LEMBRANZA DUNHA SOLSTICIAL EXPEDICIÓN DE PIRATAS?

A historia das aventuras de Ulises e dos seus compañeiros, na longa viaxe de retorno a Ítaca, é pura literatura.  Isto, é apenas intuitivo ensaio.

To J. A. P. S.

ODISEO ONE

Arnol Boecklin. Ulises e Polifemo

Outra historia pode ser a historia dos materiais –de onde non hai, non se pode sacar- cos que se elaborou esa literatura.

mapaandrépena

 Dito isto como hipótese non por formulada  válida, con moita cautela  sed non obscura per obscuriora, é posible, que a Odisea, unha ficción, unha creación literaria atribuída a Homero, obra non histórica,  recollendo ecos de vellas navegacións e soadas expedicións de piratas-aventureiros-comerciantes mediterráneos, sen dúbida micénicos,  á procura do ouro e da riqueza do Atlántico, fora confeccionada en boa parte, segundo o pensan tamén moitos estudiosos, con relatos e historias escoitadas nos portos dos mariñeiros.

cantimplora micénica

“Cantimplora” de tradición micénica atopada en Duio. Datada por Luis Monteagudo ca. 2.000-1.500ac. Da colección Esmorís Recamán. Ex F. Alonso.

Nin a vinda dos micénicos  polo  ouro e polo estaño de Galiza -documentandose en datas tempranas (2000 a.C.) é novidade, nin que na viaxe de volta ao Mediterráneo  os mariñeiros tamén levaran, produto da hospitalidad galaica, as historias do fistor [filid] escoitadas nos banquetes .

Os mitógrafos saben que Ulises traspasou as columnas de Hércules percorrendo un periplo atlántico en parte das súas aventuras.

The Swiss artist Fuseli studied in Rome before settling in England in 1779, where he became famous for his paintings of literary themes. A friend of Mary Wollstonecraft and William Blake, he was elected Professor of Painting and Keeper of the Royal Academy. Fuseli had been fascinated by Homer's Odyssey since the 1760s. Published as an engraving in 1804, this composition depicts the visit of Odysseus to Teiresias in the Underworld. Between the two is the shadow of Odysseus's mother Anticleia. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Johann_Heinrich_F%C3%BCssli_063.jpg

The Swiss artist Fuseli studied in Rome before settling in England in 1779, where he became famous for his paintings of literary themes. A friend of Mary Wollstonecraft and William Blake, he was elected Professor of Painting and Keeper of the Royal Academy. Fuseli had been fascinated by Homer’s Odyssey since the 1760s. Published as an engraving in 1804, this composition depicts the visit of Odysseus to Teiresias in the Underworld. Between the two is the shadow of Odysseus’s mother Anticleia. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Johann_Heinrich_F%C3%BCssli_063.jpg

Isto explica a presenza na Odisea dos relatos de reminiscencias atlánticas como a viaxe á illa flotante de Eolo, a viaxe á illa do Sol, ou a viaxe á Illa

Cerdedo-Calros Solla-portalén 3

Portalén. Cerdedo. Calros Solla.

dos Mortos e o misterioso encaixe da obra de Homero – como o viron numerosos autores-, no xénero” dos imrama ou “viaxes por mar” (pl. voz irlandesa derivada do acto de remar) polas marabillosas illas e costas atlánticas,  e das echtra, “aventuras mariñas” -como as de Saint Brendan, de Sant Maló, de Santo Amaro, de Santo Ero, de Trecenzonio á Illa do Solsticio, e un longo etc.- da viaxe dun home na procura do mundo dos mortos.

Sabemos que Homero desenvolveu na Odisea algúns temas atlánticos, abondo coñecidos no seu tempo -no contexto do chamado world economic system da Idade do Bronce-, entón reelaborados polos mitógrafos…

oDISEO 2

Herbert James Draper, Ulysses and the Sirens

LESTRIGÓNS, TELÉPILO, ARTACÍA

Como sucedía cos Ártabros, a carácterística máis rechamante, segundo a Odisea, dos Lestrigóns – topónimo ou xentilicio non escollido por Homero ao azar,  senón pola potente polisemia dunha palabra capaz de evocar á vez a un oínte grego a idea de “banda de ladróns”, “roubo”, “latrocinio”, e de “baixeis corsarios”-, era que estes tiñan un singular e abrigado porto no interior dunha profunda baía de augas tranquilas e cristalinas, “practicamente pechada polo lado de alta mar por dúas abruptas montañas”, ao que se accedía por unha delgada canle, unha entrada similar á entrada da ría de Ferrol, hai 3200 anos moito máis estreita que a actual.

[...] In ea (ora) primm Artabri sunt, etiannum Celticae gentis, deinde Astyres. In Artabris sinus ore angusto admissum mare non angusto ambitu excipiens Adrobricam Urbem et quattuor ammium ostia incigit; duo etiam inter accolentis ignobilia sunt, per alia dua *Naris exit et *Iuuvia.

[…] In ea (ora) primum Artabri sunt, etiannum Celticae gentis, deinde Astyres. In Artabris sinus ore angusto admissum mare non angusto ambitu excipiens Adrobricam Urbem et quattuor ammium ostia incigit; duo etiam inter accolentis ignobilia sunt, per alia dua *Naris exit et *Iuuvia.

Ao noso modo de ver o curioso paralelismo entre a descrición do porto dos Ártabros de Mela, e a descrición do porto dos Lestrigóns que fai Homero no

Ulises na fonte Artacia

A fonte Artacia

Canto X da Odisea, amplifícase coa, non casual, segundo a nosa hipótese, presenza da propia raíz Ártabra “A Osa”,  no nome Artacia “dos osos” da famosa fonte dos lestrigóns.

Dito con máis que moita reserva, e pois eu tamén teño dereito a equivocarme, faltaría máis, Homero puido converter a Odiseo en virtual protagonista dunha expedición de saqueo a “O Dourado” Ártabro, longo tempo conservada na memoria popular.

Unha historia de piratas micénicos saldada co fracaso e estrepitoso afundimento de toda a frota -agás a nave fondeada con prudencia no exterior do porto descrito con asombroso detalle-.

Así conta a Odisea como, abandonando Ulises a illa Eolia coa súa flota, impulsado polo céfiro, o vento do oeste, tras seis días de navegación abordou, ao sétimo día, a terra dos Lestrigóns.

Lestrigones. Museo Vaticano

The fourth panel of the so-called “Odyssey Landscapes” wall painting from the Vatican Museum in Rome, 60-40 B.C.E.

A expedición se tivese lugar, segundo a Odisea teríase producido a comezos dun verán na nosa latitude, nos días do solsticio de verán

-“Alí […] sen soño un pastor gañaría dous xornais custodiando boiadas e logo rabaños de ovellas: tan de preto séguense a noite e o día” (X 84-86),] quizais traballando16 horas seguidas, sobre a base de xornadas de 8 h, (Pillot)-, posiblemente no século XI a. C.:

“Navegamos así seis xornadas de noite e de día/ e á sétima vimos o alto castelo de Lamo/ e a Telépilo (termo que en grego podería evocar a idea de fisterra de teleios “derradeiro”, pylos, “limiar”) en terra Lestrigona.

Alí o gandeiro/ que recolle as súas reses saúda ao que sae e o outro  contéstalle. Sen soño un pastor gañaría dous xornais/ custodiando boiadas e logo rabaños de ovellas:/ tan de cerca séguense os pasos a noite e o día./

Penetramos sen máis polo cómodo porto; unha rocha en escarpa continua cíngueo dun lado e doutro/ con remates en dous promontorios que dan fronte a fronte/ e que forman a súa boca: delgada canle divídeos./ [Cf. “in Artabris ore angusto admisum marem non agusto ambitu excipiens”, in Mela 3, 13]

Impulsaron por este os meus homes as cóncavas naves/ e no seo do porto quedaron atadas, ben xuntas/unhas ás outras, que en verdade non se alzaba na auga unha onda/ nin pequena nin grande: era todo unha paz cristalina./

Eu no entanto, retiven alá fóra o meu negro navío/ pola parte exterior, amarreino a unha pena e subindo/ remonteime a observar en fragosa atalaia: non había/ da miña vista ao alcance labor de homes nin de bois; só un fume observei que xurdía da terra [posiblemente das rozas no monte para cultivar] e, entón,/ aos meus homes mandei que diante marchasen e visen/ que mortais había no país, comedores de trigo./

Via Graziosa. Artacia

Encontro na fonte Artacía coa fílla de Antífate [ Domus da Via Graziosa. Museo Vaticano ca. 40 a. C. Aínda que Tucidides (6.2.1.) e Polibio (1.2.9) situan a treba celta dos Lestrigones [gr. Laistrygónes], no Sureste de Sicilia, pola miña parte, reclamando tamén, faltaría máis o mesmo dereito a equivocarme, sitúo ao Telépylos, “afastado porto” ou “última fronteira” nas partes extremas de Gallaecia, Artabria, atendendo á  extremada posición e ás límpidas augas da fonte Artacía, a  soada Fonte Aureana da uilla de Ardá sobre o Monte de Ancos.

Elixín dous deles e foi de terceiro un heraldo,/ que tomaron o ancho camiño por onde a leña dos cumes serrados viña á cidade nos carros./ Cerca xa se atoparon cunha doncela, filla do prócer do lestrigón Antífate; estaba na fonte que din/ A Artacía, vaínda por auga á súa clara corrente/ onde todo aquel pobo a adoita tomar. Os meus amigos/ detiviéronse alá e achegándose a ela inquiriron/ do señor da terra, quen era e en quen reinaba./

Indicoulles ao momento a excelsa mansión do seu pai/ e entraron ao rico pazo. Mostrouse a dona,/ que na súa estatura era monte rochoso, tomoulles o medo,/ pero ela chamou desde o Ágora a Antífate o grande,/ o seu marido que trouxo aos meus homes funesta ruína:/ rebentando a un deles comeuno de xantar e os outros escaparon dun salto e fuxiron correndo ás naves./

E eis ao rei que gritaba a alarma e, oíndoa todos,/ acudiron de acá e de acolá os lestrigóns feros/ en multitude, coa súa xigante estatura, maior que a humana./

Apostados arriba na escarpa lanzaban enormes pedras: subía das naves fragor horroroso/ ao morrer das miñas xentes e ao rudo estalar das quillas./

Lestrigones. Fresco da Casa di Via Graziosa. Museo Vaticano

Espetados a modo de peixes leváronos logo/ ao seu triste festín. Mentres eles facían a matanza/ no fondo do porto, saquei do meu flanco o coitelo/ puntiagudo e cortei as amarras do barco azul./  Ao instante avivando á miña xente, mandei que se botasen/ con vigor aos remos por ver de escapar ao desastre/ e eles todos bateron as augas con medo á morte./ ¡Que descanso ao saír o baixel daquel teito de pedras/ cara ao mar! Esmagados en masa quedaban os outros./

Navegabamos non sen dor, mais contentos en parte/ por salvar as nosas vidas logo de perder os amigos./ Canto X 80- 134

E como afortunadamente a Historia se repite, este episodio lembra o sucedido, en tempo máis recente, ás naves normandas que saqueando no ano 844 o mosteiro de San Martiño de Xuvia, serían destruídas como recolle o Cronicón Albeldense polo ataque de Ramiro I (e, quizais, do duque Arximiro), morrendo acaso no mesmo lugar [- por se queimar 70 naves ao caer sobre elas unha chuvia de pedras ardendo,  ballistariorum occursu, din os Annales Bertiniani-], seguramente, debido á trampa da estreita boca da ría de Ferrol, unha multitude de normandos; sen contar que outras moitas  naves normandas afundiron cando na precipitada fuxida saíron do abrigado porto, atopándose coa tempestade no mar exterior, –segundo amosa a magnífica ilustración de Eva Merlán feita en 1984 baixo a miña dirección para a  ‘Historia Ilustrada’ de Narón -] .

arximiroe

Ilustración de Eva Merlán, baixo a miña dirección.

Estes pobos do mar cun dragón (Ketos) como mascarón de proa, saqueando o Altántico e o Mediterráneo, seguramente, orixinaron [J. Mª Luzón Nogué] a lenda de Laocoonte na mitoloxía grelaocoontega, “cando o sacerdote troiano sacrifica a Poseidón na area da prai, chegan dous dragóns (Ketoi) á praia que se converten en homes e dan morte a Laocoonte e a un dos seus fillos”.

Esta e outras lendas como o rapto de Ariadna e o mito de Andrómeda e Perseo están estreitamente relacionadas coa Coca ou Tarasca galega, pervivencias na memoria colectiva e celebradas desde hai milenios ata hai pouco tempo o día do Corpus, auténtica festa da Tarasca que a igrexa conseguiu borrar da memoria popular que se mantén en Portugal con toda a súa forza e estase recuperando en Galicia, onde nos portos mariñeiros o seu recordo non morreu, como nos mostran os relatos que aínda se conservan polos vellos de Vilasuso no Val e doutras vilas galegas.

Lembrando as expedicións piráticas, o prótomos do dragón, en grego AKROSTOLION, un  distintivo, como ben indica Luzón Nogué [en A Navegación na Idade do Bronce, aclaratorio, combinando fontes e arqueoloxía, dunha serie de achados arqueolóxicos ata agora historicamente difíciles de dimensionar], para identificar a procedencia e nacionalidade das naves, mantense tal vez nas lendas galegas e as celebracións – bailes de espadas, penlas, dragóns con asas e cunchas-, dos pobos costeiros europeos -.

Sabemos que a mediados da décima centuria Salomón (972-936) xenro de Hiram I, o poderoso Rei de Tiro, financia por un tratado os estaleiros de Asiogaber, e que recibía unha porcentaxe sobre as expedicións marítimas que levaban a cabo os fenicios cada tres anos cara a Gades, onde recollían o estaño, o ouro e o ámbar recollido polos intermediarios Tartésicos [e galaicos] das Cassitérides, Galicia e os mares nórdicos.

tasionostartessos

Esquerda, armas: espadas de bronze de língua de carpa, pontas de lança, etc., encontradas na Ria de Huelva pela draga Fita, provavelmente segundo as análises de procedência galaica. Direita, estela tartésica do mais antigo arioi– [a.i. aire] “nobre” e isiingo [celta excingo “herói”], celta europeu com nome próprio conhecido: o galaico nerio Tasionos

A hexemonía fenicia mantense por Tiro e Sidón desde o ano 1000 en que se instalan en Gades (Cádiz) e Lixos (El Arash) en Marrocos.

Tasionos

Estela tartésica de Tasionos, um nobre Nerio [da Costa da Morte] ‘da Kalte’, aludindo ao seu berço Celta, ou Galaico […] NIIRABOO TOO ARAIAI [AIRE] KAALTEE […] // cf. ISIINCO, “excingo”, heroe

No século V un tratado fixou no cabo da Nao (Artemisión) os límites comerciais entre os focenses e os cartaxineses.

Cartago retoma o papel dos fenicios e arruína no ano 500 a Tartessos, que volve enseguida a renacer baixo o seu control, tendo desde entón e ata a conquista romana a exclusividade do comercio coas Cassitérides do estaño e o ouro. No 550 prodúcese a viaxe de Himilcón ás costas galegas e ás illas Británicas.

Segundo recolle ficha do museo foi lida como ATal-TaRTe e relacionada con Altantis e con Tartessos por Georgeos Diaz-Montejano en 2005.  Segundo a miña interpretatio lectio [busfrofedon] Ta-Te-R-Ta-R-O,  psblm. con reduplicación “Tartaro” , monasterio [de Iuuia] vocitato Tartares;  cf a páxina 71 do I volume de NARÓN UN CONCELLO CON HISTORIA DE SEU.   A importancia e encaixe en Xeografía Sagrada e Mítica de esta inscripción sobre hasta de cervo achada no lugar de O Bancal [voz que designa en galego  a franxa de terra en contacto coa area da praia – circunstancia que explicaría a conservación do soporte, datado no Neolítico Final-], A Coruña, a apenas seis millas náuticas da Terra de Trasancos, é enorme. Na páxina 71 do I volume da Historia de Narón , sen coñecer entón ese epigrafe, que ao noso modo de ver  constitúe, como din os alemáns, unha ‘real probe’, sostivemos o seguinte: Segundo [Luís] Monteagudo [García,  sabio mestre arqueo-lingüista] “[…] o mesmo nome de Trasancos que a etimoloxía popular fai derivar de Tras- Ancos, “Tralo Monte de Ancos”, significa probablemente os que queiman [terreos para roturar], agricultores, do antigo ae *Trs-an-i-cos do indoeuropeo *Ters, que equivale a secar, torrar, quimar [en latín Torreo-es, ere, tostum] e en antigo irlandés Tart “sede”. Lembremos que o nome de San Martiño de Xuvia era Tartares, unha reduplicacón de *Ters, segundo Pokorny” Narón I (1991 ,71) Radical de Trasancos *Ters+ an+i+cos psvl. “os que queimam o monte para cultivar” [Pokorny 1078 (1870/47)]*ters-, idg., V., Sb.: nhd. trocknen, verdorren, dürsten, Durst; ne. dry (V.), thirst (N.); RB.: ind., iran., arm., gr., alb., ital., kelt., germ.; Hw.: s. *tr̥su-, *tr̥si̯ā, *tr̥sto-; W.: gr. τέρσεσθαι (térsesthai), V., trocken werden; W.: gr. τερσαίνειν (tersaínein), V., trocken machen, abtrocknen, abwischen; W.: s. gr. τρασιά (trasiá), tarsim̥ (tarsiá), F., Darre, Flechtwerk zum Trocknen; W.: s. lat. terra, F., Land, Erdboden; vgl. ae. fel-terr-e, sw. F. (n), Erdgalle (eine Pflanze); W.: lat. torrēre, V., dörren, braten, backen, rösten, sengen, versengen, entzünden; […] germ. *þarzjan, sw. V., trocknen, dörren; an. þerr-a, sw. V. (1), trocknen; W.: germ. *þarzjan, sw. V., trocknen, dörren; a.irl Tart “sede”. Cf. comparativamente Tartessos onde por queimar o monte quedarão sem portos e Tartares, Tártaro, etc.

