UN AVANCE DE “O VAL, A SÚA HISTORIA”

 

Avanzamos 0 incipit e fragmentos de capítulos do *libro  O Val, A Súa Historia, da Cooperativa de O Val, Fundación Terra de Trasancos e Concello de Narón, de Andrés Pena e Michellete Harris, adaptada por Juan E. Mariño Iglesias, deseños de Carlos Alfonzo y  fotografías de Iván Castro.

*Complemento e síntese do libro, mais técnico de André Pena, Santa Maria Maiore in Terminos de Vale Malo: Unha Parroquia con Celtas Reminiscencias na Terra de Tasancos. Como celebrando o retorno de Ulises a Ítaca “has de pregar que o camí sigui llarg, ple d’aventures, ple de coneixences” presentamos  este pequeno avance do novo libro O Val, A Súa Historia, publicado pola Cooperativa de O Val, a Fundación Terra de Trasancos e o Concello de Narón. Cando o libro se presente incluiremos as espléndidas fotografías ad hoc de Iván Castro Ordóñez.

 

O Val,
A Súa Historia

Andrés Pena Graña e Michelette Harris Leschi. Resumo e revisión do texto Juan Enrique Mariño Iglesias. Ilustracións de Carlos Alfonzo. Fotografía de Iván Castro .

 

Caça em O Val. Por Carlos Alfonzo

Deseño de Carlos Afonzo para O Val, a Súa Historia [IL]  © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Heildelbergensis

Chopper Heilderbergensis, achado en O Val polo arqueólogo Eloi Saavedra (Museo das Mariñas, Betanzos). Foto Eloi Saavedra. [IL]

Fai uns dez mil anos finalizou en Europa e en Oriente Medio o máis longo e escuro periodo cultural da humanidade, o Paleolítico, iniciado fai máis de dous millóns de anos cando os primeiros homínidos empezaron a tallar instrumentos de pedra.
Este periodo coincide co chamado pleistoceno, longo periodo geológico, onde variacións do nivel do mar de máis de 100 metros e transfigurando as liñas de costa, tremendas glaciacions con capas de xeo de dous e tres quilómetros de espesor sucedíanse de longos periodos interglaciares, condicionando o modo de vida das sociedades que o habitaron.
O pouco que sabemos do Paleolítico descansa na etnografía que compara o modo de vida dos predecesores paleolíticos e os restos arqueológicos coas modernas sociedades de cazadores recolectores.
En Santa Margarida, apareceu unha ferramenta de pedra, un chopper, picador de carne, xa utilizado para picar a dura carne crúa cando o home aínda non coñecía o lume. É o único resto do Paleolítico coñecido en Narón. Un valexo destro, fabricou un día con arte–con facetas talladas en ambas caras para cada dedo e para o polegar e así conseguir o perfecto agarre da man– esta complexa ferramenta.

Ferramentas, como o chopper achado en Santa Margarida, mostran que estes homínidos llas ingeniaban para consumir a carne de grandes animais, atraéndoos cara a trampas, e organizándose para axotar e roubar as presas a outros animais cos que competían.

En Galicia hai moi poucas covas calizas, ningunha das cales está en O Val. O home do Paleolítico, nómada errante ao longo do territorio, refuxiábase nelas nas súas expedicións de caza.

Lascaux

Cova de Lascaux [NIL]

A cova foi un importante espazo sagrado. Sobrecolle a beleza das galerías e brillantes cámaras de estalactitas e estalagmitas sabéndose obra do proceso de erosión kárstico. Para o home do Paleolítico superior, cunha intelixencia exercitada, os corredores penetrándose desde as grandes salas, nas profundidades, eran obra divina, camiños, comunicando o mundo dos homes e o Outro Mundo.

A etnografía aplicada ao chamado Paradigma da Continuidade Paleolítica, mostra ao Homo Sapiens Sapiens representando, saíndo por estes camiños, os belos e sobrenaturais animais do outro mundo a pastar no noso; ou retornando feridos para ser curados no seu mundo inmortal fuxindo por intrincadas galerías. Imaxinaron a alma do cazador seguindo o rastro do secreto camiño á inmortalidade.

Imagen1

[Promptema de A. Pena. NIL]

O argumento da “Caza Salvaxe” representado (A. Pena)  nas covas atlánticas  é un alicerce da cultura occidental. En Galicia represéntase na cova de Eirós, Triacastela, Lugo.

Valejo paleolíticus Carlos Alfonzo

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

O avance do xeo glaciar fai 20.000 anos forzou aos grupos paleolíticos do centro e occidente de Europa a buscar, entre outros refuxios, abrigo nas costas cantábricas e atlánticas da Península Ibérica. O resto da Europa Atlántica, insular e continental, achábase cuberto de capas de xeo, nalgúns casos de varios quilómetros de espesor.

Cercado Neolítico de A Lagoa Carlos Alfonzo

Cercado Neolítico de A Lagoa, O Val, Narón. O primeiro dos chamados ‘causewayed enclosures’ atopado en España [A. Pena]. Deseño de Carlos Alfonzo para O Val a Súa História. [IL]  © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

E aquí estiveron, ata que, fai nove ou dez mil anos, a retirada do xeo permitiu á poboación longo tempo asentada nas nosas costas retornar a Europa durante o Mesolítico e Neolítico, partindo, como contan as lendas, probablemente por mar, desde o Noroeste de España, Galicia, primeiro a Irlanda, logo a Inglaterra e ao Continente, falando unha lingua…a Celta? […] [A Celta, sim, berce tamén do indoueuropeo]
Pero esta é outra historia…

[…] [Así explica a historia de O Val, o mundo dos túmulos funerarios que chamamos mámoas ou lagoas]

[…] Outro dos elementos importantes deste período que aínda hoxe fai de marco en destacados puntos da parroquia de O Val son as mámoas. Trátase de construcións funerarias –montículos de terra–, coñecidas con diversos nomes: mámoas, modias, lagoas, arcas, medoñas, etc., que, por sobresaír do terreo, foron utilizadas como puntos de referencia desde a antigüidade.

Linde de O Val. Fonte. Narón un Concello Con Historia de Seu I, 67 (A. Pena 1991)

Mámoas como lindes de O Val. Fonte. Narón un Concello Con Historia de Seu I, 67 (A. Pena 1991) [NIL]

Entre O Val e Valdoviño, no límite desta última parroquia, orientadas ao leste, hai dúas mámoas. Sobre unha delas colocouse, no século XVIII, un marco divisorio.

A Lagoa, Campo da Arca, Coto da Modia… Todos estes nomes indican a presenza de túmulos ou necrópolis do Neolítico en O Val. Durante moitos séculos estes monumentos foron saqueados en busca de metais preciosos, ouro, xoias e ata para empregar ás súas enormes lousas en novas construcións.

arca mamoa lagoa desencanto do tesouro

Arca [O Xistral] do periodo Calcolítico. Este era o aspecto  nos anos 50 da Arca de Santa Margarida. Estas arcas foron consideradas pedreiras polos canteiros da Terra de Trasancos do século pasado, que lles extraían as grandes chantas para a construción de fornos e pechaduras das casas. Foi este o derradeiro dos espólios. [Foto de A. Pena. NIL]

Entre Ferrol e O Val, no primeiro cruzamento cara a Santa Margarida, á altura da casa número 1 deste municipio, nun antigo tramo do camiño de peregrinación a Santo André e Santiago, atópase a mámoa, chamada a Arca de Santa Margarida.

