico internacional de fariñas, das técnicas de envasado, do “sistema de molturación económica”,  e das peneiras ou limpadores hidráulicos, etc.,de xeito que se podan informar do alcance Histórico e área de influencia dun importante conxunto de muiñería industrial que xunto á Real Fábrica de Lembeye do Ponto de Xuvia (Narón) pola súa proxección internacional, constitue o conxunto monumental molinolóxico máis importante de España. Trala restauración proporemos se declare o conxunto restaurado Ben de Interese Cultural de Galicia.

As únicas concesións á modernidade deben ter carácter didáctico. Mediante un sistema de transparencias entre o tremiñado e os infernos e as entreplantas coas peneiras automáticas permitirán comprender o funcionamento do sistema de molturación económica e da “muiñeiría de nova invención do S.XVIII un caixón transparente de cristal deixará ver o funcionamento das turbinas furneiron dos muiños franceses e sobre o tremiñado  as pasarelas  deixarán ver a  entrada e a saída da auga.

PROXECTO II

O PROXEXTO II se elaborará para a Casa Habitación. Ao tempo que elimina divisións modernas debe considerar atendendo os importantes fondos museisticos do concello e ás necesidades de contar con espacios axeitados de exposición adaptar a estes fondos con criterios didácticos espacios modulares para a súa musealización  e axeitada  esposición. Algúns detalles deberán ser respetados e restaurados cun alto grao de fiabilidade pois conservamos varios inventarios ad hoc sobre o contido e o estado orixinario do edifico

Destínase a planta baixa a museo e a parte superior a aulas temáticas, biblioteca e videoteca.

O destino principal deste pabellón é o que se considere en cada momento polos especialistas, en historia e arqueoloxía, para que poidan proxectar as súas técnicas e coñecementos sobre o visitante, facéndoo partícipe, en forma e maneira, dos mesmos.

PROXECTO III

O PROXEXTO III se elaborará para oficinas, cafetería, tenda de souvenirs, sás de esposicións etx., sobre os espacios que ocupaban os almacens fabris. Faráse sobre amplos espacios ruinosos que foron o almacén da sal, etc., da fábrica de curtidos, da fábrica de fariñas, da fábrica de papel, da fábrica de laminados,  e da fábrica de tecidos polo que elementos singulares, de incalculable valor para a arqueoloxía industrial aparecerán tras dunha intervención arqueolóxica, esta circunstancia debe ser tido en conta á hora de planificar a construccion dun soto pero lonxe de ser un atranco será una avantaxe, pois os restos dos pilos, dos canales etc, serán musealizados e integrados nos novos espacios e expostos baixo un suelo acristalado. Os espacios resultantes da intervención  para as oficinas, a cafeteria, a tenda,  o pequeño auditorio, e a sá de recepción e interpretación potenciarán o valor do conxunto.

PROXECTO I

 

CONSTRUCCIÓNS 

A RESTAURACIÓN DA SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS

            Consiste na retirada de excrecencias, cementos,  escombros e  restos de intervencións recentes e a reposición do estado orixinal.

O tipo de construcción empregará as técnicas de restauración dos MUÍÑOS partindo da clonación dos modelos conservados.

MATERIAIS DA SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS

Os materiais tradicionais e as técnicas e tratamentos máis avanzados,

vernises e tratamentos de duración para as madeiras,

substitución do ferro polo aceiro nos rodicios de turbina fourneirón

restaurando fielmente o desaparecido con técnicas e materiais actuais que garantizen a conservación e a duración do perdido pola acción do tempo

 restitución do que queda:

– os moi caros bronces que deben estar no fondo das turbinas

-as cremalleiras dos afiridoiros

  -a xigantesca capa e pé do “muiño de cuarzo”.

 O proxecto rehabilitará o entorno, a presa e a comporta. respetando o existente e integrándo de modo tradicional os materiais e técnicas ora, “á catalana”  por contraste como é o caso da madeira ou dos rodicios de aceiro.