2) O do comercio fenicio-púnico-gaditano, que quizais se poida subdividir en dúas etapas: orientalizante e helenística, que chega ata o século III a.C. No ano 323, Piteas e Eutimenes cruzan o estreito, protexidos polo prestixio de Alexandre Magno. Piteas chega ata a illa de Islandia, co seu volcán o sol de medianoite (cuestionado por Plinio, Polibio e Estrabón, que non o cren)

3) O da presenza romana cuxa última etapa, a época republicana e augustea, é a que se corresponde co noso cuncheiro de Lóngaras.

As cunchas de ambas as beiras do camiño de carro que levaba ao embarcadoiro de Lóngaras son o epílogo dunha longa historia de comercio entre os Lapatiancos e os *Trs-ancos, habitantes do val de Trasancos, e entre estes e o mundo Mediterráneo a través dos gaditanos.

Os primeiros baixaban o mineral de cobre en bruto polo val do río Xubia e en Trasancos dedicábanse a fundilo e a exportalo. Iso explica que o nome Lapatiancorum promontorium siue trileucum (posiblemente o Cabo Ortegal) promontorio dunha zona tan remota da ciuitas dos Lapatiancos (Labacengos) pola súa importancia estratéxica -produción do cobre-, fose recollido nos arquivos dos historiógrafos clásicos.

Os castros de Trasancos non foron escavados (21), pero tanto en Lobariz, como en Eiravedra, Sedes e sobre todo en Quintá apareceu abundante escoria de fundición de mineral. As enormes cantidades desta escoria, atopadas por mor dun desmonte feito neste último castro pola concentración parcelaria, -acondicionouse coa escoria aparecida no castro unha pista-, exclúen un consumo local.

Segundo Monteagudo [in Pena 1991]:

[…] o mesmo nome de Trasancos, que a etimoloxía popular fai derivar de Tras-Ancos = Tras o monte de Ancos, significa probablemente “os que queiman (terreos para roturar), agricultores, do antigo (ae) *Trsan-(i)-cos, do indoeuropeo *Ters que equivale a “secar”, “tostar”, “queimar”, en latín Torreo, –es, -ere, -tostum, e en antigo irlandés Tart, “sede”. Lembremos que o nome de San Martiño de Xuvia era Tartares, unha posible reduplicación do *Ters, segundo Pokorny [e podería explicarse a presenza do topónimo Inferniño cunha aproximación, en xeografía sagrada ao Tártaro, e ao Alén, co trasfondo etnográfico da situación no extremo noroccidental da Península e de Gallaecia da Terra de Trasancos, e do trasunto das barcas de pedra de Santa Comba e de Santo Cristobo].

Facendo referencia á actividade agrícola, o topónimo da bisbarra, treba ou terra, Trasancos –quizais “os que fan as rozas”- e o antigo nome de San Martiño de Xuvia, Tartares –posiblemente relacionado co lume ardente Tártaro, “inferno”- talvez poidan aclarar o significado do topónimo Tartessos.

Falando de Tartessos sabemos que o litoral gaditano retrocedeu, e unha restitución da topografía antiga do litoral gaditano amósao a varios quilómetros ao interior. Isto fixo que a poboación se trasladase da costa ás illas de Cádiz e León. A causa de que se cegasen os portos débese ás rozas que facían os agricultores, que acelerando a erosión e o transporte polos ríos de sedimentos do chan desprotexido do manto vexetal, acabaron cegando os esteiros e facendo impracticables os portos.

Entón reelaborados polos mitógrafos, nada tería de particular que A Odisea se fixera eco das viaxes por rutas coñecidas para os micénicos do ouro e do estaño, mestura de saqueo e de comercio, quizais dunha fracasada expedición marítima conservada na tradición oral que puido chegar en dirección norte ata Bretaña, como o sosteñen Robert Philippe ou Gilbert Pillot, ou, segundo dun demorado exame do canto X, o deducimos nós, e deterse no abrigado e rico porto dos Ártabros, “os do Norte”, nome xenérico, empregado, sed non obscura per obscuriora, polos gregos para nomear o noroeste de Iberia.

 

Esta obra atópase baixo unha licenza internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-ND 4.0 só pode ser realizada coa autorización expresa dos titulares, salvo excepción prevista pola lei. Pode acceder Vde. ao texto completo da licenza nesta ligazón: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.gl

Publicado em HISTORIA DE NARÓN E A TERRA DE TRASANCOS | Deixe um comentário

UN AVANCE DE “O VAL, A SÚA HISTORIA”

 

Avanzamos 0 incipit e fragmentos de capítulos do *libro  O Val, A Súa Historia, da Cooperativa de O Val, Fundación Terra de Trasancos e Concello de Narón, de Andrés Pena e Michellete Harris, adaptada por Juan E. Mariño Iglesias, deseños de Carlos Alfonzo y  fotografías de Iván Castro.

*Complemento e síntese do libro, mais técnico de André Pena, Santa Maria Maiore in Terminos de Vale Malo: Unha Parroquia con Celtas Reminiscencias na Terra de Tasancos. Como celebrando o retorno de Ulises a Ítaca “has de pregar que o camí sigui llarg, ple d’aventures, ple de coneixences” presentamos  este pequeno avance do novo libro O Val, A Súa Historia, publicado pola Cooperativa de O Val, a Fundación Terra de Trasancos e o Concello de Narón. Cando o libro se presente incluiremos as espléndidas fotografías ad hoc de Iván Castro Ordóñez.

 

O Val,
A Súa Historia

Andrés Pena Graña e Michelette Harris Leschi. Resumo e revisión do texto Juan Enrique Mariño Iglesias. Ilustracións de Carlos Alfonzo. Fotografía de Iván Castro .

 

Caça em O Val. Por Carlos Alfonzo

Deseño de Carlos Afonzo para O Val, a Súa Historia [IL]  © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Heildelbergensis

Chopper Heilderbergensis, achado en O Val polo arqueólogo Eloi Saavedra (Museo das Mariñas, Betanzos). Foto Eloi Saavedra. [IL]

Fai uns dez mil anos finalizou en Europa e en Oriente Medio o máis longo e escuro periodo cultural da humanidade, o Paleolítico, iniciado fai máis de dous millóns de anos cando os primeiros homínidos empezaron a tallar instrumentos de pedra.
Este periodo coincide co chamado pleistoceno, longo periodo geológico, onde variacións do nivel do mar de máis de 100 metros e transfigurando as liñas de costa, tremendas glaciacions con capas de xeo de dous e tres quilómetros de espesor sucedíanse de longos periodos interglaciares, condicionando o modo de vida das sociedades que o habitaron.
O pouco que sabemos do Paleolítico descansa na etnografía que compara o modo de vida dos predecesores paleolíticos e os restos arqueológicos coas modernas sociedades de cazadores recolectores.
En Santa Margarida, apareceu unha ferramenta de pedra, un chopper, picador de carne, xa utilizado para picar a dura carne crúa cando o home aínda non coñecía o lume. É o único resto do Paleolítico coñecido en Narón. Un valexo destro, fabricou un día con arte–con facetas talladas en ambas caras para cada dedo e para o polegar e así conseguir o perfecto agarre da man– esta complexa ferramenta.

Ferramentas, como o chopper achado en Santa Margarida, mostran que estes homínidos llas ingeniaban para consumir a carne de grandes animais, atraéndoos cara a trampas, e organizándose para axotar e roubar as presas a outros animais cos que competían.

En Galicia hai moi poucas covas calizas, ningunha das cales está en O Val. O home do Paleolítico, nómada errante ao longo do territorio, refuxiábase nelas nas súas expedicións de caza.

Lascaux

Cova de Lascaux [NIL]

A cova foi un importante espazo sagrado. Sobrecolle a beleza das galerías e brillantes cámaras de estalactitas e estalagmitas sabéndose obra do proceso de erosión kárstico. Para o home do Paleolítico superior, cunha intelixencia exercitada, os corredores penetrándose desde as grandes salas, nas profundidades, eran obra divina, camiños, comunicando o mundo dos homes e o Outro Mundo.

A etnografía aplicada ao chamado Paradigma da Continuidade Paleolítica, mostra ao Homo Sapiens Sapiens representando, saíndo por estes camiños, os belos e sobrenaturais animais do outro mundo a pastar no noso; ou retornando feridos para ser curados no seu mundo inmortal fuxindo por intrincadas galerías. Imaxinaron a alma do cazador seguindo o rastro do secreto camiño á inmortalidade.

Imagen1

[Promptema de A. Pena. NIL]

O argumento da “Caza Salvaxe” representado (A. Pena)  nas covas atlánticas  é un alicerce da cultura occidental. En Galicia represéntase na cova de Eirós, Triacastela, Lugo.

Valejo paleolíticus Carlos Alfonzo

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

O avance do xeo glaciar fai 20.000 anos forzou aos grupos paleolíticos do centro e occidente de Europa a buscar, entre outros refuxios, abrigo nas costas cantábricas e atlánticas da Península Ibérica. O resto da Europa Atlántica, insular e continental, achábase cuberto de capas de xeo, nalgúns casos de varios quilómetros de espesor.

Cercado Neolítico de A Lagoa Carlos Alfonzo

Cercado Neolítico de A Lagoa, O Val, Narón. O primeiro dos chamados ‘causewayed enclosures’ atopado en España [A. Pena]. Deseño de Carlos Alfonzo para O Val a Súa História. [IL]  © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

E aquí estiveron, ata que, fai nove ou dez mil anos, a retirada do xeo permitiu á poboación longo tempo asentada nas nosas costas retornar a Europa durante o Mesolítico e Neolítico

 

 

, partindo, como contan as lendas, probablemente por mar, desde o Noroeste de España, Galicia, primeiro a Irlanda, logo a Inglaterra e ao Continente, falando unha lingua…a Celta? […] [A Celta, sim, berce tamén do indoueuropeo]
Pero esta é outra historia…

[…] [Así explica a historia de O Val, o mundo dos túmulos funerarios que chamamos mámoas ou lagoas]

[…] Outro dos elementos importantes deste período que aínda hoxe fai de marco en destacados puntos da parroquia de O Val son as mámoas. Trátase de construcións funerarias –montículos de terra–, coñecidas con diversos nomes: mámoas, modias, lagoas, arcas, medoñas, etc., que, por sobresaír do terreo, foron utilizadas como puntos de referencia desde a antigüidade.

Linde de O Val. Fonte. Narón un Concello Con Historia de Seu I, 67 (A. Pena 1991)

Mámoas como lindes de O Val. Fonte. Narón un Concello Con Historia de Seu I, 67 (A. Pena 1991) [NIL]

Entre O Val e Valdoviño, no límite desta última parroquia, orientadas ao leste, hai dúas mámoas. Sobre unha delas colocouse, no século XVIII, un marco divisorio.

A Lagoa, Campo da Arca, Coto da Modia… Todos estes nomes indican a presenza de túmulos ou necrópolis do Neolítico en O Val. Durante moitos séculos estes monumentos foron saqueados en busca de metais preciosos, ouro, xoias e ata para empregar ás súas enormes lousas en novas construcións.

arca mamoa lagoa desencanto do tesouro

Arca [O Xistral] do periodo Calcolítico. Este era o aspecto  nos anos 50 da Arca de Santa Margarida. Estas arcas foron consideradas pedreiras polos canteiros da Terra de Trasancos do século pasado, que lles extraían as grandes chantas para a construción de fornos e pechaduras das casas. Foi este o derradeiro dos espólios. [Foto de A. Pena. NIL]

Entre Ferrol e O Val, no primeiro cruzamento cara a Santa Margarida, á altura da casa número 1 deste municipio, nun antigo tramo do camiño de peregrinación a Santo André e Santiago, atópase a mámoa, chamada a Arca de Santa Margarida.

SANYO DIGITAL CAMERA

Aspecto actual da mámoa de Santa Margarida, a carón da casa nº 1 [foto de A. Pena. NIL]

Na construción das mámoas como as de O Val, dedicouse moito esforzo e tempo a extraer as lousas, cargalas e trasladalas ata os lugares elixidos.

En ocasións debían transportalas ata quilómetros de distancia, para o que empregaban rodicios feitos con troncos de árbores, cordas para arrastre, bestas de carga, carros e trineos.

A cronoloxía sitúa estes montículos en Galicia desde o Neolítico ata o final da Idade de Ferro. A súa tipología é moi variada: túmulos con pequenas cámaras pechadas; de planta rectangular con corredor; dólmenes poligonales –como nesta ilustración de Carlos Alfonzo, que recrea o que puido ser o dólmen ou cámara, da de Santa Margarida– rodeados por muretes de pedra; cámaras rectangulares ou ata, desde o Calcolítico, mámoas sen cámara. Sabemos que se seguiu enterrando neste tipo de construcións ata a Idade de Ferro, aínda que non coñezamos en Galicia túmulos desta época.

Todas estas estruturas de pedra atópanse invariablemente cubertas por un montículo de terra. Mámoa provén do latín mamula [mama, ubre]. Si nós fixámonos ben, unha mámoa, cubrindo a cámara de pedra, é como unha caverna artificial, recrea o ambiente subterráneo dunha cova.

A cámara se excava baixo o nivel do chan para meter grandes laxes de pedra coñecidas como “chantas”. A primeira que se ergue é a de cabeceira, que aquí vemos no centro da imaxe. A continuación colócanse as restantes –de cinco a nove– inclinadas sobre ela, apoiándose unhas sobre outras ata pechar a cámara. A base asegúrase con pequenas pedras a modo de calzos, para dar firmeza ao asentamiento, isto fai que estas estruturas perduren miles de anos. Pechando a cámara, sobre as chantas, sitúanse unha ou dous grandes lousas a modo de cuberta ou teito, inclinadas ao interior.

mámoa Carlos Alfonzo

Deseño de Carlos Alfonzo [dirixido por A. Pena] para O Val, a Súa Historia, mostrando o interior dunha cámara do Neolítico Final. Un home de alto rango foi incinerado e súas cinzas recolleitas nun recipiente globular. A muller, unha serva, dentro da práctica indoeuropea – en clave PCP- do chamado Sutti na India Védica, pode ser incinerada ou inhumada. Non poucas veces topandose a paleta ou llana d@ arqueólog@ con esta inhumación  o descoñecemento da escatología e piacula indoeuropeo, provoca non poucos erros de interpretación. A continuidade do acervo e marco institucional celtoatlántico mostra o dono da tumba, incinerado,  reducido a cinzas  recolleitas no centro da pira e gardadas nun vaso cerámico ou de ouro, como os de Caldas, e non permite interpretar os osos da muller  como os da  titular da mesma.  No mundo celtoatlántico, fendendo as raíces no Neolítico, as mulleres acceden á Soberanía, é verdade,  pero no periodo Neolítico, Calcolítico, Bronce ou Ferro, de vixencia do ‘mos pessimus’ ,  non é correcto pensar que o rico enxoval pertence a nobres mulleres e lanzar a hipótese de que eran elas nobres de alto rango titulares da Soberanía. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

En moitos casos a cara interior das chantas estaba decorada con figuras xeométricas, pintadas ou labradas. Imitaban, seguramente, motivos textiles, revestindo a tumba a modo de ricos tapices.

orcaxuncais

Promptema da Caza Salvaxe de André Pena [NIL]

Ás veces representaban as almas dos defuntos cazando cervos do Alén (Outro Mundo);

DOLMEN NÓRDICO

Solares Barcas Psichompomas en dólmen Escandinavo [NIL]

ou navegando cara á Illa dos Mortos seguindo a posta de sol.

As cámaras estaban ocultas á vista polo túmulo ou mámoa, unha cuberta de terra vexetal, moi negra e impermeable, como turba. O carrexo desta terra supoñía tamén un gran esforzo .

mamoinha

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia. [IL] © Carlos Alfonzo

A ilustración de Carlos Alfonzo mostra o aspecto ideal que podería ter a mámoa de Santa Margarida, o dia en que “tumularon” ao seu dono, sen dúbida unha persoa de alto rango e poder, e o que os arqueólogos poderiamos ter atopado na súa excavación, de non ter sido violada e saqueada en repetidas ocasións.

moura baja def

Deseño de Carlos Alfonzo (Ex A Pena), para Camiños Milenarios, Deputación de A Coruña, Concello de Narón. A Moura se aparcendo na mámoa de Santa Margarida, O Val, Narón, ós  furtivos violadores de túmulos. [NIL]

 Estas construcións funerarias atópanse en toda a parroquia, do O val –como esta de Santa Margarida, ou as que, próximas á estrada, separan Narón de Valdoviño–, ata o alto dos montes –como a que coroa Vilarquinte–, ou xunto aos ríos, como a chamada a arca de Vespasante, marco divisorio entre O Val e San Mateo.

Grande burato de violación na mámoa de Vilarquinte. O Val. Narón

Grande burato de violación na mámoa de Vilarquinte. O Val. Narón [NIL]

As comunidades do Neolítico final, o periodo dos dólmenes, tiñan como base da súa alimentación a agricultura e a gandería. Os cereales, especialmente cebada e trigo, foron as primeiras plantas cultivadas. As colleitas dependían da meteorología, o que facía que aquelas xentes permanecesen atentas ao ceo, tanto diurno como nocturno, ás estrelas e a lúa, que, coas súas fases, marcaba o devir dos meses.

Morning by Alfred Fredericks

[NIL]

Observaban tamén o astro rei percorrendo o ceo, desde o seu nacemento ata a súa morte nas entrañas do mar, volvendo nacer co novo día.

Todo isto influiría nas súas crenzas e no seu ordenamiento social.