SANYO DIGITAL CAMERA

Aspecto actual da mámoa de Santa Margarida, a carón da casa nº 1 [foto de A. Pena. NIL]

Na construción das mámoas como as de O Val, dedicouse moito esforzo e tempo a extraer as lousas, cargalas e trasladalas ata os lugares elixidos.

En ocasións debían transportalas ata quilómetros de distancia, para o que empregaban rodicios feitos con troncos de árbores, cordas para arrastre, bestas de carga, carros e trineos.

A cronoloxía sitúa estes montículos en Galicia desde o Neolítico ata o final da Idade de Ferro. A súa tipología é moi variada: túmulos con pequenas cámaras pechadas; de planta rectangular con corredor; dólmenes poligonales –como nesta ilustración de Carlos Alfonzo, que recrea o que puido ser o dólmen ou cámara, da de Santa Margarida– rodeados por muretes de pedra; cámaras rectangulares ou ata, desde o Calcolítico, mámoas sen cámara. Sabemos que se seguiu enterrando neste tipo de construcións ata a Idade de Ferro, aínda que non coñezamos en Galicia túmulos desta época.

Todas estas estruturas de pedra atópanse invariablemente cubertas por un montículo de terra. Mámoa provén do latín mamula [mama, ubre]. Si nós fixámonos ben, unha mámoa, cubrindo a cámara de pedra, é como unha caverna artificial, recrea o ambiente subterráneo dunha cova.

A cámara se excava baixo o nivel do chan para meter grandes laxes de pedra coñecidas como “chantas”. A primeira que se ergue é a de cabeceira, que aquí vemos no centro da imaxe. A continuación colócanse as restantes –de cinco a nove– inclinadas sobre ela, apoiándose unhas sobre outras ata pechar a cámara. A base asegúrase con pequenas pedras a modo de calzos, para dar firmeza ao asentamiento, isto fai que estas estruturas perduren miles de anos. Pechando a cámara, sobre as chantas, sitúanse unha ou dous grandes lousas a modo de cuberta ou teito, inclinadas ao interior.

mámoa Carlos Alfonzo

Deseño de Carlos Alfonzo [dirixido por A. Pena] para O Val, a Súa Historia, mostrando o interior dunha cámara do Neolítico Final. Un home de alto rango foi incinerado e súas cinzas recolleitas nun recipiente globular. A muller, unha serva, dentro da práctica indoeuropea – en clave PCP- do chamado Sutti na India Védica, pode ser incinerada ou inhumada. Non poucas veces topandose a paleta ou llana d@ arqueólog@ con esta inhumación  o descoñecemento da escatología e piacula indoeuropeo, provoca non poucos erros de interpretación. A continuidade do acervo e marco institucional celtoatlántico mostra o dono da tumba, incinerado,  reducido a cinzas  recolleitas no centro da pira e gardadas nun vaso cerámico ou de ouro, como os de Caldas, e non permite interpretar os osos da muller  como os da  titular da mesma.  No mundo celtoatlántico, fendendo as raíces no Neolítico, as mulleres acceden á Soberanía, é verdade,  pero no periodo Neolítico, Calcolítico, Bronce ou Ferro, de vixencia do ‘mos pessimus’ ,  non é correcto pensar que o rico enxoval pertence a nobres mulleres e lanzar a hipótese de que eran elas nobres de alto rango titulares da Soberanía. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

En moitos casos a cara interior das chantas estaba decorada con figuras xeométricas, pintadas ou labradas. Imitaban, seguramente, motivos textiles, revestindo a tumba a modo de ricos tapices.

orcaxuncais

Promptema da Caza Salvaxe de André Pena [NIL]

Ás veces representaban as almas dos defuntos cazando cervos do Alén (Outro Mundo);

DOLMEN NÓRDICO

Solares Barcas Psichompomas en dólmen Escandinavo [NIL]

ou navegando cara á Illa dos Mortos seguindo a posta de sol.

As cámaras estaban ocultas á vista polo túmulo ou mámoa, unha cuberta de terra vexetal, moi negra e impermeable, como turba. O carrexo desta terra supoñía tamén un gran esforzo .

mamoinha

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia. [IL] © Carlos Alfonzo

A ilustración de Carlos Alfonzo mostra o aspecto ideal que podería ter a mámoa de Santa Margarida, o dia en que “tumularon” ao seu dono, sen dúbida unha persoa de alto rango e poder, e o que os arqueólogos poderiamos ter atopado na súa excavación, de non ter sido violada e saqueada en repetidas ocasións.

moura baja def

Deseño de Carlos Alfonzo (Ex A Pena), para Camiños Milenarios, Deputación de A Coruña, Concello de Narón. A Moura se aparcendo na mámoa de Santa Margarida, O Val, Narón, ós  furtivos violadores de túmulos. [NIL]

 Estas construcións funerarias atópanse en toda a parroquia, do O val –como esta de Santa Margarida, ou as que, próximas á estrada, separan Narón de Valdoviño–, ata o alto dos montes –como a que coroa Vilarquinte–, ou xunto aos ríos, como a chamada a arca de Vespasante, marco divisorio entre O Val e San Mateo.

Grande burato de violación na mámoa de Vilarquinte. O Val. Narón

Grande burato de violación na mámoa de Vilarquinte. O Val. Narón [NIL]

As comunidades do Neolítico final, o periodo dos dólmenes, tiñan como base da súa alimentación a agricultura e a gandería. Os cereales, especialmente cebada e trigo, foron as primeiras plantas cultivadas. As colleitas dependían da meteorología, o que facía que aquelas xentes permanecesen atentas ao ceo, tanto diurno como nocturno, ás estrelas e a lúa, que, coas súas fases, marcaba o devir dos meses.

Morning by Alfred Fredericks

[NIL]

Observaban tamén o astro rei percorrendo o ceo, desde o seu nacemento ata a súa morte nas entrañas do mar, volvendo nacer co novo día.

Todo isto influiría nas súas crenzas e no seu ordenamiento social.

Carlos Alfonzo [ex A. Pena para Caminos Milenarios de A Diputación de A Coruña e o Concello de Ñarón] Baile do Abellón e cremación na Arca de Vilarquinte, O Val, Narón.

Carlos Alfonzo [ex A. Pena] para Caminos Milenarios de A Diputación de A Coruña e o Concello de Ñarón] Baile do Abellón, sutti e cremación na Arca de Vilarquinte, O Val, Narón. [NIL] © Carlos Alfonzo

Hai unha evidente idea de resurrección e vida eterna no culto aos mortos. Así, os túmulos foron concibidos para durar tanto como o mundo. Cando os dirixentes morrían –practicaban a inhumación e a cremación, recollendo en tal caso as cinzas en vasillas cerámicas–, os seus familiares colocaban ao seu lado, na tumba, os obxectos máis apreciados polo defunto.

Mámoa grande do Monte de Nenos. Deseño de Eva Merlán, asesorada por A. Pena para "Narón unha História ilustrada na Trra de Trasaancos" con representación de sutti e de algo mais.

Mámoa grande do Monte de Nenos. Deseño de Eva Merlán, asesorada por A. Pena para “Narón unha História ilustrada na Terra de Trasancos” con representación de sutti e de ‘algo mais’.

É por esta razón que se atopan obxectos nas cámaras como o moucho, un ídolo oculado, xunto a microlitos –que formaban, bon seguro, parte dalgunha fouce de madeira– puntas de frecha, machados de pedra pulida, mazas –atadas un día a mangos de madeira a modo de bastóns de mando, símbolos de poder–. Atopamos tamén misteriosas esferas de pedra e prismas de cristal de cuarzo, dos que a día de hoxe descoñecemos a función.
Os nosos devanceiros durante o Neolítico legáronnos unha forma de organización, a sociedade estamental –dividida en nobreza, clero, e campesinado ou estado llano (non privilexiados)–, pódese ver na Idade do Bronce e habería de pervivir ata o final do Antigo Réxime.