SALA DE LESTACHE

Os materiais neste proxecto son:

O ACEIRO, para  os rodicios, e os varóns do muiño, e diversas estructuras.

MADEIRA, para portas interiores, ventanas, contras, o tremiñado, caixas, caixóns, mollegas, comportas, etc.

PEDRA de granito industrializado en chapa de 4,5 cm., para solos e para  catro pes de muiño e máis para un xogo de capa e de pe negreiro.

CRISTAIS. Para divisións trasparentes e solo sobre espacio ou obxetos de exposición.

CARTÓN-XESO. Para recubrimento de paredes ou tabiquería (en sustitución das divisións antigas de xeso e barrotillo) . Para trasdosados de muros existentes con barreira de vapor.

PEDERNEIRA FINA DA FERTÉ SOUS JUARRE, nun xogo de oito capas.

Outros materiais secundarios que requiren a presencia de tecnoloxías actuais para resolver demandas actuais.

PROXECTO DE MOBILIARIO DA SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS DE LESTACHE.

PANEIS MODULARES de exposición.

MESAS/VITRINAS.

FOCOS E PUNTOS DE LUZ INDIRECTOS, do local, dos muiños, das turbinas etc. MATERIAIS DIDÁCTICOS , maquetas, dibuxos, audivisuais, proxectores, pantallas.

Este proxecto debe ir coordinado e debe entender a construcción dun modo complementario e integrado para que a súa resposta non sexa distorsionante do conxunto.

SALA DE BUCAN

Muiños industriais de turbina fourneirón pero de aspecto tradicional, con boreleira , canaleta e banco rectangular.

Os materiais neste proxecto son:

O ACEIRO, para  os rodicios, e os varóns do muiño, e diversas estructuras.

MADEIRA, para portas interiores, ventanas, contras, o tremiñado, caixas, caixóns, mollegas, comportas, etc.

PEDRA de granito industrializado en chapa de 4,5 cm., para solos e para  catro pes de muiño e máis para un xogo de capa e de pe negreiro.

CRISTAIS. Para divisións trasparentes e solo sobre espacio ou obxetos de exposición.

CARTÓN-XESO. Para recubrimento de paredes ou tabiquería (en sustitución das divisións antigas de xeso e barrotillo) . Para trasdosados de muros existentes con barreira de vapor.

PEDERNEIRA FINA DA FERTÉ SOUS JUARRE, nun xogo de oito capas.

Outros materiais secundarios que requiren a presencia de tecnoloxías actuais para resolver demandas actuais.

PROXECTO DE MOBILIARIO DA SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS DE BUCAN.

PANEIS MODULARES de exposición.

MESAS/VITRINAS.

FOCOS E PUNTOS DE LUZ INDIRECTOS, do local, dos muiños, das turbinas etc. MATERIAIS DIDÁCTICOS , maquetas, dibuxos, audivisuais, proxectores, pantallas.

Este proxecto debe ir coordinado e debe entender a construcción de forma globalizada e técnicamente dirixida polo historiador municipal como perito e máximo coñecedor de este tipo de muiños, co fin de que tódalas intervencións propostas asumindo un carácter complementario supeditado e integrado á inversión principal non sexan distorsionantes co valor patrimonial dos inmobles e do importantisimo conxunto patrimonial europeo, galego, naronés e español.

l.

[1] prior de Xuvia, autor de dous estudios históricos do Mosteirodo Couto

[2]as copias que emprego no presente traballo con anterioridade ó seu depósito no AMF fóronme amablemente  facilitadas polo profesor Urgorri Casado  en 1983[2] Montero y Aróstegui, “Historia y descripción de la ciudad y departamento naval del Ferrol. 1.859.  Ed. Princ. páx. 41.

[3] Montero y Aróstegui, ib. páx. 178.

Publicado em HISTORIA DE NARÓN E A TERRA DE TRASANCOS | Deixe um comentário