Carlos Alfonzo [ex A. Pena para Caminos Milenarios de A Diputación de A Coruña e o Concello de Ñarón] Baile do Abellón e cremación na Arca de Vilarquinte, O Val, Narón.

Carlos Alfonzo [ex A. Pena] para Caminos Milenarios de A Diputación de A Coruña e o Concello de Ñarón] Baile do Abellón, sutti e cremación na Arca de Vilarquinte, O Val, Narón. [NIL] © Carlos Alfonzo

Hai unha evidente idea de resurrección e vida eterna no culto aos mortos. Así, os túmulos foron concibidos para durar tanto como o mundo. Cando os dirixentes morrían –practicaban a inhumación e a cremación, recollendo en tal caso as cinzas en vasillas cerámicas–, os seus familiares colocaban ao seu lado, na tumba, os obxectos máis apreciados polo defunto.

Mámoa grande do Monte de Nenos. Deseño de Eva Merlán, asesorada por A. Pena para "Narón unha História ilustrada na Trra de Trasaancos" con representación de sutti e de algo mais.

Mámoa grande do Monte de Nenos. Deseño de Eva Merlán, asesorada por A. Pena para “Narón unha História ilustrada na Terra de Trasancos” con representación de sutti e de ‘algo mais’.

É por esta razón que se atopan obxectos nas cámaras como o moucho, un ídolo oculado, xunto a microlitos –que formaban, bon seguro, parte dalgunha fouce de madeira– puntas de frecha, machados de pedra pulida, mazas –atadas un día a mangos de madeira a modo de bastóns de mando, símbolos de poder–. Atopamos tamén misteriosas esferas de pedra e prismas de cristal de cuarzo, dos que a día de hoxe descoñecemos a función.
Os nosos devanceiros durante o Neolítico legáronnos unha forma de organización, a sociedade estamental –dividida en nobreza, clero, e campesinado ou estado llano (non privilexiados)–, pódese ver na Idade do Bronce e habería de pervivir ata o final do Antigo Réxime.

O emprego de metais, primeiro do cobre e a súa posterior aleación co estaño, que daría lugar ao bronce do que este periodo toma o seu nome, contribuíu a afianzar a supremacía social dos grupos privilexiados, ao permitirlles desenvolver un armamento moito máis sofisticado e eficaz. A domesticación do cabalo revolucionaría o transporte, os desprazamentos e as tácticas de loita, dando orixe nesta mesma época ao cabaleiro que, lanza ou alabarda en ristre, podía superar a numerosos adversarios.

carroboisaltominho2

Galaico carro de bois do Alto Minho [NIL]

Son numerosos os logros desta era que perviven aínda hoxe: a intrincada rede de carreiras –camiños de carro– que atravesaba a parroquia de O Val; o tradicional carro, tirado polo par de bóvidos, cuxo ancho de rodas non variou co paso do tempo –como demostran as pegadas de vellas rodaduras–, ou ese tamén tradicional arado coñecido co nome de camba.

Entre os anos 2500 e 1700 a. C. construíronse mámoas sen cámara, ou con esta formada por catro grandes lousas con cuberta a modo de cista ou arca.

mamoaestelinha

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia [IL] © Carlos Alfonzo

Estas pedras, como sucedeu no Campo da Arca, nos Montes de Vilarquinte, foron substraidos para a construción de lareiras por parte dos labregos, deixando no centro do túmulo un testemuñal cráter.

estelamontealtiña

Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a súa Historia  [IL] © Carlos Alfonzo

Nas excavaciones das mámoas atopamos puntas de frecha de palmela fabricadas en cobre, brazales de arqueiro –para evitar o bater da corda sobre a pel do antebrazo– tallados en pedra, fragmentos de cerámica campaniforme elaboradas en fina pasta de cor laranxa con decorativas bandas punteadas.

Estes sepulcros e túmulos foron expoliados en numerosas ocasións por buscadores de riquezas ou simples pillabáns. Hoxe en día é difícil atopar xoias nalgunha excavación, xa se trate de ouro (en Caldas de Reis, nos anos 40 do século pasado, atopouse un espectacular tesouro, seguramente procedente do ocultamiento dun botín por expoliadores a gran escala dos túmulos dunha necrópole) ou de simple cobre, como o broche típico de dobre espiral que aparece representado no petroglifo dun outeiro, (de lat. altarium, “altar”), próximo á mámoa de Campo da Arca.

É na Idade de Bronce cando o clero organizado comezou a cobrar protagonismo na cultura occidental. Así, mentres reis e nobres mandaban sobre os corpos e posesións dos homes, o clero facíao sobre as súas conciencias, controlando señores e vasalos. Erixíuse tamén en depositario do saber e a ciencia, talvez porque dispoñía de moito tempo libre para o pensamento e a observación.

Cromeleque_dos_Almendres1341 (1)

Cromeleque dos Almendres. O máis antigo observatorio astronómico de Europa e o maior da Península Ibérica. Domínio público, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=601771 [NIL]

Así, este clero soubo determinar os movementos do sol, a lúa e as estrelas, fixando o calendario agropecuario de Europa. Dirixiron a construción dos monumentos megalíticos da Idade de Bronce, templos solares e lunares, observatorios do universo ao mesmo tempo, construídos en lugares sagrados a modo de xigantescas estruturas para os que se utilizaban enormes pedras.

pena molexa building

Desenho de Carlos Alfonzo, asesorado por A. Pena.  [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Fixeron coincidir o ano solar –de 365 días e un cuarto– e o lunar– de 354 días, dado que o mes lunar dura 29 días e medio–, dando así a o pobo mostras do seu poder sobre o celeste, nun tempo en que as crenzas relixiosas baseábanse nun deus solar e unha deusa representada pola Terra e a Lúa. Consérvanse algúns daqueles monumentos: o Cromeleque dos Almendres, en Évora, Portugal das –postrimerías neolíticas– ou o famoso
Stonehenge, dos primeiros tempos da Idade do Bronce, en Inglaterra, posiblemente contemporáneo á Pena Molexa de Galicia.
Nestas construcións, as pedras verticais se complementaban con postes de madeira asentados en fochas.

Pena Lopesa

Fotografía de Iván Castro Ordoñez, ad hoc, para O Val. A Súa Historia (1916). Cooperativa O Val, Fundación Terra de Trasancos, Concello de Narón. A Pena Molexa [Molegha] adopta de modo intencionado a forma do disco lunar. Está orientada ao punto da saída da lúa no ano metónico. Foto de Iván Castro para o libro O Val, a Súa Historia. A Pena Molexa é probablemente o primeiro gran monumento astronómco de Galicia dedicado á Lúa. Unha enorme pedra xuca froma imita a lúa chea – de aí o seu nome ‘molexa’ do latín mollicula, “moega” – orientada ao momento exacto de saída da lúa no ano metónico. Os seus Creadores descubriran que 19 anos solares equivalían a 235 ciclos lunares, período tralo cal o satélite terrestre volvía saír polo mesmo sitio e a pasar polas mesmas fases nos mesmos días e ás mesmas horas. E así orientaron a Pena Molexa a ese lugar, un preioso monte cónico tralo que ese día sae maxestosa a lúa chea, iluminando a enorme roca – segundo din os que presenciaron o fenómeno- cunha tenue luz de tons violeta. Así servía a Pena Molexa aos antigos habitantes de O Val: como un gran reloxo para axustar o comezo do curso lunar co solar. Cabe a posibilidade, de que o magnífico mehir de brillante granito branco, inmediato ao Castro de Vilasuso que, desde inmemorial tempo e ata fai 25 anos alzouse sobre a rotonda e o carreiro que conducen á Pena Molexa, no alto do prado, puidese estar relacionado co impresionante reloxo megalítico. Desgraciadamente, o seu atractivo levaba aos curiosos a invadir o prado ata que os seus propietarios foxérono desaparecer. [IL]

Así, mediante a interpolación de lapsos temporais, os precursores dos druidas celtas conseguiron entender o mecanismo regulador dos ciclos lunares, as saídas e postas dos astros e predecir os eclipses, axustando con axuda das monumentales construcións, –miles de anos antes de que, no 433 a.C. fixéseo o astrónomo ateniense Metón (considerado o precursor das observacións astronómicas exactas)–, as oscilaciones das datas de solsticios e equinoccios en ciclos de 19 anos.

[A COSTA DE O VAL]

SANYO DIGITAL CAMERA

Costa de O VAL dende a parte naronesa da Praia de Ponzos  [Foto de André Pena NIL]

O Val conserva virxe unha das máis fermosas costas atlánticas de Europa, aberta aos miradores naturais dos montes da Lagoa, da Painceira e de Vilarquinte polos que discorre o primitivo Camiño de Santiago do Norte e de Santo André

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Costa de O Val [NIL]

sobre as praias da Horiña, do Casal e da Lopesa, maxestosa pena batida polo mar, case unha illa.

 

pena_lopesa3

A pena Lopesa no ano 2000. Hoxe duas penas en realidade. Os recentes temporais deste ano e os do ano pasad,o agrandando a hendidura. provocaron – como pasou en época moderna na península de Santa Comba, hoxe tres illas- a súa división. [NIL]

Unha fendedura por erosión mariña separou a finais Idade Media ou na Idade Moderna a Pena Lopesa dos Montes de vilarquinte, fomandose unha esgrevia península de difícil acceso e paredes verticais sobre o mar de corente dous metros de altura. A pena tiña unha fonte de auga doce.

Lenda da Lopesa por Carlos Alfonzo.

Lenda da Lopesa por Carlos Alfonzo para Caminos Milenarios, da Deputación de A Coruña e o Concello de Narón. [NIL]

Contan que no tempo dos mouros -os elfos da mitoloxia galega, fermosos seres míticos leucodermos, un poderoso rei gardaba un fabuloso teosuro…

Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000).

Lenda da Pena Lopesa I. Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000). [NIL]

, enganando aos que querían roubarlle, estendendo unha ponte levadiza e virando as ferraduras do cabalo cando saía a cazar aos montes de Vilarquinte.

eva-merlc3a1n-pena-lopesa-i

Lenda da Pena Lopesa II. Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000). [NIL]

Un día uns cobizosos homes armados o sitiaron, dispostos a rendilo pola fame.

 

eva-merlc3a1n-pena-lopesa-iii

Lenda da Pena Lopesa II. Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos baseados en Lendas de Tradición Oral. Concello de Narón (2000). [NIL]

Tras sete meses de asedio, xa sen alimentos, vendo que racionando o pouco que lle quedaba sucumbiría de fame e quedaría sen forzas para soster o sitio, o astuto rei colleu o derradeiro ferrado de trigo que lle quedaba e botoullo aos paxaros á vista dos sitiadores. Estes desmoralizados polo engano levantaron o asedio e marcharon.

camic3b1osmilenarioslopolago

Castro da Pena Lopesa ou Torre de Lopo de Lago. Caminhos Milenarios O Val. Narón. Deputación de A Coruña; Concello de Narón [NIL]

Sabemos que toda lenda tem un pouso de verdade é a escarpada Pena Lopesa, foi un dia uu castro esborrallado polo mar.
No ano 1989, pertencentes a este castro, hoxe perdido pola erosión mariña, no cumio da pena apareceron á vista anacos de vasillas, angas de ánforas romanas do primeiro tercio do século I e fusaiolas, cravos, tellas e ferraduras de vacas de diversas épocas.
A aparición de similares anacos, alguns conservando un brillante negro verniz, na Terra de Trasancos, nos permíte pensar que olas como as aparecidas na Pena Lopesa –un labio cun particular reborde– se repetirían no castro de Vilasuso, en Quintá e outros de Trasancos.

Armeria dos Lago , desenho segundo o Livro do Garda Moor. Torre do Tombo

Armeria dos Lago , desenho segundo o Livro do Garda Moor. Torre do Tombo [NIL]

A Pena Lopesa toma o seu nome de Lopo [do lat. lupo, “lobo”] de Lago, membro dunha importante liñaxe do Val, sen dúbida descendente dos autóctonos Petriz da casa de Trava. O apelido Lago –pois claro está O Val non ten lagos de auga doce– signifíca mámoa, como a que está non lonxe da Lopesa sobre os montes de Vilarquinte. Chamados na documentación medieval lacos antiquos, ou lagos, “túmulos ou mamoas”, abundan na parroquia.
De Lopo de Lago proclaman descender Juan Fernández de Lago e os seus fillos, Pedro de Lago, escudeiro de Santa Maria a Maior do Val, señor de Belote e do Couto de Baltar, e o escudeiro Gonzalo de Lago, o “postromeyro” que herdaría estes títulos; outro irmán foi o señor de Vilacornelle, Lopo Alonso de Lago.
A Pena Lopesa, “Lobo” dominante sobre os esgrevios cantís, comparte cunha pena idéntica: a chamada Wolf ’s Crag, “Pena Do Lobo” de Escocia, unha lenda similar e algo mais.

wolfs-crag

WOLF’S CRAG (SCOTLAND) AND PENA LOPESA (GALIZA). WE HAVE TWO ROCKS, WITH THE SAME NAME AND THE SAME FOLKLORE? WHAT A COINCIDENCE! The imaginary castle of Wolf’s Crag has been identified by some lover of locality with that of Fast Castle. The Author is not competent to judge of the resemblance betwixt the real imaginary scenes, having never seen Fast Castle except from the sea. But fortalices of this description are found occupying, like ospreys’ nest, projecting rocks, or promontories, in many parts of the eastern coast of Scotland, and the position of Fast Castle seems certainly to resemble that of Wolf’s Crag as much as any other, while its vicinity to the mountain ridge of Lammermoor renders the assimilation a probable one”. Walter Scott Bride of Lammermoor. The Lammermuir Hills are a range of moors which divide East Lothian to the north from Berwickshire in the Scottish Borders to the south. The fictional castle “Wolf’s Crag” has been identified with Fast Castleon the Berwickshire coast. [Sir Walter] Scott stated that he was “not competent to judge of the resemblance… having never seen Fast Castle except from the sea.” He did approve of the comparison, writing that the situation of Fast Castle “seems certainly to resemble that of Wolf’s Crag as much as any other”>> Wikipedia, sub vocabulo The Bride of Lammermoor published in 1819. [NIL]

No segundo tercio do século XVI, Vasco D’Aponte, anota en su “Recuento de las Casas Antiguas del Reino de Galicia”:

lopesaone

Lenda da Lopesa IV. Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia da Cooperativa O Val; Fundación Terra de Trasancos e Concello de Narón. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

“Después […] se quenta la de Lago por muy antigua. Diçen que salieron de Françia o de Inglaterra y que vinieron de allí a probar a Galiçia, y por venir de alta sangre, que havía hombres de Don; y créolo porque ay una fortaleza metida en la mar, solar antiguo desta casa, muy acerca de la terra, la cual se llama oi en dia la peña de don Lope […] Y aquella Peña de don Lope que está metida en la mar es la fortaleza del solar de Lago. […] de manera que tiene fama, que en todo el obispado de Mondoñedo, de siete u ocho casas que son allá, era la más antigua según fama y más poderosa”.
Narón II (1992), 384, 385

lopesatwo

Lenda da Lopesa IV. Deseño de Carlos Alfonzo [dirixido por A. Pena] para O Val, a Súa Historia. Cooperativa O Val; Fundación Terra de Trasancos; Concello de Narón. [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Non cabe dúbida de que existiu unha fortaleza nesa pena, sendo a pedra seguramente reutilizada e levada a outro lugar [seguramente a un depósito de pedras cercano, nos montes de Vilarquinte], pero se encontraron no lugar restos de tellas e cerámica vidrada medieval. Sustén D’Aponte que nesta fortaleza Gil Pérez de Lago matou á sua mulher propiciando a ruína da casa a meados do século XIV: “Este Gil Pérez de Lago en este tiempo, no se por qué caso, mató a su muger; por lo cual perdió sus tierras y señoríos, y de allí quedó la casa baxada; y perdió el apellido, aunque aún tienen las armas”. Narón II (1992), 370; 384, 385

AST CASTLE OR WOLF’S CRAG CASTLE. ‘I resided for two or three days at a farmhouse in the neighborhood, where the aged goodwife was well acquainted with the history of the castle, and the events which had taken place in it. One of these was of a nature so interesting and singular, that my attention was divided between my wish to draw the old ruins in landscape, and to represent, in a history-piece, the singular events which have taken place in it. Here are my notes of the tale […] […] My friend, Mr. Sharpe, gives another edition of the tale. According to his information, it was the bridegroom who wounded the bride. The marriage, according to this account, had been against her mother’s inclination, who had given her consent in these ominous words: “Weel, you may marry him, but sair shall your repent it.”

AST CASTLE OR WOLF’S CRAG CASTLE. ‘I resided for two or three days at a farmhouse in the neighborhood, where the aged goodwife was well acquainted with the history of the castle, and the events which had taken place in it. One of these was of a nature so interesting and singular, that my attention was divided between my wish to draw the old ruins in landscape, and to represent, in a history-piece, the singular events which have taken place in it. Here are my notes of the tale […]
[…] My friend, Mr. Sharpe, gives another edition of the tale. According to his information, it was the bridegroom who wounded the bride. The marriage, according to this account, had been against her mother’s inclination, who had given her consent in these ominous words: “Weel, you may marry him, but sair shall your repent it.” [NIL]

Situada sobre unha eminente roca do mar do Norte en Escocia, a fortaleza chamada a Torre do Lobo, Wolf ’s Crag Castle, solitaria e espida era inaccesible por tres dos seus lados. O cuarto, cara a terra, estaba protexido por un foso e unha ponte levadiza. Contan que un nobre matou por ciumes á súa esposa. Como castigo perdeu o seu título e o seu castelo foi destruido.

Dúas idénticas penas; paralelas historias; común nome [Pena Lopesa eWolf ’s Crag]; común, diriamos hoxe, violencia e común caída e destrución da Casa.