O emprego de metais, primeiro do cobre e a súa posterior aleación co estaño, que daría lugar ao bronce do que este periodo toma o seu nome, contribuíu a afianzar a supremacía social dos grupos privilexiados, ao permitirlles desenvolver un armamento moito máis sofisticado e eficaz. A domesticación do cabalo revolucionaría o transporte, os desprazamentos e as tácticas de loita, dando orixe nesta mesma época ao cabaleiro que, lanza ou alabarda en ristre, podía superar a numerosos adversarios.

carroboisaltominho2

Galaico carro de bois do Alto Minho [NIL]

Son numerosos os logros desta era que perviven aínda hoxe: a intrincada rede de carreiras –camiños de carro– que atravesaba a parroquia de O Val; o tradicional carro, tirado polo par de bóvidos, cuxo ancho de rodas non variou co paso do tempo –como demostran as pegadas de vellas rodaduras–, ou ese tamén tradicional arado coñecido co nome de camba.

Entre os anos 2500 e 1700 a. C. construíronse mámoas sen cámara, ou con esta formada por catro grandes lousas con cuberta a modo de cista ou arca.

mamoaestelinha

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia [IL] © Carlos Alfonzo

Estas pedras, como sucedeu no Campo da Arca, nos Montes de Vilarquinte, foron substraidos para a construción de lareiras por parte dos labregos, deixando no centro do túmulo un testemuñal cráter.

estelamontealtiña

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a súa Historia  [IL] © Carlos Alfonzo

Nas excavaciones das mámoas atopamos puntas de frecha de palmela fabricadas en cobre, brazales de arqueiro –para evitar o bater da corda sobre a pel do antebrazo– tallados en pedra, fragmentos de cerámica campaniforme elaboradas en fina pasta de cor laranxa con decorativas bandas punteadas.

Estes sepulcros e túmulos foron expoliados en numerosas ocasións por buscadores de riquezas ou simples pillabáns. Hoxe en día é difícil atopar xoias nalgunha excavación, xa se trate de ouro (en Caldas de Reis, nos anos 40 do século pasado, atopouse un espectacular tesouro, seguramente procedente do ocultamiento dun botín por expoliadores a gran escala dos túmulos dunha necrópole) ou de simple cobre, como o broche típico de dobre espiral que aparece representado no petroglifo dun outeiro, (de lat. altarium, “altar”), próximo á mámoa de Campo da Arca.

É na Idade de Bronce cando o clero organizado comezou a cobrar protagonismo na cultura occidental. Así, mentres reis e nobres mandaban sobre os corpos e posesións dos homes, o clero facíao sobre as súas conciencias, controlando señores e vasalos. Erixíuse tamén en depositario do saber e a ciencia, talvez porque dispoñía de moito tempo libre para o pensamento e a observación.

Cromeleque_dos_Almendres1341 (1)

Cromeleque dos Almendres. O máis antigo observatorio astronómico de Europa e o maior da Península Ibérica. Domínio público, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=601771 [NIL]

Así, este clero soubo determinar os movementos do sol, a lúa e as estrelas, fixando o calendario agropecuario de Europa. Dirixiron a construción dos monumentos megalíticos da Idade de Bronce, templos solares e lunares, observatorios do universo ao mesmo tempo, construídos en lugares sagrados a modo de xigantescas estruturas para os que se utilizaban enormes pedras.

pena molexa building

Desenho de Carlos Alfonzo, asesorado por A. Pena.  [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Fixeron coincidir o ano solar –de 365 días e un cuarto– e o lunar– de 354 días, dado que o mes lunar dura 29 días e medio–, dando así a o pobo mostras do seu poder sobre o celeste, nun tempo en que as crenzas relixiosas baseábanse nun deus solar e unha deusa representada pola Terra e a Lúa. Consérvanse algúns daqueles monumentos: o Cromeleque dos Almendres, en Évora, Portugal das –postrimerías neolíticas– ou o famoso
Stonehenge, dos primeiros tempos da Idade do Bronce, en Inglaterra, posiblemente contemporáneo á Pena Molexa de Galicia.
Nestas construcións, as pedras verticais se complementaban con postes de madeira asentados en fochas.

Pena Lopesa

Fotografía de Iván Castro Ordoñez, ad hoc, para O Val. A Súa Historia (1916). Cooperativa O Val, Fundación Terra de Trasancos, Concello de Narón. A Pena Molexa [Molegha] adopta de modo intencionado a forma do disco lunar. Está orientada ao punto da saída da lúa no ano metónico. Foto de Iván Castro para o libro O Val, a Súa Historia. A Pena Molexa é probablemente o primeiro gran monumento astronómco de Galicia dedicado á Lúa. Unha enorme pedra xuca froma imita a lúa chea – de aí o seu nome ‘molexa’ do latín mollicula, “moega” – orientada ao momento exacto de saída da lúa no ano metónico. Os seus Creadores descubriran que 19 anos solares equivalían a 235 ciclos lunares, período tralo cal o satélite terrestre volvía saír polo mesmo sitio e a pasar polas mesmas fases nos mesmos días e ás mesmas horas. E así orientaron a Pena Molexa a ese lugar, un preioso monte cónico tralo que ese día sae maxestosa a lúa chea, iluminando a enorme roca – segundo din os que presenciaron o fenómeno- cunha tenue luz de tons violeta. Así servía a Pena Molexa aos antigos habitantes de O Val: como un gran reloxo para axustar o comezo do curso lunar co solar. Cabe a posibilidade, de que o magnífico mehir de brillante granito branco, inmediato ao Castro de Vilasuso que, desde inmemorial tempo e ata fai 25 anos alzouse sobre a rotonda e o carreiro que conducen á Pena Molexa, no alto do prado, puidese estar relacionado co impresionante reloxo megalítico. Desgraciadamente, o seu atractivo levaba aos curiosos a invadir o prado ata que os seus propietarios foxérono desaparecer. [IL]

Así, mediante a interpolación de lapsos temporais, os precursores dos druidas celtas conseguiron entender o mecanismo regulador dos ciclos lunares, as saídas e postas dos astros e predecir os eclipses, axustando con axuda das monumentales construcións, –miles de anos antes de que, no 433 a.C. fixéseo o astrónomo ateniense Metón (considerado o precursor das observacións astronómicas exactas)–, as oscilaciones das datas de solsticios e equinoccios en ciclos de 19 anos.

[A COSTA DE O VAL]

SANYO DIGITAL CAMERA

Costa de O VAL dende a parte naronesa da Praia de Ponzos  [Foto de André Pena NIL]

O Val conserva virxe unha das máis fermosas costas atlánticas de Europa, aberta aos miradores naturais dos montes da Lagoa, da Painceira e de Vilarquinte polos que discorre o primitivo Camiño de Santiago do Norte e de Santo André

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Costa de O Val [NIL]

sobre as praias da Horiña, do Casal e da Lopesa, maxestosa pena batida polo mar, case unha illa.

 

pena_lopesa3

A pena Lopesa no ano 2000. Hoxe duas penas en realidade. Os recentes temporais deste ano e os do ano pasad,o agrandando a hendidura. provocaron – como pasou en época moderna na península de Santa Comba, hoxe tres illas- a súa división. [NIL]

Unha fendedura por erosión mariña separou a finais Idade Media ou na Idade Moderna a Pena Lopesa dos Montes de vilarquinte, fomandose unha esgrevia península de difícil acceso e paredes verticais sobre o mar de corente dous metros de altura. A pena tiña unha fonte de auga doce.

Lenda da Lopesa por Carlos Alfonzo.

Lenda da Lopesa por Carlos Alfonzo para Caminos Milenarios, da Deputación de A Coruña e o Concello de Narón. [NIL]

Contan que no tempo dos mouros -os elfos da mitoloxia galega, fermosos seres míticos leucodermos, un poderoso rei gardaba un fabuloso teosuro…

Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000).

Lenda da Pena Lopesa I. Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000). [NIL]

, enganando aos que querían roubarlle, estendendo unha ponte levadiza e virando as ferraduras do cabalo cando saía a cazar aos montes de Vilarquinte.

eva-merlc3a1n-pena-lopesa-i

Lenda da Pena Lopesa II. Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000). [NIL]

Un día uns cobizosos homes armados o sitiaron, dispostos a rendilo pola fame.

 

eva-merlc3a1n-pena-lopesa-iii

Lenda da Pena Lopesa II. Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000). [NIL]

Tras sete meses de asedio, xa sen alimentos, vendo que racionando o pouco que lle quedaba sucumbiría de fame e quedaría sen forzas para soster o sitio, o astuto rei colleu o derradeiro ferrado de trigo que lle quedaba e botoullo aos paxaros á vista dos sitiadores. Estes desmoralizados polo engano levantaron o asedio e marcharon.

camic3b1osmilenarioslopolago

Castro da Pena Lopesa ou Torre de Lopo de Lago. Caminhos Milenarios O Val. Narón. Deputación de A Coruña; Concello de Narón [NIL]

Sabemos que toda lenda tem un pouso de verdade é a escarpada Pena Lopesa, foi un dia uu castro esborrallado polo mar.
No ano 1989, pertencentes a este castro, hoxe perdido pola erosión mariña, no cumio da pena apareceron á vista anacos de vasillas, angas de ánforas romanas do primeiro tercio do século I e fusaiolas, cravos, tellas e ferraduras de vacas de diversas épocas.
A aparición de similares anacos, alguns conservando un brillante negro verniz, na Terra de Trasancos, nos permíte pensar que olas como as aparecidas na Pena Lopesa –un labio cun particular reborde– se repetirían no castro de Vilasuso, en Quintá e outros de Trasancos.

Armeria dos Lago , desenho segundo o Livro do Garda Moor. Torre do Tombo

Armeria dos Lago , desenho segundo o Livro do Garda Moor. Torre do Tombo [NIL]

A Pena Lopesa toma o seu nome de Lopo [do lat. lupo, “lobo”] de Lago, membro dunha importante liñaxe do Val, sen dúbida descendente dos autóctonos Petriz da casa de Trava. O apelido Lago –pois claro está O Val non ten lagos de auga doce– signifíca mámoa, como a que está non lonxe da Lopesa sobre os montes de Vilarquinte. Chamados na documentación medieval lacos antiquos, ou lagos, “túmulos ou mamoas”, abundan na parroquia.
De Lopo de Lago proclaman descender Juan Fernández de Lago e os seus fillos, Pedro de Lago, escudeiro de Santa Maria a Maior do Val, señor de Belote e do Couto de Baltar, e o escudeiro Gonzalo de Lago, o “postromeyro” que herdaría estes títulos; outro irmán foi o señor de Vilacornelle, Lopo Alonso de Lago.
A Pena Lopesa, “Lobo” dominante sobre os esgrevios cantís, comparte cunha pena idéntica: a chamada Wolf ’s Crag, “Pena Do Lobo” de Escocia, unha lenda similar e algo mais.

wolfs-crag

WOLF’S CRAG (SCOTLAND) AND PENA LOPESA (GALIZA). WE HAVE TWO ROCKS, WITH THE SAME NAME AND THE SAME FOLKLORE? WHAT A COINCIDENCE! The imaginary castle of Wolf’s Crag has been identified by some lover of locality with that of Fast Castle. The Author is not competent to judge of the resemblance betwixt the real imaginary scenes, having never seen Fast Castle except from the sea. But fortalices of this description are found occupying, like ospreys’ nest, projecting rocks, or promontories, in many parts of the eastern coast of Scotland, and the position of Fast Castle seems certainly to resemble that of Wolf’s Crag as much as any other, while its vicinity to the mountain ridge of Lammermoor renders the assimilation a probable one”. Walter Scott Bride of Lammermoor. The Lammermuir Hills are a range of moors which divide East Lothian to the north from Berwickshire in the Scottish Borders to the south. The fictional castle “Wolf’s Crag” has been identified with Fast Castleon the Berwickshire coast. [Sir Walter] Scott stated that he was “not competent to judge of the resemblance… having never seen Fast Castle except from the sea.” He did approve of the comparison, writing that the situation of Fast Castle “seems certainly to resemble that of Wolf’s Crag as much as any other”>> Wikipedia, sub vocabulo The Bride of Lammermoor published in 1819. [NIL]

No segundo tercio do século XVI, Vasco D’Aponte, anota en su “Recuento de las Casas Antiguas del Reino de Galicia”:

lopesaone

Lenda da Lopesa IV. Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia da Cooperativa O Val; Fundación Terra de Trasancos e Concello de Narón. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

“Después […] se quenta la de Lago por muy antigua. Diçen que salieron de Françia o de Inglaterra y que vinieron de allí a probar a Galiçia, y por venir de alta sangre, que havía hombres de Don; y créolo porque ay una fortaleza metida en la mar, solar antiguo desta casa, muy acerca de la terra, la cual se llama oi en dia la peña de don Lope […] Y aquella Peña de don Lope que está metida en la mar es la fortaleza del solar de Lago. […] de manera que tiene fama, que en todo el obispado de Mondoñedo, de siete u ocho casas que son allá, era la más antigua según fama y más poderosa”.
Narón II (1992), 384, 385

lopesatwo

Lenda da Lopesa IV. Deseño de Carlos Alfonzo [dirixido por A. Pena] para O Val, a Súa Historia. Cooperativa O Val; Fundación Terra de Trasancos; Concello de Narón. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Non cabe dúbida de que existiu unha fortaleza nesa pena, sendo a pedra seguramente reutilizada e levada a outro lugar [seguramente a un depósito de pedras cercano, nos montes de Vilarquinte], pero se encontraron no lugar restos de tellas e cerámica vidrada medieval. Sustén D’Aponte que nesta fortaleza Gil Pérez de Lago matou á sua mulher propiciando a ruína da casa a meados do século XIV: “Este Gil Pérez de Lago en este tiempo, no se por qué caso, mató a su muger; por lo cual perdió sus tierras y señoríos, y de allí quedó la casa baxada; y perdió el apellido, aunque aún tienen las armas”. Narón II (1992), 370; 384, 385

AST CASTLE OR WOLF’S CRAG CASTLE. ‘I resided for two or three days at a farmhouse in the neighborhood, where the aged goodwife was well acquainted with the history of the castle, and the events which had taken place in it. One of these was of a nature so interesting and singular, that my attention was divided between my wish to draw the old ruins in landscape, and to represent, in a history-piece, the singular events which have taken place in it. Here are my notes of the tale […] […] My friend, Mr. Sharpe, gives another edition of the tale. According to his information, it was the bridegroom who wounded the bride. The marriage, according to this account, had been against her mother’s inclination, who had given her consent in these ominous words: “Weel, you may marry him, but sair shall your repent it.”