[O OUTEIRO DA PENA MOLEXA]

Pena MOLEXA

[ ut supra, IL] © Cooperativa O Val; Iván Castro Ordóñez; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

Mencionada por primeira vez por X. L. Fernández Caínzos, próxima ao castro e lugar de Vilasuso, na corredoira que remata no mar na Lopesa, próxima a mámoa e petróglifo calcolítico da Pena da Arca dos Vilares, encontrase posíblemente o sitio de Galicia con máis lendas de ‘Mouros’ por centímetro cuadrado: a Pena Molexa, um altar druidico especialmente sagrado na Terra de Trasancos.

PROMPTEMA MOURA

MOURA/ AMOURA Segundo o penso non seria A Moura a forma correcta , senon psb. *Amoura, “A do Alén baixo O Mar, a Señora habitante do Outro Mundo. Trasunto da Deusa Nai. Seguramente, de omuŕ+i+ka* [J.16.2] < *u(p)omorik_-ex J. T. Koch-: ‘o submarino alén” , “the under-sea world’, cf. Gaulish Aremorica ‘The Land by the Sea’, Welsh arfor-dir ‘coast’. O Alén está, en termos de xeografía mítica galega ou celta, nunha occidental e bretemosa illa atlántica, tralo solpor. E tamén está baixo o mar. E está baixo os cursos de auga, rios, pozos, fontes, como a Fonte da Moura en Sedes e pontes como a de Pielas. E tamén está baixo terra, baixo os castros, baixo as penas, baixo as mámoas, dólmens, arcas, etc. [Promptema de A. Pena NIL]

A Pena Molexa, sobranceira pena encabalgada a mantenta entre dous bloques, e orientado ao punto exacto pólo que no ano metónico sae a lua, é un outeiro (do latín altarium, “altar”, lugar de culto), é unha trebopala ou toudopala [Altar do Povo, da Nación] dos Celtas.

OUTEIROS

As trebopalas ou toudopalas, son os altares da Galiza celta, tamén chamados Outeiros. Unhas veces son simples pedras con corgos resultado da erosión, outras veces son pedras traballadas ou – é o caso da Pena Molexa- colocadas a mantenta. [ Promptema A. Pena. NIL]

Os Mouros dos celtas, son sobrenaturais seres do Alén que moran baixo as águas [rios, fontes, mar], baixo os moimentos, baixo as rochas, e baixo os lugares históricos ou sagrados.

Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos Baseados en Lendas de Tradición Oral. Edita Concello de Narón. Esta ié unha das ilustracións da Lenda de Eiravedra

Eva Merlán Bollaín, Contos de Trasancos Baseados en Lendas de Tradición Oral. Edita Concello de Narón. Esta ié unha das ilustracións da Lenda de Eiravedra [NIL]

As lendas da Pena Molexa se relacionan coa presencia das tres [A]Mouras, das Matres: a triple Deusa Nai, celta (Pena 2000).

Galaicas MATRES

Galaicas MATRES. Carlos Alfonzo, ex A. Pena  [NIL]

“Na Pena Molexa unha casamenteira Moura sae na mañanciña de San Xoán buscando mozo. Antes de escoller somete aos pretendentes a una proba, amosando un tesouro e pedíndolle a quén o contempla que escolla o de máis valor.

Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)

” I Contam que em algumas madrugadas de São Joám, na hora misteriosa em que a lua ainda não se meteu e o sol já vai querendo sair, pode-se encontrar na Pena Molexa, peiteando os compridos e formosos cabelos, una belísima Moura que mostra ao abraiado mortal que a contempla um enxoval maravilhoso: olas e xerros cheios a reverter de moedas e jóias, colares e diademas e brazais, peites e tesoiras, armas e adobíos de antigos guerreiros, e até uma galinha com os seus sete pitinhos, tudo de resplandecente ouro” [in Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)]. [NIL]

Para racha–lo encanto o pretendente tería que escollela a ela, máis sempre escolle o ouro

moura-2a

“II A Moura convida-o a admirar com detemento cada uma das peças que compõem o enxoval e logo pede-lhe que escolha entre todo quanto vê aquilo que ache do seu gosto. Engaiolado e dubidoso ante tais riquezas, o coitado acaba assinalando alguma das jóias que se oferecem à sua vista; as vezes a que encontra mais feitinha; casque sempre a que lhe parece de maior peso e valor. Então escuta-se à Moura lamentar-se e chorar, recriminándolle a sua cobiça” [In Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)] [NIL]

, que nese momento se esvae, ou se convirte en carbóns ou anacos de escachadas olas”.

moura-3a

“III O aparecimento desmaia-se num espelhar de luz que se delonga na claridade nacente do dia. O cobiçoso vê tornar-se-lhe preto carvão nas mãos a alfaia que apreixara com tanto devezo. I é que a Moura espera em vau desde o fondal do tempo que um homem, com mais coração que anseia de ouro no peito, a desencante elegendo-a a ela como o mais formoso e mais desexable dos regalos. Então redimida do feitiço, marchará com o seu libertador, levando consigo todo o tesouro. Até o de agora nenhum dos que viram à Moura a preferiram ao ouro. De modo que alá deve seguir enfeitiçada, esperando uma manhã propícia de São Xoão para mostrar-se de novo na Pena Molexa” [In Eva Merlán Bollaín. Contos de Trasancos, baseados en lendas de tradición oral. Edita Concello de Narón (2000)] [NIL]

1 A Moura Virxen, moza de extraordinaria fermosura, representa a primaveira e o florecemento da Terra e o Pais. Ela escolle ao rei que vai gobernar e, trás sometelo a unha proba encuberta, casa con él. Podería suceder que os que non pasan a proba se queden encantandos dentro da Pena Molexa.

 

 

[Narón representando as lendas da Pena Molexa en 2013]
Así, segundo outra lenda, a pena, e as rochas do arredor, son un rei e os seus guerreiros convertidos en pedra.

 

guerreiro pétreo 1

Pétreo durminte Rei  Celtogalaico da Pena Lopesa. Deseño de Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Historia da Cooperativa O Val, Fundación Terra de Trasancos e Concello de Narón [IL] © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

pétreos guerreiros Eva Merlán 001

Deseño dos durmintes da Pena Molexa de Eva Merlán Bollaín para a Historia Ilustrada de Narón [NIL]© Carlos Alfonzo

Na noite de San Xoán, o solsticio de verán, os encantados –como os durmintes das lendas artúricas– transfórmanse de novo en humáns para lembrarlle á xente que sempre estarán aí gardando a Terra.

E esa noite o rei e os seus homes percorren e vixían os  montes, visitan e protexen as casas, e aos vellos, quizais porque gardan as antigas tradicións.

E ao remata–la noite solsticial, vóltandose outra vez pedra, en pétrea vixía sobre O Val estarán connosco protexendo a Terra de Trasancos.
2 A Moura Nai, cun neno no colo, representa o verán cós seus froitos e a fartura do país.

 

A Mater. Virxe nai de Esus. (Promtema de A. Pena)

A Mater Celta. Virxe nai [de Esus “O Bom Deus”] . (Promtema de A. Pena (2000) [NIL])

 3 A Moura Vella chamada [en Irlanda] Caileach, por ir cuberta cun mantelo azul, representando [este aspecto da Mater celtoatlántica] o ceo.

molexa1

OLD WOMAN Caileach (cf. Latin caelum “sky” and caeluleo ‘the color of the sky, blue’, and also “The Old Woman with a blue veil (representing sky, A. Pena)”. Builder of the landscape and the megalithic monuments (A Pena Molexa). Carlos Alfonzo ex A. Pena (2000) [NIL])

Ela é a construtora da paisaxe e dos megalitos de Galicia e de Europa. Vella Meiga, boa, positiva e creadora –contra o que cabería esperar do seu decrépito aspecto, cousa propia da intensificación celta onde o deus manco e o que mellor colle, o deus cego o que mellor ve, a pétrea barca a que mellor aboia, etc., que ao seu paso vai facendo o país e a paisaxe, os ríos, os montes, os vales, os lagos, é aínda as mámoas, coas pedras que leva na saia, ou na cabeza, e que vai chimpando ou sementando onde lle peta ou cadra–.

Esta é unha versión do mito Celta da Creación que contan en Vilasuso:

“A Pena Molexa dis que a fixo unha vella co dedo meniño e o día que retire o dedo será o fin do mundo”.

Esta outra a é trasunto das Matres, da triple Mater, “Deusa Nai”:

ana manana 002rel

EVA MERLÁN. Triple Ana Manana. Contos e Lendas de Trasancos(2000). [NIL]

“A Pena Molexa tiña un encanto: gardaba tres mulas de ouro. Un día chegou un home cun libro, era o libro de San Cibrán. O home leuno dende a primeira páxina ata a última de arriba abaixo, logo desleuno dende o final ata o principio, e desencantou as mulas, e levounas. Despois disto apareceron moitos máis encantos.

Cando ninguén sabe facerse con eles, ao cabo de certo tempo vanse cara o mar.

Perto da pena hai unha fonte na que unha galiña con pitos de ouro aparece na mañanciña de San Xoán”.

 

[ORGANIZACIÓN SOCIAL, POLÍTICA E RELIXIOSA]

Ata fai moi pouco tempo (Pena 1991-5), descoñeciamos que toda a Europa atlántica, tanto insular (Illas Británicas) como continental, organizábase socialmente, desde a Idade do Ferro, de xeito moi similar.

Multitude de estados ou territorios independentes –en moitas ocasións co mesmo nome– ao mando de pequenos príncipes ou reis, conformaban o mapa social de entón. Estes recibían indistintamente os nomes celtas de Treba ou Toudo (Túath), que significan, “Casa”, “Estado” ou “Comunidade”.

As fontes clásicas e epigráficas permítennos coñecer o nome destas unidades políticas, que se corresponden, en moitos casos, coas nosas actuais comarcas.

Así, a Terra de Trasancos, Ártabros ou Tartares, coincide cos actuais concellos de Ferrol, Narón, Neda e San Sadurniño; os Arroni ou Arrotrebas, a Terra de Arrós, conforman o arciprestazgo de Arrós, actual comarca do Ortegal; os Lapatiancos ou Terra de Labacengos son os concellos de Moeche, Cerdido, Cedeira e parte de Somozas; os Bregantinos, a comarca de Bergantiños; os Lemavos denomínanse actualmente Terra de Lemos… Estas Trebas ou Toudos, distribuídas por toda a Europa Céltica, congregábanse usualmente en grupos de catro, conformando unha unidade maior, similar ao condado medieval e baixo o dominio dun nobre de maior rango que equivalería, ao conde do medievo.

Kaltai, Galtai ou Galitia,Galiza, mencionada na estela un colocada sobre o túmulo do nobre heroe Galaico Nerio Tasionos, finado en Tartessos

Kaltai, Galtai ou Galitia, Galiza, mencionada na estela un colocada sobre o túmulo do nobre heroe Galaico Nerio Tasionos, finado en Tartessos [NIL]

Gallaecia, nome documentado xa na Idade do Bronce (denominada entón Kaltia ou Galtia), dispoñía de tres destes reinos, cada un co seu lugar central (capital estacional), en Brácara, Astúrica e Lugo. Alí celebrábanse os Oenach [feira, asemblea, reunión], capitais aos que os romanos denominarían Conventus trala conquista, converténdoos en cidades e capitais conventuales: o Conventus Lucensis, o Conventus Bracarensis e o Conventus Asturum.

os romanos, está claro, non se complicaron a vida organizando aos pobos celtas, os seus jurisperitos, como conta Tácito, adaptándose ao pre existente usaron no seu beneficio o dereito, a organización e a estrutura social celta .

Roma, está claro, non se complicou a vida organizando a Gallaecia, os seus jurisperitos, como conta Tácito, adaptándose ao pre existente usaron no seu beneficio o dereito, sua organización e estrutura social e política celta. http://catedra.pontedeume.es/21/catedra2104.pd  [NIL]

Ditas agrupacións a modo de condados asociábanse nunha entidade aínda maior: un gran reino con capital estacional, onde se celebraban anualmente catro feiras coincidindo coas catro festividades celtas, separadas por ciclos de noventa días entre cada unha.

prutencos, besancos, trasancos, lapatiancos y arrotrebas

Trebas dos Prutencos, Besoncos, Trasancos, Lapatiancos e Arrotrebas o Arrós

Unha Treba ideal, segundo a ríxida organización e división do espazo contemplada no dereito común celta, englobaría un ‘cento’ de castros (a súa centena equivale a cento vinte unidades) –denominados en lingua céltica briga ou –bre –, cidades fortificadas e ben defendidas, situadas habitualmente en zonas elevadas do terreo. A actual denominación ‘castro’, procede do vocábulo latino castellum.

Trasancos y Besancos

Castros das trebas de, e dos, Trasancos e de, e dos, Besancos [Bezoucos que a poputlar etimoloxía, xa na I. M. fai derivar de lat Bis Aquis] segundo o estado da cuestión en 1991 [ Pena. Narón I, (1991, 129)]

Dentro do recinto fortificado dispoñíanse as casas das xentes, en diferentes barrios ou ‘rueiros’ acordes á condición social dos seus habitantes. Sobresaían, nesta orde, a casa grande do nobre señor do castro, a do “durvede” ou do ovate; as dos homes libres posuidores de gando e terras e as dos campesiños que traballaban para todos os anteriores.

carpentarius

En Trasancos catalogamos algo máis de sesenta e cinco castros, aínda que posiblemente haxa máis, o cal concorda coa norma do dereito común celta mencionada con anterioridade. O concello de Narón ten trece, sendo a parroquia de O Val a que máis conserva: os de Quintá, Vilasuso, A Pedreira, os restos dun castro costeiro, desaparecido pola acción do mar: o Castro de Pena Lopesa; aínda que sabemos, polo topónimo Ciobre, que na parroquia había na edadede Ferro cinco destas fortificaciones.

Pero o castro non era únicamente un lugar defendido por fosos e terraplenes, rodeado por murallas de pedra como as de Vilasuso ou Quintá –aínda que sexan esas murallas o que máis atrae a atención–, era tamén un espazo ou territorio económico de pequena entidade.

Decoria ou límites [A. Pena (1992)] da Briga ou Castro de Quintá, O Val

Decoria ou lineolo, “demarcación” xuridiccional [A. Pena (1992)] da Briga ou Castro de Quintá, O Val

O de Quintá, ten un área au seu arredor duns 1.600 metros de radio perfectamente delimitado, ben por marcos de pedra, ben por mámoas que sobresaen da paisaxe e serven xa que logo como referencia, ou divisorias naturais como ríos e arroios.

castrobrigareducida

Briga de Quintá e súa crica ou demarcación. Carlos Alfonzo (ex A. Pena) Camiños Milenarios. O Val.

A briga era, pois, a base do sistema produtivo da época. No interior da súa demarcación –[“crica” ou ] xurisdiccion– dispoñíanse as augas correntes, as hortas e terras de labor, os pastos e os montes altos e baixos para o gando; distribuíanse, entre outras árbores, as carballeiras e os soutos de castiñeiros, de cuxa poda anual obtíñase o apreciado combustible.

Castrodevilasuso

Era unha división do espazo respetuosa co medio, pero que só podía manter un número estable de habitantes. Non había posibilidade de converter prados en cultivos sen afectar ao gando vacuno, nin á inversa, posto que iso impediría a subsistencia das familias que habitaban tan reducido núcleo xurisdiccional.

A poboación debía manterse constante dentro dunha demarcación limitada en recursos. O número de habitantes sostíbel en función da explotación non debía aumentar e o excedente de poboación, de habelo, víase forzado a emigrar, a buscar e crear un novo espazo.

Durmintes da Pena Lopesa

A sociedade organizábase, na Europa Atlántica, en tres clases: os Oratores, clero rexido polos druidas; os Bellatores, nobres e xefes militares, comandados polo príncipe e corono, “xefe de tropas”; e os Laboratores ou campesiños soldado, propietarios da parella de bois que lles concedía estatus legal, posto que os servos, os campesiños sen terras propias, carecían de dereitos.

orabellalabo
Neste mundo de guerreiros non podía faltar o salón de reunión, en época de paz, dos cabaleiros.

comelhada 001

“Esta descrición da antigüidade alude a un costume social moi arraigado nos nosos devanceiros que provén do mundo celta: A hospitalidade e a relación a través das comensalías presente sempre na cultura galega. Dentro da Casa de Xuntanzas do Castro […] iluminada coa luz tenue e difusa das velas de sebo, non lonxe dun lume xeneroso, e rodeados da solemnidade que requiría o momento, o principe da Treba de Trasancos [rei ou xefe político] recibia ao ovate [ou durvede, “druida, doutor”, xefe relixioso] da Treba, sentado a carón del mesmo, no lugar preferente da sala, mentres os demais nobres asistetntes cumprian co protocolo, cos mesmos xeitos e maneiras que marcan as palabras do historiógrafo Posidonio. Os Celtas, tras esparexer palla polo chan, poñen mesas de madeira pouco elevadas […] o seu alimento consiste en pan a pequenas cantidades e moita carne, cocida en auga, asadas sobre das brasas, ou ao espeto. Os alimentos colócanse sobre das mesas, máis eles coma leóns tómanos coas mesmas mans, desgarrándoos e devorándoos. Nas súas comelladas admiten tamén o peixe, usando para sazonar o sal, o vinagre e herbas aromáticas. O peixe ásano en parrillada, aromatizan tamén a bebida… se4 hai varios convidados, séntanse todos en roda, conservando o sitio do centro para o máis honorable, bem sexa o xefe do exército, ben un heroe cuxa habilidade sexa recoñecida; ben un nobre de rancia estirpe, ou ben un home distinguido pola súa riqueza. O que dá hospitalidade [o Briugú] séntase preto del, e a continuación todos os demais segundo a súa condición. Detrás deles están de pé os que lle sosteñen o escudo coas armas […] Os que serven bebidas levan copas de barro ou prata, a xeito de caldeiros. Os pratos e as fontes onde poñen a carne son do mesmo material aínda que tamén os hai de cobre e ás veces son incluso cestos de vimbio […]” Eva Merlán, A. Pena, A. Filgueira. Narón Un Concello con Historia de Seu [Historia Ilustrada]. Ilustración. Eva Merlán asesorada por A. Pena.