AST CASTLE OR WOLF’S CRAG CASTLE. ‘I resided for two or three days at a farmhouse in the neighborhood, where the aged goodwife was well acquainted with the history of the castle, and the events which had taken place in it. One of these was of a nature so interesting and singular, that my attention was divided between my wish to draw the old ruins in landscape, and to represent, in a history-piece, the singular events which have taken place in it. Here are my notes of the tale […]
[…] My friend, Mr. Sharpe, gives another edition of the tale. According to his information, it was the bridegroom who wounded the bride. The marriage, according to this account, had been against her mother’s inclination, who had given her consent in these ominous words: “Weel, you may marry him, but sair shall your repent it.” [NIL]

Situada sobre unha eminente roca do mar do Norte en Escocia, a fortaleza chamada a Torre do Lobo, Wolf ’s Crag Castle, solitaria e espida era inaccesible por tres dos seus lados. O cuarto, cara a terra, estaba protexido por un foso e unha ponte levadiza. Contan que un nobre matou por ciumes á súa esposa. Como castigo perdeu o seu título e o seu castelo foi destruido.

Dúas idénticas penas; paralelas historias; común nome [Pena Lopesa eWolf ’s Crag]; común, diriamos hoxe, violencia e común caída e destrución da Casa.

[O OUTEIRO DA PENA MOLEXA]

Pena MOLEXA

[ ut supra, IL] © Cooperativa O Val; Iván Castro Ordóñez; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Mencionada por primeira vez por X. L. Fernández Caínzos, próxima ao castro e lugar de Vilasuso, na corredoira que remata no mar na Lopesa, próxima a mámoa e petróglifo calcolítico da Pena da Arca dos Vilares, encontrase posíblemente o sitio de Galicia con máis lendas de ‘Mouros’ por centímetro cuadrado: a Pena Molexa, um altar druidico especialmente sagrado na Terra de Trasancos.

PROMPTEMA MOURA

MOURA/ AMOURA Segundo o penso non seria A Moura a forma correcta , senon psb. *Amoura, “A do Alén baixo O Mar, a Señora habitante do Outro Mundo. Trasunto da Deusa Nai. Seguramente, de omuŕ+i+ka* [J.16.2] < *u(p)omorik_-ex J. T. Koch-: ‘o submarino alén” , “the under-sea world’, cf. Gaulish Aremorica ‘The Land by the Sea’, Welsh arfor-dir ‘coast’. O Alén está, en termos de xeografía mítica galega ou celta, nunha occidental e bretemosa illa atlántica, tralo solpor. E tamén está baixo o mar. E está baixo os cursos de auga, rios, pozos, fontes, como a Fonte da Moura en Sedes e pontes como a de Pielas. E tamén está baixo terra, baixo os castros, baixo as penas, baixo as mámoas, dólmens, arcas, etc. [Promptema de A. Pena NIL]

A Pena Molexa, sobranceira pena encabalgada a mantenta entre dous bloques, e orientado ao punto exacto pólo que no ano metónico sae a lua, é un outeiro (do latín altarium, “altar”, lugar de culto), é unha trebopala ou toudopala [Altar do Povo, da Nación] dos Celtas.

OUTEIROS

As trebopalas ou toudopalas, son os altares da Galiza celta, tamén chamados Outeiros. Unhas veces son simples pedras con corgos resultado da erosión, outras veces son pedras traballadas ou – é o caso da Pena Molexa- colocadas a mantenta. [ Promptema A. Pena. NIL]

Os Mouros dos celtas, son sobrenaturais seres do Alén que moran baixo as águas [rios, fontes, mar], baixo os moimentos, baixo as rochas, e baixo os lugares históricos ou sagrados.

Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos Baseados en Lendas de Tradición Oral. Edita Concello de Narón. Esta ié unha das ilustracións da Lenda de Eiravedra

Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos Baseados en Lendas de Tradición Oral. Edita Concello de Narón. Esta ié unha das ilustracións da Lenda de Eiravedra [NIL]

As lendas da Pena Molexa se relacionan coa presencia das tres [A]Mouras, das Matres: a triple Deusa Nai, celta (Pena 2000).

Galaicas MATRES

Galaicas MATRES. Carlos Alfonzo, ex A. Pena  [NIL]

“Na Pena Molexa unha casamenteira Moura sae na mañanciña de San Xoán buscando mozo. Antes de escoller somete aos pretendentes a una proba, amosando un tesouro e pedíndolle a quén o contempla que escolla o de máis valor.

Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)

” I Contam que em algumas madrugadas de São Joám, na hora misteriosa em que a lua ainda não se meteu e o sol já vai querendo sair, pode-se encontrar na Pena Molexa, peiteando os compridos e formosos cabelos, una belísima Moura que mostra ao abraiado mortal que a contempla um enxoval maravilhoso: olas e xerros cheios a reverter de moedas e jóias, colares e diademas e brazais, peites e tesoiras, armas e adobíos de antigos guerreiros, e até uma galinha com os seus sete pitinhos, tudo de resplandecente ouro” [in Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)]. [NIL]

Para racha–lo encanto o pretendente tería que escollela a ela, máis sempre escolle o ouro

moura-2a

“II A Moura convida-o a admirar com detemento cada uma das peças que compõem o enxoval e logo pede-lhe que escolha entre todo quanto vê aquilo que ache do seu gosto. Engaiolado e dubidoso ante tais riquezas, o coitado acaba assinalando alguma das jóias que se oferecem à sua vista; as vezes a que encontra mais feitinha; casque sempre a que lhe parece de maior peso e valor. Então escuta-se à Moura lamentar-se e chorar, recriminándolle a sua cobiça” [In Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)] [NIL]

, que nese momento se esvae, ou se convirte en carbóns ou anacos de escachadas olas”.

moura-3a

“III O aparecimento desmaia-se num espelhar de luz que se delonga na claridade nacente do dia. O cobiçoso vê tornar-se-lhe preto carvão nas mãos a alfaia que apreixara com tanto devezo. I é que a Moura espera em vau desde o fondal do tempo que um homem, com mais coração que anseia de ouro no peito, a desencante elegendo-a a ela como o mais formoso e mais desexable dos regalos. Então redimida do feitiço, marchará com o seu libertador, levando consigo todo o tesouro. Até o de agora nenhum dos que viram à Moura a preferiram ao ouro. De modo que alá deve seguir enfeitiçada, esperando uma manhã propícia de São Xoão para mostrar-se de novo na Pena Molexa” [In Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)] [NIL]

1 A Moura Virxen, moza de extraordinaria fermosura, representa a primaveira e o florecemento da Terra e o Pais. Ela escolle ao rei que vai gobernar e, trás sometelo a unha proba encuberta, casa con él. Podería suceder que os que non pasan a proba se queden encantandos dentro da Pena Molexa.

 

 

[Narón representando as lendas da Pena Molexa en 2013]
Así, segundo outra lenda, a pena, e as rochas do arredor, son un rei e os seus guerreiros convertidos en pedra.

 

guerreiro pétreo 1

Pétreo durminte Rei  Celtogalaico da Pena Lopesa. Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia da Cooperativa O Val, Fundación Terra de Trasancos e Concello de Narón [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

pétreos guerreiros Eva Merlán 001

Deseño dos durmintes da Pena Molexa de Eva Merlán Bollaín para a Historia Ilustrada de Narón [NIL]© Carlos Alfonzo

Na noite de San Xoán, o solsticio de verán, os encantados –como os durmintes das lendas artúricas– transfórmanse de novo en humáns para lembrarlle á xente que sempre estarán aí gardando a Terra.