Unha sala real con banco corrido, que se achaba nos castros de certa importancia –cóntanos Estrabón–, onde se congregaban o xefe e séquito para sentarse a comer e beber ocupando o posto que lles correspondía segundo a súa idade ou dignidade.

hp photosmart 720

O local social do Señor e a aristocracia Celta: Midchúairt, royal hall ou casa para banquete e bebida con asento corrido (Briteiros. A. Pena)

Os príncipes instalaban aos seus cabaleiros e clientes, normalmente familiares, como señores dos castros.

naroncelticcommon

lansbriga-sc3a9-episcopal

Isto non é un castro é a cidade e sede episcopal galaica (Pena Graña) Tardo Antiga de Laniobriga ou Lansbriga, “San Cibrán de Lás”. psbl. do celta antigo común Lanio “Chaira” e Briga, “Burgo, cidade fortificada”.

No mundo celta, unha pequena familia nobre tiña máis ou menos o dominio de catro brigas, de cada unha das cales cedíase unha porción para unha quinta –ordinal orixe do topónimo do Castro de Quintá– entidade destinada a soster ao clero. A Igrexa Cristiá herdou esta organización séculos despois, no século IV de nosa era.

É entón cando a actual parroquia de O Val comeza a perfilarse, malia que non se constituíse como tal ata o século XIII.

As murallas defensivas resgardaban facendas, habitantes, gando e colleitas.

Defensas

n 2c El castro de Quintá en otoño

Carlos Alfonzo dirixido por A. Pena. Samaín en Quintá, O Val © Carlos Alfonzo

Nos castros de O Val chegaron a ser magníficas, imponentes, superando aínda hoxe, nalgúns casos – e o caso do Castro de Quintá-, varios metros de altura, malia que durante séculos os campesiños dedicáronse a extraer pedra para a construción das súas vivendas e muros.

A iso débese o nome de “A Pedreira”, que recibe unha das brigas de O Val.

Extracción de Pedra no Castro da Pedreira

Extracción de Pedra no Castro da Pedreira. © Carlos Alfonzo

As vivendas, dispostas como vimos nos seus respectivos barrios, constaban de varias estancias separadas de planta circular e usualmente orientadas a un patio central.

Sin título-1

BRIGA. Carlos Alfonzo, asesorado por A. penaDo mesmo xeito que nos restantes pobos indoeuropeos da época, a guerra era a principal actividade dos homes libres, quedando administración e labores da terra en mans das mulleres propietarias ou dos servos, exentos do servizo militar. O home debía demostrar a súa valía no campo de batalla, a muller ocuparse dos asuntos do campo.

Nas etapas de paz, folgaba o home e a muller tratábao a corpo de rei.

Adarga e Lena

Silio Itálico describe aos mozos galegos prestos para o combate e, como contrapunto, ás mulleres traballando no campo, coidando de casa e fillos.

TELELANARIA

Deseño de Carlos Alfonzo asesorado por A. Pena para O Val, A súa História © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

As mulleres ostentaban un enorme poder social. Existía a separación de bens, sendo ambos cónxuxes donos de modo independente das súas respectivas herdanzas familiares, compartindo os gananciais obtidos durante o matrimonio. Era un acicate para os mozos ascender socialmente casándose con mulleres de alto rango tras facerse antes cunha fortuna. Así, compensando con a ‘iguala’ un matrimonio desigual, o esposo dotaba á súa muller con terras e gando.

reinasoberana

Raiña. Deseño de Carlos Alfonzo asesorado por A. Pena

Eran costumes incomprensibles para outras culturas da época. Estrabón, habituado á propiedade masculina da terra, índice da posición social dohome en Grecia, exclama:

Isto parece unha especie de goberno de mulleres! [ginecocracia]. Istonon é moi civilizado!

Os nobres galaicos, do mesmo xeito que os seus homólogos en toda a Europa Celta, enviaban a un dos seus fillos –habitualmente non o primogénito, para quen reservaban tarefas marciais–, acompañado por un titor, a estudar unha carreira (hoxe diriamos eclesiástica) en prestixiosos centros que funcionaban como seminarios internacionais. Alí recibían ensinos relixiosos, científicos, de dereito público, materias das que logo darían
en chamarse ‘artes liberais’. César sinala que os dous principais centros achábanse, un en Inglaterra, cun templo circular dedicado a Apolo –seguramente Stonehenge– e o outro na Galia.

treba-diocese
Tras vinte longos anos de aprendizaxe, regresaban investidos durvedes (druidas), doutores en moitas disciplinas. O clero organizábase de modo parecido –salvando as distancias– a como o fai hoxe a Igrexa: de forma vertical, presidido por unha ‘Suma Autoridade’ que era elixida en concilio por sufragio dos druidas.

Oito bronces votivos entronizatorios de Gallaecia

Oito bronces votivos entronizatorios de Gallaecia

Con todo, non eran tan só sacerdotes. Estaban interconectados; manexaban varios idiomas; eran xuíces, maxistrados, científicos. Entronizaban aos reis, unxídoos sobre outeiros ou altares de pedra –como a Pena Molexa–, que recibían diferentes denominaciós dependendo da súa función e ubicación.
Os monarcas non ousaban tomar decisións sen o seu consentimento e tiñan a potestade de depoñer a aqueles soberanos non dignos do seu pobo.

Entronización Real

Common Celtic Law galaica. A Entronización Real Celto-Atlántica na Pena Molexa. O Val. Narón. Carlos Alfonzo asesorado por A. Pena  © Cooperativa O Val; Carlos Alfonzo; Concello de Narón. Todos os dereitos reservados.

O dia da entronización, a Pena Molexa convertíase no fructífero ventre da Deusa Nai, o centro da Treba, escenificándose, co rei descalzo sobre ela, a mística unión do novo rei coa súa Treba.

COMAIAM ICCONA LOIMINNA (NN/NH)

PROMPTEMA COMAIAN ICCONA LOIMINNA DA CELTOGALAICA SACRAL KINGSHIP [NN/NH]

Unha egua branca era sacrificada e despedazada.

Elenco de Entronizatorios Bronces. Todos Galaicos.

Elenco dos Entronizatorios Bronces, todos Galaicos.

A súa carne, cociñada nun enorme caldeiro, distribuíase a modo de comuñón entre todo o pobo asistente ao acto.

A Pena Molexa desempeñou unha importantísima función na Terra de Trasancos que se manifesta con claridade no seu folklore. As lendas representadas hoxe polos veciños no día de San Xoan están relacionadas coa Mater, a Soberanía Celta: A Moura que sae a buscar esposo sometendo a unha proba aos candidatos; A Vella constructora de Megalitos, e o tema do encantamento das tres mulas de ouro que marchan cara ao mar.

[Ciclos festivos. Os Maios]

 

MAIOSVILASUSOI

 O primeiro de Maio, unha das principais festividades celtas: a Beltaine, ou festa da chegada da luz do verán, da calor, do lume e do florecimiento da terra, cando os mozos e mozas reuníanse para facer o maio.

árboredemaio

Cortaban ramas e felgos da fraga, facían con eles unha pequena árbore que adornaban con fitas de cores, con ovos ou froitas, simbolizando a prosperidade. Despois percorrían todos os lugares chamando á porta das casas e pedindo os ‘maiolos’, aguinaldos que consistían en castañas, doces ou diñeiro. Deixaban ante as portas o maio e cantaban e bailaban ao seu ao redor.
Ás veces levaban consigo unha árbore enteira, outras, cubrían de flores e plantas a un neno ata darlle aspecto de árbore. Cando o que ía vestido de ‘maio’ tirábase ao chan, os demais cantábanlle:

“Érguete maio/ que tanto durmiches/ que pasou ou inverno/ e ti non o viches”.

Unha canción que representa o espertar da natureza, acompañada polos bailes dos nenos con cintas ou arcos de ramas e flores, en torno ás árbores decoradas, costumes similares en toda a Europa celta.

alumearopan
Ata fai relativamente pouco tempo, e en paralelo ás festas infantís, a véspera do primeiro de maio, os campesiños reuníanse –acompañados polos seus fillos– ao toque de ánimas fronte á igrexa parroquial. Acendían unha grande folgueira e danzaban ao seu arredor.
Trala danza, acendían nas brasas uns fachuzos (de palla) e subían ao alto dos montes onde facían noite esperando o despuntar do alba. Coa chegada da alborada, baixaban enarbolando os fachos e sacudíndoos sementando a terra de faiscas mentres daban tres voltas ao redor das súas herdades. A continuación, obraban de igual xeito nos campos dos seus veciños. Mentresfacían o anterior, entonaban unha canción, primeiro o pai:

Alumea o pai, /cada grao un toledán [“toledano”, unha medida de trigo en Galicia de dous ferrados (dous celemíns ou media fanega castelá)]. /Alumea o fillo/ cada gran un pan de trigo [Isabel Rei, nun memorable artigo sobre o Primeiro de Maio, rescatou a partitura con esta melodía]

[[O SAMAIN]

Outro importante ciclo festivo que perdurou ata os nosos días é o Samaín, a celebración do Ano Novo Celta, que comezaba a noite do 31 de outubro.
Samaín representaba a morte da Terra durante os meses de novembro, decembro e xaneiro. O corio –os mozos en idade militar– da briga celebraba

[ad continuandum]

Esta obra atópase baixo unha licenza internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-ND 4.0 só pode ser realizada coa autorización expresa dos titulares, salvo excepción prevista pola lei. Pode acceder Vde. ao texto completo da licenza nesta ligazón: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.gl
Publicado em ETNOARQUEOLOXIA INSTITUCIONAL DE NARON | Deixe um comentário

REAIS FÁBRICAS DA PONTE DE XUVIA

 

bandeira de Narón1

Catro muiños industriais do S. XVIII do Concello de Narón  

 

 Reais Fábricas de Fariñas da Ponte de Xuvia e do Ponto

Industriais e Reais FábricasANDRÉS PENA GRAÑA. Dr. en Arqueología e Historia Antiga. Arqueólogo, historiador e arquiveiro do Concello . Publicado en Narón, Terra de Trasancos, polo servizo de Arquivo, área de Arqueoloxía e Historia, en  formato libro  en 2003 e, ampliada, en 2007 . Desenvolve o amplo resumo publicado nas Actas do Primeiro Congreso Nacional de Molinología en 1995. O noso agradecemento especial ao Sr. Don José Rodriguez Pena, autor das precisas maquetas nas que se basea este proxecto.

 

A REAL FÁBRICA DE FARIÑAS DA PONTE DE XUVIA

 

 

MAQUETAS DE DON JOSÉ RODRÍGUEZ PENA [PEPE “O SEÑOR MARQUÉS”]      

 

 

 

 MUIÑEIRÍA INDUSTRIAL DE LESTACHE DA PONTE DE XUVIA (NARÓN)

 

 

PRECONDIClÓNS

 

arsenal

 

felipeV

            No reinado de Felipe V, reparóuse que no esteiro de Caranza, na beira oriental do monte de Esteiro, fora do recinto da vila mariñeira de Ferrol, fundada por Alfonso IX a principios do século XIII, o sitio era máis oportuno e a ría máis fonda para levanta-los grandes asteleiros que comezaron a se construír no ano 1740.

            Ferrol, que no 1749 só contaba con 250 veciños, fíxose «instantaneamente» en verbas de Montero y Aróstegui ex Alonso López «un dos de maior poboación do antigo e vasto Reino de Galicia».

            No 1778, FCarlos IIIerrol contaba con máis de 30.000 habitantes e a finais do século (no 1797) rebasaría os 40.000. Como o trigo do país non podía supli-las inxentes necesidades creadas polo súbito asentamento e proliferación da nova poboación Ferrol abastecíase de cereais por mar.

O tratado de amizade e unión chamado o «Pacto de Familia», asinado polo rei Carlos III no 1761 envolveu a comarca nunha guerra contra Inglaterra e Portugal.

Máis pola prbarcaroloevención por estar na ría navíos de liña permanentemente xunto a forzas de terra, que por un bloqueo inimigo, a vila sufriu unha enorne escaseza de cereais que asustou ás autoridades, tendo que mercalos do seu peculio ó propio Xeneral das tropas e tomarse disposicións políticas no «Real Acuerdo del Reino de Galicia».

OS PROTAGONISTAS

           denis diderot Un ano despois da sinatura do «Pacto de Familia» chegaría á vila de Ferrol un comerciante chamado Juan Lembeye, e e por esas mesmas datas arriban uns industriais franceses, D. Santiago Beaujardin (no 1760); D. Juan Lestache, natural da «villa de Viana en el Reino de Francia»; Francisco Bucán, cirurxián, natural da freguesía de San Pedro de Saugnac, departamento de Dacqs, e Mathías Dufoire. Chegaba tamén con eles a Enciclopedia de D. Diderot y J. d`Alembert e os tratados de muiñeiria de Malouin.

XÉNESE E PROMOTORES DA REDE DA MUIÑEIRÍA INDUSTRIAL HIDRAÚLICA, FLUVIAL, DE MARES E DE VENTO

Muiño de vento de San Mateu

Neste contexto coxuntural encádrase a xénese e desenvolvemento dunha vasta e importante rede da «muiñeiría de nova invención» que podemos chamar «muiñeiría industrial», rede que estaría a finais do século XVIII entre as mellores da Península Ibérica e da que só estudiaremos a comprendida no concello de Narón, sen dúbida, a xulgar pola cantidade, e calidade, das fontes documentais con que na actualidade contamos, a máis importante.

Establecidos a principios dos anos 60 na Terra de Trasancos, estes franceses aprmuiño de vento 2oveitando tódolos recursos enerxéticos da comarca, a forza eólica (a este momento se corresponden os muíños de vento de S. Mateu e da Faisca en  Xuvia), hidraúlica –muíño da Ponte do Xuvia e dos Amenadás- e da maré -muíño das Aceas do Ponto- investirían fortísimas sumas de diñeiro na construcción dunha vasta rede de muiños .

 A REAL FÁBRICA DE FARIÑAS DA PONTE DE XUVIA 

PROXECTO DE RESTAURACIÓN DO CONCELLO DE NARÓN

Muiño de Xuvia

Varios franceses, entre os que salientan, D. Juan Lestache, Francisco Bucán, Santiago Beaujardin, un vocal e accionista da compañía…. chamado Juan Lembeye, e Mathias Dufoire, todos eles procedentes do ramo do comercio agás Bucán, de profesión cirurxián, establecidos a principios dos anos 60 na Terra de Trasancos, investirían fortísimas sumas de diñeiro na construcción dunha vasta rede de muíños aproveitando todos os recursos enerxéticos da comarca: forza eólica, (probablemente deles son, con reserva da falla de documentación, os muíños de vento de S. Mateo e da Faísca, en Xuvia), hidráulica (muíño da Ponte de Xuvia e dos Amenadás) e da maré (muíño das aceas do Ponto) ó tempo que impulsaron a traverso de empréstitos ós seus proveedores galegos a creación de moitos muiños en toda Galicia. Eles denominaban a estes muíños de “nova invención” pois aplicaban neles o “sistema francés” coñecido como “molturación económica” que permitía obter diversos tipos de fariñas e sémolas cun alto grao de mecanización.

Atópase o conxunto de edificacións mencionadas no fondo da ría de Ferrol na desembocadura do río Xuvia pola represa que alimenta o muíño no lugar de Xuvia, figresía de San Xiao de Narón.

A localización é un paradigma de cómo o muiño histórico máis importante da España da Ilustración: A Real Fábrica de Fariña da Ponte de Xuvia pode modelar a paisaxe, e formar parte dunha paisaxe, e non se pode concebir o entorno fora do complexo industrial pois ese conxunto reflectido na factografía e o arte con tódalas grandes árbores que bordean o río, creadas por polo muiñeiro Antonio García que sucedera a Lestache na administración do complexo industrial, foi asumido por xeracións de homes da Terra de Trasancos.

Francisco Bucán e Juan Lestache

 

Francisco Bucán, natural de San Pedro de Saugnac, bispado de Dacqs, avecindouse en Ferrol no ano do 1760, onde exerceu no oficio de cirurxián durante algún tempo, casando na vila con María Dominga Vázquez.

Embarcou no «San Francisco de Paula» rumbo a Porto Rico exercendo de segundo cirurxián e sangrador do navío, o dia 21 de xaneiro do 1766 permanecendo no buque ata o 3 de xuño do mesmo ano, cando tras liquida-la conta do cargo desembarcou.

            A contatación directa  da potencialidade do mercado americano e a observacióndo bastemento da escuadra, induxo a D. Juan Lestache, natural de Vienne, a formar unha compañía para, a medias,  e fabricar entre os dous un moderno complexo industrial fabril de fariñas, que diversificarían logo cunha fábrica de curtidos, e xa, en terreos mercados a este efeto na Xuvia de Neda cunha fábrica de papel, que, prácticamente  non se chegou a estrenar porque a tiveron que trasladar pronto ao otra beira do río Xuvia, en Narón, por ter que ceder o lugar e o solar á coroa para a instalación dunha Real Fábrica de cobrería.

COMPLEXO INDUSTRIAL FABRIL DE FARIÑAS

 

 

muiñosxuvia

O complexo industrial fabril de fariñas estaba composto de catro grandes muíños no río e lugar da Ponte do Xuvia.

Escolleron ese lugar

Muiñoxuvioso2

«Como o paraxe máis a propósito para proveer de fariñas tanto ao pobo, canto ña provisión da mariña, que nas precisas ocasións de armamentos carecían, pola falta de augas na estación de verán e efectivamente á súia propostas achou todo o apoio necesario no ditos Lestache quen dende logo formou compañía có expoñente, fabricando a medias ditos muíños, e de conclúidos sinalando os sous da parte do Sul a Lestache», quedándo Bucán cós dós muiños da beira do Norte avaliados en 1789, en trescentos mil reás de vélaro.

Ámbolos dous decidiron conducir por si mesmos a empresa e trasladáronse á Ponte de Xuvia onde permancerían.

Muiño Xuvioso

Lestache fixose cos catro muiños (catro moas) cando trala morte da  primeira muller do seu socio Bucán, da que este tivera tres fillas, casando de novo cunha galega chamada María Calvo, aumentou  considerabblemente a prole con outros

«cinco fillos de tenra idade» (no 1793) «e así por lles proporcionar mellor educación como porque casara unha das tres fillas do primeiro matrimonio, foi preciso aprontarlle a súa dote, determinou o exponente (Bucán) restituírse a esta vila (Ferrol) facendo venda dos seus muíños ó repetido: Lestache e co seu caudal estableceuse aquí no comercio usual e corrente» (11 de xuño do 1793).

OS MUIÑOS

 

      Por unha serie de protocolos  notariais, acervo factográfico que constitúe, sinón a maior, unha das máis completas e importantes coleccións documentais de España sobre a muiñeiría, coñecémos ben os muíños da Ponte do Xuvia. Este traballo [inédito ata o ano 2008] foi publicado parcialmente por nos no ano 1995 nas Actas das Iª Jornadas Nacionales sobre a Muiñeiría (1995 in Cadernos do Seminario de Sargadelos 75)

             A Real Fábrica de fariñas de Lestache da Ponte do Xuvia rematouse de construir no 1775. Salientamos como nun protocolo notarial de 1787 no que Lestache solicita «Real facultad» e «licencia absoluta» do rei e do «Real  y Supremo Consejo de Castilla» para face-los acopios de trigos e gran necesarios para todo o reino dende os portos santanderinos.  Así describe Lestache o seu complexo fabril:

Juvioso3

FRANCISCO BUCAN E JUAN LESTACHE.  Francisco Bucan, era natural de San Pedro de Saugnac, bispado de Daqs, avecíndouse en Ferrol no ano de 1.760, onde exerceu no oficio de cirurxián durante algún tempo, casando na vila con María Dominga Vázquez. Seis anos despois da súa chegada, o 21 de xaneiro de 1766 embarcou no navío “San Francisco de Paula” fretado pola “Real Hacienda” para a conducción de tropas a Porto Rico, exercendo de segundo cirurxián e sangrador do navío ata o 3 de Xuño do mesmo ano, no que desembarcaría tras liquidar a conta do cargo. Trala observación da potencialidade do mercado americano e do bastemento da escuadra, induciu a Xoán Lestache, natural de Vienne, a formar unha compañía para fabricar a medias un moderno complexo industrial fabril de fariñas, que ampliarían logo cunha fábrica de curtidos e xa na Xuvia de Neda cunha fábrica de papel que tiveron que trasladar pronto á outra beira do río a carón da fábrica de fariñas por ter que ceder o lugar á coroa para a instalación da Real Fábrica de Cobrería. Composto de catro grandes muíños feitos no río lugar da Ponte de Xuvia, escolleron ese lugar “como o paraxe máis a propósito para proveer de fariñas tanto o pobo, canto provisión da mariña, que nas precisas ocasións de armamentos carecían, pola falla de augas na estación de vrao e efectivamente a súa proposta achou todo o apoio necesario no dito Lestache quen dende logo formou compañía co expoñente, fabricando a medias ditos muíños, e de concluídos sinalando os dous da parte do Sul a Lestache”, quedou Bucan cos dous muiños do do Norte, avaliados, en 1789, en tescentos mil reás de vélaro. Ambos decidiron conducir por si mesmos a empresa e trasladáronse á Ponte de Xuvia onde permanecería ata o seu pasamento atendendo as súas fábricas Xoan Lestache e Francisco Bucan once anos, voltando logo á Vila de Ferrol trala morte da súa primeira muller, da que tivera tres fillas, ó casar de novo Bucan cunha galega chamada María Calvo, da que tivo “cinco fillos (en 1793) de tenra idade”[…] “e así por proporcionarlles mellor educación como porque casara unha das tres fillas do primeiro matrimonio foi preciso aprontarlle a súa dote, determinou o expoñente (Bucan) restituírse a esta vila (Ferrol) facendo venda dos seus dos muíños ao repetido Lestache e con ese caudal estableceuse aquí no comercio usual e corrente” (11 de Xuño de 1793) adicandose tamén a venda de diversos xéneros das fábricas de Xuvia .

            Inmediato a Ponte de Xuvia , e o rio dos mesmo nome, construín catro moendas de extraordinaria magnitude e nova invención, que moen cada ano sesenta mil fanegas de trigo, que da miña conta merco, e fago conducir á dita situación, tanto dentro do reino, como de fora del, as súas moendas están surtidas de peneiras, limpadores e tódolos artefactos precisos; e actualmente no só estou a costear no propio paraxe outros varios edificios e almacéns para depósito dos grans,fariñas e despoxos que producen, senón tamén outros dous muíños para fábrica de papel común e de estraza, con vinte pilos para o propio ministerio, das que as fábricas , edificios e utensilios valen ben un millón de reás».

juvias Merlanas 001

Deseño de Eva Merlán Bollaín para Narón, unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos

O CONTEXTO ECONÓMICO

Ao estudiar Alonso López a pobración da bisbarra de Ferrol sinalaba que

A pesares da maior pobración comparativa de Galicia respecto ás demáis provincias, non conta de operarios na sua industria senon a pequena parte dun centésimo da súa pobolación; e se poderá formar idea do estado deplorable da súa agricultura, reparando á que os seus productos, moi lonxe de exceder min de igualar aos productos industriais, non son mais que coma unhas cinco séptimas partes de estos, de onde resulta que por falla de brazos ben distribuidos na labranza, ten que entrar de afora anualmente  para o consumo de graos do pais a crecida cantidade duhns 4 millòns de fanegas, coma se dixo noutro lugar, que veñen a ser unhas duas terceiras partes da cantidade total de consumo.

[…] o Ferrol experimenta a alternativa de decaer no seu fomento, porque como é un punto do que os impulsos vivificativos proveñen das disposicións do goberno en tódalas súas partes, cando este franquea continuadamente caudais  para conservar ou aumentar  a Marina militar, ou para o apresto e armamento de forzas navais, entón agolpanse neste punto e aos seus contornos moitos moradores, traballadores e consumidores, así como cando o goberno se retrae de face-los seus libramentos de diñeiro, e que cesan ou se diminuen estas atencións navais enton alonxanse e desaparecen os brazos da laboriosidade, do fomento e do consumo, quedando todo o país lánguido e cun aspecto miserable”.

Ata este boom demográfico o trigo da Terra de Trasancos reducíase as reservas das huchas dos terratenentes do país, especialmente José M. Bermúdez de Mandiá Pardiñas e Villar de Francos e do priorato de Xuvia, dependente de Lourenzá, en mans de priores ilustrados e grandes administradores como Frei Felipe Colmenero e Frei Francisco Vicente García.

 O trigo do país, maís obscuro, con graos máis pequenos có trigo de Castela pero de maior poder alimenticio, non podía suplir, có sistema alternante de cultivo da Terra de Trasancos e mecanismos tradicionais de consumo que vimos de ver nos precedentes capítulos, o enorme incremento da demanda creado polo súbito asentamento e proliferación da nova poboación. Ferrol tiña que abastecerse de cereais por mar.

 O mencionado tratado de amizade e unión chamado o Pacto de Familia, asinado polo rei Carlos III en 1761 envolveu a comarca nunha guerra contra Inglaterra e Portugal.

Carlos III Mengs

Máis pola prevención ao estar na ría 35 navíos de liña permanentemente xunto a forzas de terra que por un bloqueo inimigo, a vila sufriu unha enorme escasez de cereais que asustou ás autoridades, tendo que mercalos do seu peculio o propio xeral das tropas e ser tomadas unhas disposicións políticas do “Real Acuerdo del Reino de Galicia”.

Sebastião José de Carvalho e Melo, Marquês de Pombal 1699,1782

Sebastião José de Carvalho e Melo,  Marqués de Pombal (1699-1782). A morte de D. José,  perdeu o poder sendo acusado nun proceso político de enriquecimento ilegítimo

gerónimo Grimaldi

Jerónimo Grimaldi

Os conflictos entre as cortes de Lisboa e de Madrid quer por disputas nas respectivas colonias americanas, quer polo resentimento e enemistade personal dos ministros Pombal e Grimaldi, durarían ata ano 1777 cesando ese ano, subita e milagrosamente, no punto máis alxido ao morrer o rei José, cando estaban a se apoderar os portugueses de Montevideo; unha expedición activa da armada ao fronte do xeral Don Pedro Ceballos e do Marqués de Casa-Tilly á America do Sur tomaba a illa brasileira de Santa Catalina, a colonia do Sacramento e ainda as posesións reclamadas polos portugueses ata o río San Pedro e na raia de portugal,  acuartelabanse as tropas de Carlos III.

Maria I de Portugal. Tomas Hickey ou Giuseppe Troni

Maria I de Portugal  (1777-1816)

 Frustrada a tentativa do difunto rei fidelísimo e do seu ministro Carbalho para encumiar, alterando a orde sucesoria, ao seu neto o Príncipe do Brasil José, e sucedendo no trono portugués María Francisca Isabel, filla da  raiña nai Maria Victoria irmá favorita de Carlos III, ese mesmo ano de 1777 en que ocupou o trono a caida de Carbalho foi seguida da sinatura o 1º de Outubro en San Ildefonso dun tratado de lindes pola nova raiña portuguesa có seu tío entre as posesions das respectivas cortes en Brasil e Paragüai, e ainda un ano dempois nunha viaxe da raiña viuva a Madrid para visitar ao seu irmao Carlos se ultimaba un acordo de extradición e ainda cedía xenerosamente o reino de Portugal a coroa de Castela o vizoso manantial de esclavos das illas de Anabon e de Fernando Poo, concluíndose rapidamente o tratado no real sitio do Pardo o 24 de marzo de 1778 asinándose coa intencion de favorecer o comercio unha alianza de familia máis estreita.

Saida da flota de Cádiz para Veracruz

Saída da flota de Cádiz para Veracruz. Carlos III suprimira o privilexio do porto de Cadiz o cal tiña o monopolio que anteriormente posuira Sevilla, reducindo tamén ao 6 por cento os dereitos de exportación das mercadurias que se remitían a América. Posteriormente  por Orde de 5 de abril de 1773, creou unha ‘Contaduria principal de Alcabala del Viento’ -e decir, da que se cobraba ós comerciantes foráneos- independentemente da  ‘Alcabala Fija’.

 Dous acontecementos de algunha transcendencia para as fabricas de fariñas de Xuvia ainda se sinalan ese ano de 1778 por establecer Carlos III en todos os portos de España a liberdade de comercio como medio de favorecer o desenvolvemento do comercio dos virreinatos americanos coa metrópoli; e a circunstancia do seu pasamento e sucesión no trono [ estando mentalmente imposibilitado o Príncipe de Asturias Don Felipe], de Carlos IV, conservando aos ministros e aos principais funcionarios que resultaran tan eficaces no reinado do seu pai con pretensións continuistas da pretérita bonanza.

 

Pretensións impedidas por extraordinarios sucesos que cambiarían o curso da Historia de Europa; rotas ese mesmolibertad de comercio ano ao estalar unha guerra contra Inglaterra por mor dos pactos de familia da casa de Borbón.

Constituíndo unha avanzada industrial na Península pola súa estratéxica posición de privilexio nun momento emerxente para todas as actividades industriais e comerciais, no derradeiro tercio do século XVIII; contando con enormes recursos e abrigados portos, Galicia, abríase ao tráfico marítimo internacional participando activamente no proceso da enorme eclosión da industrial dos paises Atlánticos que obtiña a materia prima de terras lonxanas da man dun capitalismo mercantil moi desenvolvido.

Cambios no mapa de Europa de 1700 a 1715 por Utrech. Fonte Wikipedia

Eran tempos en que postulándo a libertade de comercio os reis parecían fomentar esas demandas.

Unha solicitude da Casa de Lestache da Ponte de Xuvia de Real Facultade e Licencia Absoluta do rei e do Supremo Consejo de Castilla para facer acopio de graos en todo o reino e no extranxeiro estábase a informar favorablemente cando os gastos do Estado provocaban en Ferrol a conxelación de salarios de mariños e de maestranza, o desabastecemento xeneralizado e o encarecimento dos productos de primeira necesidade.

Eran tempos modernos nos que os interereses das compañías mercantiles dun modo similar a como hoxe en día os intereses das compañías multinacionais condicionan o uso do poder armamentístico das superpotencias asomaban sin rubor tralos conflictos das potencias europeas; tempos modernos nos que os novos intereses dos previsores industriales e comerciantes, presentes e futuros, polo control das materias primas e por garantir a libre circulación das mesmas condicionaban a importancia estratéxica da moderna armada e dos modernos asteleiros de Caranza.

Ilustrando o contido nos precedentes parágrafos unha das máis terribles escaseces cíclicas de graos na Vila de Ferrol e na bisbarra apareceu no ano 1789 en virtude duns preparativos bélicos contra Inglaterra dándose a falla de bastimentos e o incremento dos prezos no medio de grandes armamentos e alistamentos de voluntarios.

As crises de subsistencia na Terra de Trasancos de finais do século XVIII -so comparables polos seus terribles efectos as da Idade Media, como aquela do ano 1200 que fixera a fortuna da granxa de Brión-, obrigaron ao Concello da Vila de Ferrol a tomar medidas desesperadas para o bastimento de graos.

Marinos

Laminas pintadas por C.URBEZ. De esquerda a dereita. 1 Capitán de Navio de 1715; 2 Capitán de Navio en 1755; 3 Soldado de artillería de Mariña de 1746; Capitán artillería de Mariña 1796.Fonte: UNIFORMES E BANDEIRAS DA MARIÑA ESPAÑOLA

Mais as razóns da fame a finais da Idade Moderna na principal cidade de Galicia e na sua bisbarra ainda compartindo un común medio de transporte -que a fame agora, como antes, tamén viña nadando- eran ben distintas das do Ferrol Baixo Medieval a comenzos do século XIII, a escased de graos na vila da Ilustración teria sido probablemente causada tanto polo bloqueo dos ingleses canto pola propia interrupción das relacións comerciais con Inglaterra, unhas relacións apenas emprendidas pola corona seis anos antes pero xa imprescindibles pola dependencia crecente da vila da importación de alimentos, e tamén pola dependencia do trigo dos muiñeiros de Xuvia coma o da casa de Lestache, traido dende Londres pola intermediación da casa Mildford & Dowling e Cª consumido en Ferrol ou redistribuido, segundo se desprende dunha importante correspondencia comercial da Ponte de Xuvia analizada en outro lugar, polo menos no rebumbio do tráfico marítimo internacional.

Se o alcance deste comercio de graos con Londres, segundo o penso eu, é por agora impreciso considerando a proba, distante no tempo e reducida a dous meses, non é nebuloso nun contexto que en tempos de paz podemos considerar de rutinarias relacións con Inglaterra e os portos do Atlántico, pois a modo estimativo, por mor de que a nosa situación con respecto a Gran Bretaña era entón ainda maís crítica e perigosa que no ano 1789 nas coordenadas aducidas de 1802, sorprendendo ese ano unha escuadra británica dous navios de liña do rei Carlos IV no estreito de Xibraltar, e ainda perdendo a illa da Trinidade,  coa vila de Ferrol comendo pan de salvado por mor do bloqueo dende o ano anterior en que  ainda fortes temporais acabaran con todo o trigo e o orxo e o mainzo do país, ou vendendose na Cruz Blanca e nos demáis fornos a dous reás a libra o pouco pan trigo que quedaba a quen era quen de pagalo

A seca de 1802 foi tan terrible que ao tradicional mergullado popular na fonte da ermida a Virxe de Chamorro -milenario rito de punición  e particular expediente da terra de Trasancos para traer as chuvias-, uniuselle ese ano a cortesana transposiciótrinidadn do madrileño San Isidro Labrador, sacando a imaxe do patrón San Xiao en ilustrada procesión polas rúas da vila tódalas autoridades e as corporacións do exército e da armada.

Contando somentes con datos para dous meses en maio e xuño de ese ano mencionado de 1802 nos que só un muiño de Xuvia, a Casa de Lestache aproveitaría o efimero tratado de Amiens asinado entre a España de Godoy desorganizada e falta de política e Inglaterra Francia e a república Batava o de 27 de maio para que a coroa da Gran Bretaña recibira oficialmente do rei Carlos IV a illa americana da Trinidade, se importaron pola dita Casa da Ponte de Xuvia 1624 ½ qu
arters
de trigo remitidos dende Londres polos  Mildford & Dowling e Cª en duas partidas.

Unha de elas, de 912 ¾  quarters ou 14.26 ferrados de trigo polo ferrado de San Xiao de Narón, chegou, “segundo consta do libro imbentario de entradas e saidas de Xéneros con tódolos gastos ao folio 3” o día 4 de maio.

A outra “segundo consta do mesmo Libro con tódolos gastos o seu folio 5  de 811 e ¾ quarters” -12.475 ferrados de San Xiao de Narón-   chegou o día 26 de xuño – [noticia do Libro imbentario de entradas y salidas de Géneros (ARG leg. 14321/55 extracto, f 16 v]-.