E esa noite o rei e os seus homes percorren e vixían os  montes, visitan e protexen as casas, e aos vellos, quizais porque gardan as antigas tradicións.

E ao remata–la noite solsticial, vóltandose outra vez pedra, en pétrea vixía sobre O Val estarán connosco protexendo a Terra de Trasancos.
2 A Moura Nai, cun neno no colo, representa o verán cós seus froitos e a fartura do país.

 

A Mater. Virxe nai de Esus. (Promtema de A. Pena)

A Mater Celta. Virxe nai [de Esus “O Bom Deus”] . (Promtema de A. Pena (2000) [NIL])

 3 A Moura Vella chamada [en Irlanda] Caileach, por ir cuberta cun mantelo azul, representando [este aspecto da Mater celtoatlántica] o ceo.

molexa1

OLD WOMAN Caileach (cf. Latin caelum “sky” and caeluleo ‘the color of the sky, blue’, and also “The Old Woman with a blue veil (representing sky, A. Pena)”. Builder of the landscape and the megalithic monuments (A Pena Molexa). Carlos Alfonzo ex A. Pena (2000) [NIL])

Ela é a construtora da paisaxe e dos megalitos de Galicia e de Europa. Vella Meiga, boa, positiva e creadora –contra o que cabería esperar do seu decrépito aspecto, cousa propia da intensificación celta onde o deus manco e o que mellor colle, o deus cego o que mellor ve, a pétrea barca a que mellor aboia, etc., que ao seu paso vai facendo o país e a paisaxe, os ríos, os montes, os vales, os lagos, é aínda as mámoas, coas pedras que leva na saia, ou na cabeza, e que vai chimpando ou sementando onde lle peta ou cadra–.

Esta é unha versión do mito Celta da Creación que contan en Vilasuso:

“A Pena Molexa dis que a fixo unha vella co dedo meniño e o día que retire o dedo será o fin do mundo”.

Esta outra a é trasunto das Matres, da triple Mater, “Deusa Nai”:

ana manana 002rel

EVA MERLÁN. Triple Ana Manana. Contos e Lendas de Trasancos(2000). [NIL]

“A Pena Molexa tiña un encanto: gardaba tres mulas de ouro. Un día chegou un home cun libro, era o libro de San Cibrán. O home leuno dende a primeira páxina ata a última de arriba abaixo, logo desleuno dende o final ata o principio, e desencantou as mulas, e levounas. Despois disto apareceron moitos máis encantos.

Cando ninguén sabe facerse con eles, ao cabo de certo tempo vanse cara o mar.

Perto da pena hai unha fonte na que unha galiña con pitos de ouro aparece na mañanciña de San Xoán”.

 

[ORGANIZACIÓN SOCIAL, POLÍTICA E RELIXIOSA]

Ata fai moi pouco tempo (Pena 1991-5), descoñeciamos que toda a Europa atlántica, tanto insular (Illas Británicas) como continental, organizábase socialmente, desde a Idade do Ferro, de xeito moi similar.

Multitude de estados ou territorios independentes –en moitas ocasións co mesmo nome– ao mando de pequenos príncipes ou reis, conformaban o mapa social de entón. Estes recibían indistintamente os nomes celtas de Treba ou Toudo (Túath), que significan, “Casa”, “Estado” ou “Comunidade”.

As fontes clásicas e epigráficas permítennos coñecer o nome destas unidades políticas, que se corresponden, en moitos casos, coas nosas actuais comarcas.

Así, a Terra de Trasancos, Ártabros ou Tartares, coincide cos actuais concellos de Ferrol, Narón, Neda e San Sadurniño; os Arroni ou Arrotrebas, a Terra de Arrós, conforman o arciprestazgo de Arrós, actual comarca do Ortegal; os Lapatiancos ou Terra de Labacengos son os concellos de Moeche, Cerdido, Cedeira e parte de Somozas; os Bregantinos, a comarca de Bergantiños; os Lemavos denomínanse actualmente Terra de Lemos… Estas Trebas ou Toudos, distribuídas por toda a Europa Céltica, congregábanse usualmente en grupos de catro, conformando unha unidade maior, similar ao condado medieval e baixo o dominio dun nobre de maior rango que equivalería, ao conde do medievo.

Kaltai, Galtai ou Galitia,Galiza, mencionada na estela un colocada sobre o túmulo do nobre heroe Galaico Nerio Tasionos, finado en Tartessos

Kaltai, Galtai ou Galitia, Galiza, mencionada na estela un colocada sobre o túmulo do nobre heroe Galaico Nerio Tasionos, finado en Tartessos [NIL]

Gallaecia, nome documentado xa na Idade do Bronce (denominada entón Kaltia ou Galtia), dispoñía de tres destes reinos, cada un co seu lugar central (capital estacional), en Brácara, Astúrica e Lugo. Alí celebrábanse os Oenach [feira, asemblea, reunión], capitais aos que os romanos denominarían Conventus trala conquista, converténdoos en cidades e capitais conventuales: o Conventus Lucensis, o Conventus Bracarensis e o Conventus Asturum.

os romanos, está claro, non se complicaron a vida organizando aos pobos celtas, os seus jurisperitos, como conta Tácito, adaptándose ao pre existente usaron no seu beneficio o dereito, a organización e a estrutura social celta .

Roma, está claro, non se complicou a vida organizando a Gallaecia, os seus jurisperitos, como conta Tácito, adaptándose ao pre existente usaron no seu beneficio o dereito, sua organización e estrutura social e política celta. http://catedra.pontedeume.es/21/catedra2104.pd  [NIL]

Ditas agrupacións a modo de condados asociábanse nunha entidade aínda maior: un gran reino con capital estacional, onde se celebraban anualmente catro feiras coincidindo coas catro festividades celtas, separadas por ciclos de noventa días entre cada unha.

prutencos, besancos, trasancos, lapatiancos y arrotrebas

Trebas dos Prutencos, Besoncos, Trasancos, Lapatiancos e Arrotrebas o Arrós

Unha Treba ideal, segundo a ríxida organización e división do espazo contemplada no dereito común celta, englobaría un ‘cento’ de castros (a súa centena equivale a cento vinte unidades) –denominados en lingua céltica briga ou –bre –, cidades fortificadas e ben defendidas, situadas habitualmente en zonas elevadas do terreo. A actual denominación ‘castro’, procede do vocábulo latino castellum.

Trasancos y Besancos

Castros das trebas de, e dos, Trasancos e de, e dos, Besancos [Bezoucos que a poputlar etimoloxía, xa na I. M. fai derivar de lat Bis Aquis] segundo o estado da cuestión en 1991 [ Pena. Narón I, (1991, 129)]

Dentro do recinto fortificado dispoñíanse as casas das xentes, en diferentes barrios ou ‘rueiros’ acordes á condición social dos seus habitantes. Sobresaían, nesta orde, a casa grande do nobre señor do castro, a do “durvede” ou do ovate; as dos homes libres posuidores de gando e terras e as dos campesiños que traballaban para todos os anteriores.

carpentarius

En Trasancos catalogamos algo máis de sesenta e cinco castros, aínda que posiblemente haxa máis, o cal concorda coa norma do dereito común celta mencionada con anterioridade. O concello de Narón ten trece, sendo a parroquia de O Val a que máis conserva: os de Quintá, Vilasuso, A Pedreira, os restos dun castro costeiro, desaparecido pola acción do mar: o Castro de Pena Lopesa; aínda que sabemos, polo topónimo Ciobre, que na parroquia había na edadede Ferro cinco destas fortificaciones.