Arribaron de Londres en dous meses 26.501 ferrados de trigo moídos e vendidos en fariña a 35 reales o ferrado [nº 1 fol. 97 reclondinumto], e a xulgar polas apariencias a falta de datos directos, polo volume deste tráfico atlántico europeo da documentación conservada no arquivo da casa que se guardaba en legaxos nun armario situado no chamado Cuarto do Despacho [ARG leg. 14321/55 extracto folio 80 verso]-.

escritorio2

Mesa de despacho de finais do S. XVIII

 Un colosal armario tasado por un Maestro Carpintero en ciento sesenta reales onde se recollia toda a documentación da casa en oito grandes estanterias, enorme volume documental como se desprende do feito de que somentes a correspondencia corriente da casa dende 1805 ata 1814 ocupaba tres estanterias e dezaoito caixóns. Xulgando pois ante a carencia de rexistros máis cualitativos polas apariencias, polo volumen que formando mazos minuciosamente atados nas estanterias do chamado Cuarto do Despacho ocupaban as unidades documentais podemos ter unha idea do alcance deste extraordinario trasego importador de trigo atlántico europeo, moito procedente de Inglaterra, máis na sua maioria procedente do Báltico, de Prusia e de Rusia.

gabinete do S. XVIII 2

Gabinete para documentos do S. XVIII

Así coas suas divisións e pechaduras no estante cuarto, estaban os Mazos primeiro e segundo de Correspondencia antiga de Galicia con once envoltorios ou legaxos, o Mazo terceiro, con catro envoltorios de correspondencia de Castela, e o “Mazo quarto con cinco envoltorios de correspondencia de Vizcaia e Asturias”.

Cando o “Ymbentario de 1814” describe a Correspondencia do Norte do “estante quarto”, di que estaba “composta de doce envoltorios e de quinto e sexto mazos”, volume documental posiblemente superior ao ocupado polos sete envoltorios do Mazo sétimo da “Correspondencia de Baltimore sobre los viajes de Bujardin”,  e comparable a Correspondencia de Francia arquivada nos oito envoltorios no mazo oitavo e nos tres envoltorios no mazo noveno “que conteñen todas as relacións habidas con Leviñac”,  vitais tamen  para o desenvolvemento de todo núcleo industrial da Ponte de Xuvia (Narón) que dependendo prácticamente do comercio ultramarino, vería como por mor da propia efervescencia do emerxente comercio internacional este se interrompía de novo en 1789 ao tentar establecerse os ingleses na costa N.E. de América.

Sabemos por un destes protocolos xa mencionado, hoxe no Arquivo Municipal de Ferrol (en adiante AMF) [1] de 1787 no que Lestache solicitaba “Real facultade” e “licencia absoluta” do rei e do “Real e Supremo Consejo de Castilla” para facer os acopios de trigos e gran necesarios en todo o reino que a fábrica de fariñas de Lestache da Ponte de Xuvia, Lestache afirma construír unha fábrica de catro muíños “de extraordinaria magnitude e nova invención”, rematouse tras obter licencia do señor do couto e xurisdicción de Narón, cando Lestache levaba xa 10 anos residindo no lugar, en 1775.

SANYO DIGITAL CAMERA

Casa Habitación de Lestache, adosada ao muiño

casa bonecas sXVIII

Pintura dunha casa de bonecas. Estes xoguetes permiten apreciar con gran fidelidade a distribución, mobiliario e decoración das habitacións das casas da burguesía do século XVIII

“Juan Lestache, natural de la Villa de Viana no Reino de Francia… digo que mais hai de vinte anos estabrecinme e aveciñeime nesta Vila do Ferrol, e fregresía de San Martín de Xuvia e couto de Narón, distante de ela unha legua, onde casei, e teño muller, e fillos; e inmediato a Ponte de Xuvia, e río do mesmo nome, construín catro moendas de extraordinaria magnitude e nova invención, que moen cada ano setenta mil fanegas de trigo, que da miña conta merco, e fago conducir a dita situación, tanto de dentro do reino, como de fora del, cuias moendas están surtidas de peneiras, limpadores, e todos os artefactos precisos; e actualmente no so estoi costeando no propio paraxe outros varios edificios, e almacéns para depósito dos graos, fariñas e despoxos, que producen; senón tamén outros dous muíños para fábrica de papel común, e de estraza con vinte pilos para o propio ministerio, cuias fábricas, edificios e utensilios ben valen un millón de reais”.

        A fábrica da Ponte de Xuvia tiña unha capacidade de moenda anual ata entón descoñecida en Galicia de “setenta mil fanegas de trigo” equivalentes a 3.885.000 litros ou 242.812,5 ferrados de  áridos de Xuvia.

        Para as masivas compras de trigo que realizaba Lestache nos portos de Santander e  Requexada, o Báltico e Norteamérica, construira tamén enormes tullas e asemade depósitos para a fariña e salvado.

        Unha complexa instalación taxada en 1.125.343 reais, aos que hai que engadir dous bergantíns chamados “El Portal de Belén” e o “San Juan Bautista y Animas” dunhas 100 toneladas cada un que poderían valer xuntos 500.000 reais (só estes dous navíos valían máis do dobre do valor das aceas do Ponto de Beaujardin e Lembeye) e unha lancha con cinco mariñeiros para levar a Ferrol as fariñas dende o porto da ponte de Xuvia e traer graos, máis todo o capital móbil investido en graos e xornais. En 1778, o concello solicitou a habilitación para o libre comercio pero ata 1793, en que se permite exportar fariñas  á Habana, debemos restrinxir toda esa enorme importanción de graos e capacidade de molturación ao consumo da vila de Ferrol e do bastimento da escuadra. Pero é seguro que se realizasen exportacións ao traverso do porto da Coruña, habilitado para o tráfico das Américas dende 1525.

Muiño Xuvia

        Mentres río arriba, no arroio de Prados, esperaban os labregos o seu turno para moer en nove muíños que moían en conxunto os 10.000 ferrados de trigo de toda a freguesía, río abaixo, no esteiro de Xuvia, os muíños de Lestache e Bucán amosaban unha capacidade inédita de moenda en  Galicia, de 242.812,5 ferrados de áridos ao ano, é dicir, vintecinco veces máis que toda a producción de trigo de Pedroso (70.000 fanegas).

      Sala de Bucan

  Contaba únicamente con catro moas de 6 pes ou 8 cartas (1.944 cm.) de pederneira fina de Francia e de 14 pulgadas de groso, moas como estas estarían colocadas onde hoxe estan no seu sitio semiagochadas polos escombros da cubrición como as albeiras que aínda se conservan no muíño de Beaujardin e Lembeye das Aceas.

Son pedras da Champaña francesa do Val do río Marne, unha pederneira moi compacta, dura e resistente ao desgaste do gran moi fino que fai unha fariña moi fina e limpa, que duraban ata corenta anos. Os ingleses con grande tradición muiñeira as importaban a mancheas por mor da frecuencia das guerras cos seus veciños ata que as fixeron semellantes con pedernal do Norte do País de Gales.

        As moas da Ferté-Sous-Jouarre facíanse a medida. Ao non existir pezas de pederneira grandes abondo para facer moas de case dous metros de diámetro, facíanse de anacos cementados con xeso, concentrada na parte media da moa e no aro exterior. Compróbase cunha regra de ferro que a superficie fora perfectamente plana e cinguíase con zunchos de ferro, ao roxo vivo a presión que o enfriarse compactaban máis as pedras coa pasta. No seu interior levaban reforzos de ferro de fundición. Para equilibra-la pedra coa buxa e a cruz verquíase plomo en catro buracos cilíndricos ou utilizábase un sistema de tornillos.

        Sabemos que cada unha destas moas tiña unha capacidade de moenda por hora (segundo o informe dos peritos nunha enquisa de 1787) de 10 ou 15 ferrados de trigo en virtude de que foran mudos de primeira ou segunda sorte.

Sala Lestache

Sala Lestache, proxecto de reconstrución

        Eran moas grandes, pesadas e lentas que se movían entre 45 e 50 revolucións por minutos, aumentando a velocidade ata 60 revolucións por mor do desgaste da volandeira. Cada moa podía moer 70.000 ferrados no período anual de traballo segundo os peritos, e isto supón 194 días de molturación as 24 horas do día ou 15 horas diarias durante 365 días.

Muiño Xuvioso

Sabemos que cada unha destas moas tiña unha capacidade de moenda por hora (segundo o informe dos peritos nunha enquisa de 1787) de 10 ou 15 ferrados de trigo en virtude de que foran mudos de primeira ou segunda sorte.

        Se temos presente que o sobredito desgaste do movemento continuo sobre as capas obriga a descabalgalas maila súa dureza, cada dúas ou tres semáns co burro, pescante ou gindastra, e picala manualmente por un especialista cunha piqueta, acción que se fai demoradamente, e logo nivelar, engrasar e cabalga-lo muíño de novo, debemos entender que o muíño tiña que ter varios turnos de traballadores e contar con man de obra especializada.

       Cando Lestache falaba de que era introductor do “sistema francés” ou alcuma as súas moendas de “nova invención” estase a referir ao uso do pedernal fino de Francia sobredito de “La Ferte-Sous-Jouarre” máis tamén a peneiras e limpadores accionados hidraúlica e manualmente, feitos en Francia e traídos dende alí.

         Un sistema de peneirado en varios andares semellantes ao de Lestache pódese ver na obra de muiñeiría de Malouin. Este sistema de peneirado, moenda e novo peneirado permitía facer sémolas moi finas, utilizadas pola industria pasteleira (en mans de franceses) de Ferrol. O aproveitamento do gran en torno a un 80% deixaba un 20% de farelo ou relón e desperdicios.

        As fábricas de Lestache e Bucán contaban con cinco destas peneiras e limpadores, que limpaban o trigo automáticamente mentres o conducían  á mollega o moega.Molturación economique

        As peneiras eran tubos inclinados de malla variable dispostos en pisos nun sistema combinado de xeito que a fariña se clasificaba en diversas sortes segundo a finura da malla e da moida ata o número de cinco, segundo se facía en Francia, xeito denominado “molturación economique” que podemos ver en varios grabados coma os de Duby e Wallon, ou o do sobredito Malouin.

PRODUCCIÓN E COMERCIALIZACIÓN

Carta Hespanha

A nosa situación en 1802, ano da morte de Lestache, a situación, con respecto a Gran Bretaña era entón ainda maís crítica e perigosa que no ano 1789,[…] […] coa vila de Ferrol comendo pan de salvado por mor do bloqueo dende o ano anterior cando fortes temporais acabaran con todo o trigo e o orxo e o mainzo do país, ou vendendose na Cruz Blanca e nos demáis fornos a dous reás a libra o pouco pan trigo que quedaba a quen era quen de pagalo, cunha seca tan terrible que ao tradicional mergullado popular na fonte da ermida da Virxe de Chamorro, milenario rito de punición da terra de Trasancos para traer as chuvias, uniuselle ese ano a do patrón San Xiao , desfilando en ilustrada procesión polas rúas da vila tódalas autoridades e as corporacións do exército e da armada.

Bergantíns

práctica habitual -segundo se desprende dunha voluminosa documentación e listados interminables de debedores , rexistrados pola Casa de Lestache en libros baixo epígrafes coma “ Diario de Ventas Libro Viejo”, “Deudas del del libro borrador de parroquianos”, “Deudas menores del Libro de Cuentas Corrientes”,ou “Borrador manual de deudas” dos que coñocemos extractos ou a súa existencia- venderlles pan, fariña ou salvado ó fiado, ós “parroquianos” de calqueira extracción social: militares, labregos, fidalgos ou xornaleirose é máis que probable que esta costume callara en Ferrol polo feito de que non podían pagalo con regularidade en moitas ocasións .

        Dixemos que Lestache contaba coa fragata “San Juan Bautista ” que levaba o nome do seu capitán ou patrón e os bergantín de dous paus e velas cadradas o “Portal de Belén”, o “San Juan” e o “Santa Ana”,  – barcos de 80 e 100 toneladas-, e a consabida lancha de 5 mariñeiros para o acarreo de trigos e fariñas que chegaban a Ferrol en barcos, propios, españoles ou extranxeiros e o seu transporte o porto do desaugue do Xuvia, onde había un peirao de madeira.

[…] Que también tengo […] la fragata Española San Juan Bautista que se halla en Buenos Aires [100tn] y el bergantín [de 100tn] San Juan que pasó a Sevilla [ y], los bergantines Santa Ana y el “Portal de Belén [de 80 y 100 toneladas]

Marolas

Lestache contaba tamén con numerosos axentes en Galicia [Cambados y Agosto 27 del (17)96] “Dueño y muy Señor Mio: […] Hice cuantas diligencias fueron factibles para hacerme con embarcación hasta ir personalmente a Pontevedra y no pude conseguirlo hasta que en A Pobla hallé la que mandé a Porto, y en el día se halla en esta con mil doscientos ferrados de centeno a bordo y sólo detenido por haberse volcado en esta Ribera con los doscientos setenta y seis ferrados que traía de Cambados, los que se quitaron al campo para airearse […] y se volverán a la embarcación bien enjuto, y al primer viento Se harán en vela para esa con unos mil y quinientos ferrados o mas de centeno […] carta de Torrado a Lestache

Tamén traíase por mar trigo do porto da Coruña, un dos principais abastecedores das masivas compras de cereal que realizaba Lestache en Santander e Requexada, o Báltico e Norteamérica.

        Este movemento importador dos muiñeiros franceses pódese ver na descripción económica de Lucas Labrada cando di:

“Feitos iguais cómputos polo respectivo ao trigo producido no mesmo tempo (refírese aos anos 1.793, 94,95,96 e 97) dende os portos de Riga, Amsterdam, Hamburgo, Filadelfia, Nueva York, Roterdam y Rochafort achouse tamén a suma de 2.781 toneladas que compoñéndose cada unha de 20 quintais casteláns, acharemos o prezo de 60 reais cada un … 3.337.200.

1748-robert-vaugondy-amerique-septentrionaleO todo do quinquenio… 10.322.640 e introducción anual…. 2.064.528 rv”.

       molineríariga

barca

Un mariñeiro galego de Beluso. Unha barca de cinco mariñeiros transportaba ás panaderías de Ferrol as fariñas desde o pequeno porto do esteiro  do rio Xuvia. Lestache abastecía con fluidez directamente aos panadeiros franceses de Ferrol, ao decano de todos eles, o mestre panadeiro Juan Labat; a Francisco Estripot; a Juan Balás; a Juan de San Martín; a Bernardo de Bez; a Francisco San Roman ou a Santiago Lamesan. Emprestando ao ano “al fiado”, aos panaderos, á poboación de Ferrol, á comarca, á maestranza dos arsenais e á escuadra, preto de catro millóns de bolas dun kilogramo cada ano. Seus almacéns estaban cheos “podendo manterse indefinidamente, un ano e máis, nesa situación”.

“[…] máis lográndose a oportunidade de ollar un papel ministerial francés, no que se especifican os cargamentos de trigo que no ano 1.785 despacháronse ao Ferrol únicamente dende varios portos da costa septentrional de  Francia achóuse que o seu valor, calculado polo método que precede, ascendeu a 1.131.264 (rr.vv.) e por consecuencia o total do que anualmente sae ao extranxeiro por razón de graos importa 3.195.792 (rr.vv.) “Nesta partida so se comprendían polo respectivo a Ferrol os buques estranxeiros que entraron na Coruña con destiño a esta vila.

Só a partires de 1793 comenzaron as exportacións de fariñas para a Habana e colonias, debéndose referir toda esa enorme importación ao consumo local. As exportacións foron masivas nos anos centrais do século XIX

Nº 1º
1802, Mayo 4.

 

 

 

 

 

1802, junio 26.

 

 

 

 

1802, Septiem-bre 22.

 

 

 

1802,

Noviem-bre 19.

 

Ydem; Ydem;

 

 

 

 

1802 Diciem-bre 15

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[…]24

 

 

 

 

 

[…]20

 

 

 

 

         14.026

 

 

 

 

 

 

 

12.475

 

 

 

 

14.298

 

 

 

 

 

19.080

 

4.821

 

 

 

 

 

13.853

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

13887

 

 

139

 

 

 

49281

 

 

4541

 

781

Que produxeron 912 ¾ Quartas de Trigo que de mi orden me remitieron los Señores Mildford & Dowling y Cª de Londres segun consta del Libro imbentario de entradas y salidas de Géneros con todos gastos al folio 3.

Londoncorn

Nº 2

Ferrados que produjeron 811 ¾ Quarters de trigo que de mi orden me remitieron los Señores Mildford & Dowling y Cª de Londres segun consta del mismo Libro con todos gastos su folio 5.

 

 

Nº 3

Ferrados que produjeron 50 Lastres de trigo que de mi orden me remitio Don Jn. Lembke, de Memel segun consta del mismo Libro con todos gastos su folio 7.

Nº 4

 

Ferrados que produjeron 29 Lastres de trigo que de mi orden me remitieron los Seres Jacobs y Cª de Riga 2

Riga segun consta del mismo Libro su Folio 12.

Ferrados que produjeron 29 Lastres de Centeno que de mi orden me remitieron los mismos y consta con todos gastos del mismo Libro Folio 12

 

Nº 5

 

Ferrados que produjeron 1280 Schetwers de trigo que de mi orden me remitio Don G. L. Dankwertz de Petersburg segun consta del libro folio 13.

San Petesburgo

 

 

PASA AL FOLIO 3

 

 

/folio 17 recto/

FOLIO 2

SALIDAS

 

Ferrados de trigo vendidos pertenecientes al cargamento nº 1 segun consta del mismo libro folio 3 y 4

 

Que faltaron para el completo Beneficio de este cargamento

 

Venta de los Cargamentos Nº.  2º, 3º, 4º, 5º y 6º.

 

Ferrados segun el mismo Libro.

 

 

Ferrados que da consumidos en Casa en 21 meses.

 

Ferrados de trigo y Centeno  que da por avariados segun el folio 12. 17. y 18.

 

 

PASA AL FOLIO 4

 

 

FOLIO 3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

412365; 27.