Pero o castro non era únicamente un lugar defendido por fosos e terraplenes, rodeado por murallas de pedra como as de Vilasuso ou Quintá –aínda que sexan esas murallas o que máis atrae a atención–, era tamén un espazo ou territorio económico de pequena entidade.

Decoria ou límites [A. Pena (1992)] da Briga ou Castro de Quintá, O Val

Decoria ou lineolo, “demarcación” xuridiccional [A. Pena (1992)] da Briga ou Castro de Quintá, O Val

O de Quintá, ten un área au seu arredor duns 1.600 metros de radio perfectamente delimitado, ben por marcos de pedra, ben por mámoas que sobresaen da paisaxe e serven xa que logo como referencia, ou divisorias naturais como ríos e arroios.

castrobrigareducida

Briga de Quintá e súa crica ou demarcación. Carlos Alfonzo (ex A. Pena) Camiños Milenarios. O Val.

A briga era, pois, a base do sistema produtivo da época. No interior da súa demarcación –[“crica” ou ] xurisdiccion– dispoñíanse as augas correntes, as hortas e terras de labor, os pastos e os montes altos e baixos para o gando; distribuíanse, entre outras árbores, as carballeiras e os soutos de castiñeiros, de cuxa poda anual obtíñase o apreciado combustible.

Castrodevilasuso

Era unha división do espazo respetuosa co medio, pero que só podía manter un número estable de habitantes. Non había posibilidade de converter prados en cultivos sen afectar ao gando vacuno, nin á inversa, posto que iso impediría a subsistencia das familias que habitaban tan reducido núcleo xurisdiccional.

A poboación debía manterse constante dentro dunha demarcación limitada en recursos. O número de habitantes sostíbel en función da explotación non debía aumentar e o excedente de poboación, de habelo, víase forzado a emigrar, a buscar e crear un novo espazo.

Durmintes da Pena Lopesa

A sociedade organizábase, na Europa Atlántica, en tres clases: os Oratores, clero rexido polos druidas; os Bellatores, nobres e xefes militares, comandados polo príncipe e corono, “xefe de tropas”; e os Laboratores ou campesiños soldado, propietarios da parella de bois que lles concedía estatus legal, posto que os servos, os campesiños sen terras propias, carecían de dereitos.

orabellalabo
Neste mundo de guerreiros non podía faltar o salón de reunión, en época de paz, dos cabaleiros.

comelhada 001

“Esta descrición da antigüidade alude a un costume social moi arraigado nos nosos devanceiros que provén do mundo celta: A hospitalidade e a relación a través das comensalías presente sempre na cultura galega. Dentro da Casa de Xuntanzas do Castro […] iluminada coa luz tenue e difusa das velas de sebo, non lonxe dun lume xeneroso, e rodeados da solemnidade que requiría o momento, o principe da Treba de Trasancos [rei ou xefe político] recibia ao ovate [ou durvede, “druida, doutor”, xefe relixioso] da Treba, sentado a carón del mesmo, no lugar preferente da sala, mentres os demais nobres asistetntes cumprian co protocolo, cos mesmos xeitos e maneiras que marcan as palabras do historiógrafo Posidonio. Os Celtas, tras esparexer palla polo chan, poñen mesas de madeira pouco elevadas […] o seu alimento consiste en pan a pequenas cantidades e moita carne, cocida en auga, asadas sobre das brasas, ou ao espeto. Os alimentos colócanse sobre das mesas, máis eles coma leóns tómanos coas mesmas mans, desgarrándoos e devorándoos. Nas súas comelladas admiten tamén o peixe, usando para sazonar o sal, o vinagre e herbas aromáticas. O peixe ásano en parrillada, aromatizan tamén a bebida… se4 hai varios convidados, séntanse todos en roda, conservando o sitio do centro para o máis honorable, bem sexa o xefe do exército, ben un heroe cuxa habilidade sexa recoñecida; ben un nobre de rancia estirpe, ou ben un home distinguido pola súa riqueza. O que dá hospitalidade [o Briugú] séntase preto del, e a continuación todos os demais segundo a súa condición. Detrás deles están de pé os que lle sosteñen o escudo coas armas […] Os que serven bebidas levan copas de barro ou prata, a xeito de caldeiros. Os pratos e as fontes onde poñen a carne son do mesmo material aínda que tamén os hai de cobre e ás veces son incluso cestos de vimbio […]” Eva Merlán, A. Pena, A. Filgueira. Narón Un Concello con Historia de Seu [Historia Ilustrada]. Ilustración. Eva Merlán asesorada por A. Pena.

Unha sala real con banco corrido, que se achaba nos castros de certa importancia –cóntanos Estrabón–, onde se congregaban o xefe e séquito para sentarse a comer e beber ocupando o posto que lles correspondía segundo a súa idade ou dignidade.

hp photosmart 720

O local social do Señor e a aristocracia Celta: Midchúairt, royal hall ou casa para banquete e bebida con asento corrido (Briteiros. A. Pena)

Os príncipes instalaban aos seus cabaleiros e clientes, normalmente familiares, como señores dos castros.

naroncelticcommon

lansbriga-sc3a9-episcopal

Isto non é un castro é a cidade e sede episcopal galaica (Pena Graña) Tardo Antiga de Laniobriga ou Lansbriga, “San Cibrán de Lás”. psbl. do celta antigo común Lanio “Chaira” e Briga, “Burgo, cidade fortificada”.

No mundo celta, unha pequena familia nobre tiña máis ou menos o dominio de catro brigas, de cada unha das cales cedíase unha porción para unha quinta –ordinal orixe do topónimo do Castro de Quintá– entidade destinada a soster ao clero. A Igrexa Cristiá herdou esta organización séculos despois, no século IV de nosa era.

É entón cando a actual parroquia de O Val comeza a perfilarse, malia que non se constituíse como tal ata o século XIII.

As murallas defensivas resgardaban facendas, habitantes, gando e colleitas.

Defensas

n 2c El castro de Quintá en otoño

Carlos Alfonzo dirixido por A. Pena. Samaín en Quintá, O Val © Carlos Alfonzo

Nos castros de O Val chegaron a ser magníficas, imponentes, superando aínda hoxe, nalgúns casos – e o caso do Castro de Quintá-, varios metros de altura, malia que durante séculos os campesiños dedicáronse a extraer pedra para a construción das súas vivendas e muros.

A iso débese o nome de “A Pedreira”, que recibe unha das brigas de O Val.

Extracción de Pedra no Castro da Pedreira

Extracción de Pedra no Castro da Pedreira. © Carlos Alfonzo

As vivendas, dispostas como vimos nos seus respectivos barrios, constaban de varias estancias separadas de planta circular e usualmente orientadas a un patio central.

Sin título-1

BRIGA. Carlos Alfonzo, asesorado por A. penaDo mesmo xeito que nos restantes pobos indoeuropeos da época, a guerra era a principal actividade dos homes libres, quedando administración e labores da terra en mans das mulleres propietarias ou dos servos, exentos do servizo militar. O home debía demostrar a súa valía no campo de batalla, a muller ocuparse dos asuntos do campo.

Nas etapas de paz, folgaba o home e a muller tratábao a corpo de rei.

Adarga e Lena

Silio Itálico describe aos mozos galegos prestos para o combate e, como contrapunto, ás mulleres traballando no campo, coidando de casa e fillos.

TELELANARIA

Deseño de Carlos Alfonzo asesorado por A. Pena para O Val, A súa História © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

As mulleres ostentaban un enorme poder social. Existía a separación de bens, sendo ambos cónxuxes donos de modo independente das súas respectivas herdanzas familiares, compartindo os gananciais obtidos durante o matrimonio. Era un acicate para os mozos ascender socialmente casándose con mulleres de alto rango tras facerse antes cunha fortuna. Así, compensando con a ‘iguala’ un matrimonio desigual, o esposo dotaba á súa muller con terras e gando.

reinasoberana

Raiña. Deseño de Carlos Alfonzo asesorado por A. Pena

Eran costumes incomprensibles para outras culturas da época. Estrabón, habituado á propiedade masculina da terra, índice da posición social dohome en Grecia, exclama:

Isto parece unha especie de goberno de mulleres! [ginecocracia]. Istonon é moi civilizado!

Os nobres galaicos, do mesmo xeito que os seus homólogos en toda a Europa Celta, enviaban a un dos seus fillos –habitualmente non o primogénito, para quen reservaban tarefas marciais–, acompañado por un titor, a estudar unha carreira (hoxe diriamos eclesiástica) en prestixiosos centros que funcionaban como seminarios internacionais. Alí recibían ensinos relixiosos, científicos, de dereito público, materias das que logo darían
en chamarse ‘artes liberais’. César sinala que os dous principais centros achábanse, un en Inglaterra, cun templo circular dedicado a Apolo –seguramente Stonehenge– e o outro na Galia.

treba-diocese
Tras vinte longos anos de aprendizaxe, regresaban investidos durvedes (druidas), doutores en moitas disciplinas. O clero organizábase de modo parecido –salvando as distancias– a como o fai hoxe a Igrexa: de forma vertical, presidido por unha ‘Suma Autoridade’ que era elixida en concilio por sufragio dos druidas.

Oito bronces votivos entronizatorios de Gallaecia

Oito bronces votivos entronizatorios de Gallaecia

Con todo, non eran tan só sacerdotes. Estaban interconectados; manexaban varios idiomas; eran xuíces, maxistrados, científicos. Entronizaban aos reis, unxídoos sobre outeiros ou altares de pedra –como a Pena Molexa–, que recibían diferentes denominaciós dependendo da súa función e ubicación.
Os monarcas non ousaban tomar decisións sen o seu consentimento e tiñan a potestade de depoñer a aqueles soberanos non dignos do seu pobo.

Entronización Real

Common Celtic Law galaica. A Entronización Real Celto-Atlántica na Pena Molexa. O Val. Narón. Carlos Alfonzo asesorado por A. Pena  © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

O dia da entronización, a Pena Molexa convertíase no fructífero ventre da Deusa Nai, o centro da Treba, escenificándose, co rei descalzo sobre ela, a mística unión do novo rei coa súa Treba.

COMAIAM ICCONA LOIMINNA (NN/NH)

PROMPTEMA COMAIAN ICCONA LOIMINNA DA CELTOGALAICA SACRAL KINGSHIP [NN/NH]

Unha egua branca era sacrificada e despedazada.

Elenco de Entronizatorios Bronces. Todos Galaicos.

Elenco dos Entronizatorios Bronces, todos Galaicos.

A súa carne, cociñada nun enorme caldeiro, distribuíase a modo de comuñón entre todo o pobo asistente ao acto.

A Pena Molexa desempeñou unha importantísima función na Terra de Trasancos que se manifesta con claridade no seu folklore. As lendas representadas hoxe polos veciños no día de San Xoan están relacionadas coa Mater, a Soberanía Celta: A Moura que sae a buscar esposo sometendo a unha proba aos candidatos; A Vella constructora de Megalitos, e o tema do encantamento das tres mulas de ouro que marchan cara ao mar.

[Ciclos festivos. Os Maios]

 

MAIOSVILASUSOI

 O primeiro de Maio, unha das principais festividades celtas: a Beltaine, ou festa da chegada da luz do verán, da calor, do lume e do florecimiento da terra, cando os mozos e mozas reuníanse para facer o maio.

árboredemaio

Cortaban ramas e felgos da fraga, facían con eles unha pequena árbore que adornaban con fitas de cores, con ovos ou froitas, simbolizando a prosperidade. Despois percorrían todos os lugares chamando á porta das casas e pedindo os ‘maiolos’, aguinaldos que consistían en castañas, doces ou diñeiro. Deixaban ante as portas o maio e cantaban e bailaban ao seu ao redor.
Ás veces levaban consigo unha árbore enteira, outras, cubrían de flores e plantas a un neno ata darlle aspecto de árbore. Cando o que ía vestido de ‘maio’ tirábase ao chan, os demais cantábanlle:

“Érguete maio/ que tanto durmiches/ que pasou ou inverno/ e ti non o viches”.

Unha canción que representa o espertar da natureza, acompañada polos bailes dos nenos con cintas ou arcos de ramas e flores, en torno ás árbores decoradas, costumes similares en toda a Europa celta.

alumearopan
Ata fai relativamente pouco tempo, e en paralelo ás festas infantís, a véspera do primeiro de maio, os campesiños reuníanse –acompañados polos seus fillos– ao toque de ánimas fronte á igrexa parroquial. Acendían unha grande folgueira e danzaban ao seu arredor.
Trala danza, acendían nas brasas uns fachuzos (de palla) e subían ao alto dos montes onde facían noite esperando o despuntar do alba. Coa chegada da alborada, baixaban enarbolando os fachos e sacudíndoos sementando a terra de faiscas mentres daban tres voltas ao redor das súas herdades. A continuación, obraban de igual xeito nos campos dos seus veciños. Mentresfacían o anterior, entonaban unha canción, primeiro o pai:

Alumea o pai, /cada grao un toledán [“toledano”, unha medida de trigo en Galicia de dous ferrados (dous celemíns ou media fanega castelá)]. /Alumea o fillo/ cada gran un pan de trigo [Isabel Rei, nun memorable artigo sobre o Primeiro de Maio, rescatou a partitura con esta melodía]

[[O SAMAIN]

Outro importante ciclo festivo que perdurou ata os nosos días é o Samaín, a celebración do Ano Novo Celta, que comezaba a noite do 31 de outubro.
Samaín representaba a morte da Terra durante os meses de novembro, decembro e xaneiro. O corio –os mozos en idade militar– da briga celebraba

Sobre fidalgosdenaron

André Pena, funcionario de carreira historiador, arqueólogo e arquiveiro do Concello de Narón, é doutor en arqueoloxía e historia antiga e decano do Instituto Galego de Estudos Celtas IGEC. Especializado no estudo das Relixións da Antigüidade; a Relixión Celta e a súa influencia no presente Cristián; da Mitología comparada; das Institucións Celtas e Indoeuropeas; dos Santuarios Celtas, e da Orixe pagana e o presente cristián do Camiño de Santiago e de San Andrés
Esse post foi publicado em ETNOARQUEOLOXIA INSTITUCIONAL DE NARON. Bookmark o link permanente.

Deixe um comentário

Preencha os seus dados abaixo ou clique em um ícone para log in:

Logotipo do WordPress.com

Você está comentando utilizando sua conta WordPress.com. Sair / Alterar )

Imagem do Twitter

Você está comentando utilizando sua conta Twitter. Sair / Alterar )

Foto do Facebook

Você está comentando utilizando sua conta Facebook. Sair / Alterar )

Foto do Google+

Você está comentando utilizando sua conta Google+. Sair / Alterar )

Conectando a %s