 

 

 

322826; 20

 

 

 

 

 

 

340048; 19

 

 

 

 

 

 

 

68216; 3

 

 

 

 

 

 

 

 

298881; 4

1642790; 13

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

482.895; 18

 

 

/67.729; 25

 

 

 

1344139;

 

/20.724;

 

 

 

 

1827.034;18 / 88.453;25

 

 

 

 

 

 

 

 

DESENVOLVEMENTO DE FÁBRICA DE FARIÑAS NA SEGUNDA MITADE DO S. XIX

Atravesaba entón a Terra de Trasancos e a cidade de Ferrol unha fonda depresión en tódolos eidos e os comerciantes trasanqueses no canto de mercar trigo en Santander e outros portos para moelo na rede de muiñeiría local mercaban a fariña que saía máis barata de Santander, Bilbao e San Sebastián.

Hand coloured woodblock engraving by W. Cheshire.

Porto de Bilbao en 1850. Grabado de W. Cheshire. Tempos máis tristes virían -de xeito que o que fora un ledo e vizoso despegue dende a cuarta a sétima década do século XVIII, de crecemento prosperidade e iniciativas converteríase a finais do século en desolación e ruína en verbas do profesor Urgorri Casado- nas carestías finiseculares de 1800, a de 1.805, as dos anos de 1809 e 1811 e a terrible e espantosa de 1812, sen contar ca paralización posterior da mariña ata 1836, e habería que esperar a meados do século XIX para ver, da man da Sociedade Fernández y Ventosa , recuperarse nosa industria fariñeira de Narón creada no derradeiro século XVIII.

        A consecuencia de novas disposicións, o porto de Ferrol sería deshabilitado no ano 1827 para o comercio extranxeiro e de América. Pouco tempo dempóis foi rehabilitado de novo para logo (17 de Xullo de 1849) habilitarse so para o comercio de cabotaxe e exportación ao extranxeiro, feito que posibilitou o desenvolvemento da fábrica de fariña, pois as fariñas e o pan estaban suxeitos dende 1768 a regulamentos por parte do concello sen que foran eliminados polo Real Decreto de 20 de Xaneiro de 1834.

  A fábrica de fariñas de Lestache ampliouse por mor dunhas circunstancias ou coxuntura favorables entre 1853 e 1857, anos que se corresponden ca guerra de Crimea que pechaba o paso as importacións e estimulaba a demanda de cereal en Europa e o apoxeo das grandes construccións navais de Ferrol.

         Nestes anos fanse as grandes fragatas blindadas ou acorazadas por disposición dos ministros da Unión Liberal. Son anos de bulir de grande actividade importadora e de impulso das moluración por mor dos altos prezos alcanzados polo trigo do país.

        En 1858, o muíño coñecíase co nome de “Fábrica de fariñas da ponte de Xuvia”. Estaba considerado unha das fábricas de fariñas máis importante de Galicia, en verbas de Montero y Aróstegui “este establecimento es hoy el principal del país en su clase”.

        Pertencía entón á “Sociedade de Fernández y Ventosa” que remodelaría a grande presa, dotándoa de novas comportas de ferro, convertíndoa nunha fábrica “que se haya ya a la altura de las mejores de Castilla, montada con maquinaria moderna y aumentada su importancia en 1857 con el gran auxilio de otra máquina de vapor para la elaboración, además del rico caudal de agua del río Juvia, que le sirve de principal fuerza motriz”.

        Seguíase utilizando para o desembarco de fariñas importadas o peirao de madeira no desaugue do río “donde pueden atracar barcos menores” e exportaba boa parte da súa producción por mor do creto “que ya sus harinas han obtenido en el país y en América, y el buen orden con que se halla establecida, la hacen de suma importancia” [2].

        Como sucedera con outros muíños construídos por Lestache (muíño dos Amenadás no río Freixeiro) o muíño da ponte de Xuvia en torno a 1878 pasou a mans dos Filgueira e os seus socios.

SÉCULO XIX

The Bristish Fleet in Ferrol. 1893. From the revue EL MUNDO NAVAL ILUSTRADO. AÑO 1898

A Bristish Fleet na ria de Ferrol. A cousa non deixa de ter seu negro humor. (psb 1893). In EL MUNDO NAVAL ILUSTRADO. AÑO 1898. “Con certa razón” -sustén o profesor Jose María Cardesín Díaz no epilogo ao noso libro Industriais e Reais Fábricas de Narón en tempos da Ilustración- “teñense evidenciado as insuficiencias dos proceso industrializador ilustrado en Ferrol e a súa limitada capacidade para dinamizar a economía rexional. Debemos ter en conta con todo que a monarquia española do século XVIII era moi distinta daquela que se vai construir no século XIX, organizada baixo o concepto de estado nación e prácticamente limitada ao teritorio peninsular. Os territorios da monarquía hispánica estendíanse por case todo o continente americano, nos que o pricinpal e case único rival constituíano os intereses británticos e os dos seus coaligados históricos lusos: de aí o empeño borbónico en construír e manter unha maquinaria naval aparentemente desmesurada e os Pactos de Familia que ían ligar a España a sorte da monarquía francesa. O papel outorgado a Ferrol nesa gran trama distaba moito de ser o de vir a dinamizar a economía galega. A habilidade para proverse de materias primas alí onde un mercado mundial en formación as ofrecía en condicións vantaxosas é o que explica o aprovisionamento de liño e de madeiras no báltico, e, no segundo caso tamén en América. Como nos mostra de xeito irrefutable o autor, aqueles empresarios franceses afincados na bisbarra de Ferrol estenderon as súas redes nos caladoiros deste mercado mundial en formación, alí onde este mostraba unhas condicións de madurez máis avanzadas, no comercio de cereais: Trigo de Castela a través do Porto de Santander, de Francia, via Baiona e Burdeos, da rexión do Báltico polos poertos de Hamburgo e de San Petesburgo, de Estados Unidos via Baltimore. A maiores, estes empresarios fixáronse na aptitude do mercado de materias primas e outros produtos coloniais. E finalmente aplicaron a forza motriz das augas a novas actividades de transformación, fabricación de toneis para envasar as fariñas, curtidos, papel e ata as planchas de cobre que se aplicaron a finais de século a revestir os cascos dos buques de guerra e así ralentizaron seu deterioro. Fixeron fronte a tan magna empresa con medios limitados ao seu alcance, tanto no que respecta aos capitais como aos procedementos comerciais, e resulta sintómático a este respecto ver as dificultades de Lestache para formalizar operacións a longo prazo sobre o vello procedemento da “Compañía”, e na ausencia dun sistema de seguros que garantise o valor dos fletes. Negociaron coas élites locais, aliáronse con elas via matrimonio, ás veces inspiránonas a imitarlles, noutros casos colisionaron con elas á mantenta de intereses enfrontados en torno ao control dos recursos fluviais. Pero Seica non tivo que enforntar a similares problemas o xa mencionado Arkwright nas súas operacións no val do Cromford? Certo é que nada máis diferente do serultado último destas e de aquelas operacións: no caso inglés, o triunfo final do novo sistema fabril e con él da revolución industrial encabezada por Gran Bretaña; no caso ferrolano a ruiína e destrucción de gran parte eo complexo fabril da Terra de Trasancos, consumido entre mezquinas querellas familiares no marco do marsamo xeral en que se viu sumida a economía española. Pero que as cosas terminasen así, co “fracaso” desta primeira revolución industrial […] [de Narón e a comarca de Ferrol], non implica que ese fose o resultado necesario de ningún tipo de “pecado original” . É igualmente un resultado da necesaria intromisión do económico no político. Como no seu día argumentara Wallerstein, resulta polo menos insuficiente dicir que fose a superioridade da revolución industrial británica a que servise de base para levar a este país a cima da do poder mundial. Pola contra, podería argumentarse que foi a capacidade de Gran Bretaña para impoñer mediante a violencia o control dun imperio marítimo o que lle permitiu sanear a súa facenda ( na década que segue a anexión de Bengala) e asegurarse o control duns mercados para a súa industria. De xeito análogo podería argumentarse que a sorte da economía española quedou selada co fracaso do seu aliado francés na concurrencia por converterse no poder hegemónico dentro do novo sistema mundial. As destucións no territorio peninsular como consecuencia de que este se convertese en campo de batalla de británicos e franceses durante as guerras napoleónicas, a destrución da escuadra e a perda das colonias americanas, as loitas fratricidas entre progresistas e conservadores durante a primeira metade do século XIX convertidos en peóns dun xogo político que se dirimía máis aló das fronteiras nacionais, todo isto constitúe raón máis que suficiente para explicar as poucas posibilidades con que contou aquela primeira revolución industrial ferollana para callar. Novas oportunidades estarían por chegar, como espero encargarase de mostrarnos o próximo libro desta daga que Andrés Pena vén dedicando á Terra de Trasancos”. José María Cardesín Diáz. Doutor en Historia por a USC, profesor invitado na École des Hautes Etudes de Sciences Sociais de Paris. Profesor de Historia dos Movementos Sociais, director do taller de Estudios Urbanos da UDC. Director da página web bilingüe inglés/castelán ” Ferrol Urban History”, editada por Cambridge Journals Online, que lle valeu o premio Dyos in urban History 2005.

        No derradeiro tercio do século XIX, diversifica-la producción da fábrica e a maquinaria hidráulica e de vapor foi reconvertida para a fabricación de planchas de cobre e tecidos de liño co nome de “fábrica de harinas, cobrería, bronces y tejidos del puente de Juvia”.

        Os últimos momentos da fábrica son posteriores á venda por parte dos condóminos do complexo industrial de D. Joaquín Pla y Frigue e D. Ramón Seselle e Filgueira a D. Francisco Barcón Quevedo e ao seu socio D. Angel Paredes Castro o 27 de Marzo de 1881, como socios xerentes da sociedade “Barcón, Paredes y compañía”. O muíño moería xa como un muíño tradicional con moas do país ata hai 27 anos en que cesaron as actividades.

ORDENACIÓN DO COMPLEXO HIDRÁULICO.

Reais Fábricas da Ponte de Xuvia

 ARQUITECTURA E EQUIPAMENTO.

        O conxunto confinaba ao leste co desaugue do río Xuvia, o Norte co mesmo río e terras anexas, polo Sul pola estrada (construída por Orde do 19 de uño de 1.803 para enlazar ca xeral de Castela e poñer a Ferrol en comunicación co interior de Galicia) que de Ferrol ía a Xuvia e Rábade; e Poñente co camiño transversal que ía e daba entrada á finca.

        Lestache como natural do delfinado de Vienne implantou nel o que consideraba “novas técnicas de construir muíños” que non foron máis que a posta en práctica de teorías e modelos de muíños ben coñecidos na súa terra, expostos xa por Belidor en 1737 no seu tratado “Architerture Hydraulique” onde segundo Urgorri Casado, describíase un muíño do Delfinado reproducido na “Encyclopedie” que sería difusor deste modelo importado de Francia por Lestache.

       Inda que no PROXECTO I so contemplamos a reconstrucción de catro muiños a reconstrucción dos tres edificios principais deberiase realízar considerando o existente e engadindo técnicas actuais integrando a nova construcción antiga.

Os tres edificios principais, que serían reducidos no século XIX a unha soa fachada, comprendían:

  1. A casa habitación, a fábrica de fariñas con máquina hidráulica e os seus accesorios dispostos en varios andares, máis os almacéns e depósitos de todas clases. Estes e os departamentos da fábrica de fariñas ocupaban a planta baixa, e nos andares dispúñase a maquinaria dos limpadores e cribos automáticos importados de Francia. Esta casa estaba sinalada co número 1 en 1878.
  1. O segundo edificio, dun andar que hoxe se conserva, foi refundido de varias dependencias destinadas por Juan Lestache en 1787 á fabricación de papel de estraza e común. Constaba de dous muíños (é dicir dous xogos de moas -capa e pé- e rodicios) e vinte pilos máis o correspondente almacén, todo disposto en tres casetas ou “ranchos” que serían transformados por D. Nicolás Fernández Díaz nunha nave de laminación e fundido de cobres ou bronces. O conxunto estaba altamente mecanizado contando cunha máquina de vapor de 20 cabalos de forza que accionaba dous laminadores cos seus cilindros, é dicir, un xogo cada laminador. Cada un destes dous laminadores contaba co seu correspondente forno para recocer e existía outro para fundir. A nave tiña 22 varas de ancho e 46 de fondo, é dicir 706 mt. 34 dm. e 60 cm. en cadro.
  • A terceira nave, tamén de un andar e sen número, destinábase  á fabricación industrial de tecidos. Completamente mecanizada constaba dunha ducia de teares accionados cunha máquina de vapor de catro cabalos de forza. Da ducia de teares cos seus correspondentes úteis s dous eran de madeira, sendo os restantes de ferro. Esta nave medía 20 varas de longo por 12 de ancho, equivalentes a 167 mt., 69 dm. e 70 cm. en cadro.

O DIRECTO DOMINIO

Con respecto á propiedade do directo, Francisca Gil Taboada como tutora e curadora do seu fillo Joaquín María Maldonado aforou 1 ferrado de terra e as 3 casetas para pilos, entón arruinadas, en 1843 a Andrés Espiñeira (estas casetas lindaban coa facenda de Federico Lestache e seus irmans, fillos de Juan Lestache) por unha pensión de 44 reais e a décima por laudemio en cada transmisión en caso de venda.

Posteriormente a finca de Andrés Espiñeira e outras varias anexas e os muíños, que entón se chamaban de Lestache, pasaron tamén a seren propiedade de D. Nicolás Fernández Díaz, veciño de Ferrol, quen as agrupou nunha soa, edificando nela varios edificios destinados a varias fabricacións.

O terreo que ocupaba o edificio de planta baixa destiñado a cobrería e bronces e os muíños fariñeiros pertencían a Francisco Gonzalez que o vendeu a Nicolás Fernández Díaz por 340.000 reais.

Nicolás Fernández Díaz a súa vez vendeu o que se chamaba “fábrica de harinas, bronces y tejidos del puente de Juvia” a Ramón Seselle e Filgueira, cunha serie de claúsulas bilaterais fundamentadas na bona fides ás que faltou  incumplindo as condicións estipuladas o vendedor.

Entrablado un preito preito por este motivo, Ramón Seselle venceu en dereito e quedouse coa propiedade que logovendería por 125.000 ptas  a Joaquín Pla y Frigue .

Esta fábrica, á súa vez,   sería vendida  en 1879-1881 por D. Joaquín Pla y Frigue e D. Ramón Seselle e Filgueira a favor de Francisco Barcón Quevedo e Angel Paredes Castro. E así foi como o 2 de setembro de 1879 Francisco Barcón e Angel Paredes, socios xerentes da sociedade colectiva intitulada “Barcón Paredes e compañía” de Sta. María de Neda, mercaron a Joaquín Pla e Frigue o que entón se chamaba “Muíños de Xuvia” o 27 de Marzo de 1.881, o prezo declarado na compra foi de 100.000 ptas., gravados ainda cunha pensión foral de 11 ptas. que sería mercada por D. Francisco Barcón Quevedo a sazón de 87 anos á heredera dos desaparecidos señores xurisdiccionais de San Xiao Dona María de los Milagros Jáudenes y Clavijo o 6 de agosto de 1907.

A familia Barcón edificaría a vivenda na que ainda reside  sobre o que fora a nave de laminación, e os muíños de Xuvia , gastadas as súas moas francesas e substituídas por pedras do país, convertéronse co tempoen muíños de maquía, perdendo a súa antiga importancia industrial que efímeramente recuperaron para moer pólvora e cuarzo, e outra vez maínzo ata ata hai 30 anos en que pararon para sempre.

A restauración debe bulir  após destes edificios para elo contamos cos inventarios de mobiliario que figuran nos anexos históricos e documentais de Andrés Pena.

Carpinteria

Primeramente veinte y seis sillas grandes con asientos de Paja

usadas que tasó el maestro carpintero Blas de Pantin en trescientos

doce reales a doce cada una.                                                                                                        312

Quatro Ydem mas usadas a ocho reales cada una treinta y dos.                                        32

Cinco ydem a siete reales treinta y cinco.                                                                                35

Doce pequeñas usadas a diez reales cada una ciento y veinte.                                            120

Cinco pequeñas mas usadas a quatro reales veinte.                                                                              20

Dos Ydem biejas en quatro reales.                                                                                             4

Dos Espejos grandes con sus marcos dorados en doscientos reales

 a cien cada uno.                                                                                                                              200

Tres Cornucopias a veinte reales cada una sesenta.                                                                             60

Cinco Láminas Pintadas en cristal en cincuenta reales a diez cada una.                         50

Una Mesa de Cahoba para Juego en ciento veinte reales.                                                   120

/folio 34 verso/

Dos Catres en treinta y dos reales a diez y seis cada uno.                                                    32

Tres Cenefas para Cortinas de Madera dorada á veinte reales cada una Sesenta.       60

Un Armario de Cedro en doscientos reales.                                                                                            200

Una Cama pequeña en cincuenta reales.                                                                                  50

Una Ydem Grande en doscientos reales.                                                                                   200

Una Comoda Madera de Caoba en doscientos y quarenta reales.                                     240

Una Mesa mui usada de la misma Madera en Ciento y veinte reales.                                              120

Una papelerita pequeña de cedro en veinte reales.                                                                20

Una mesa de castaño grande bastante usada, y otra de Pino

 ydem en ochenta reales las dos.                                                                                                 80

Otra mesa Madera de Pino en treinta reales.                                                                          30

Dos arcas, Madera de Castaño mui usadas en veinte y quatro reales.                              24

Una Mesita de Pino mui usada en veinte.                                                                                 20

Un Catre en diez y seis reales.                                                                                                     16

Un Banco Madera de Pino pequeño, en seis reales.                                                               6

Una Mesa de Ydem usada en diez y seis reales.                                                                      16

Dos Baldes para Agua en treinta reales.                                                                                   30

Una Alacena del Servicio de la Cocina en veinte reales.                                                      20

Un Molino de mano para Cafe viejo en seis reales.                                                               6

Dos sellas para Carrear Agua con Arcos de fierro en treinta reales.                                               30

/Efectos de Cocina/                                                                                                                                        35

Primeramente dos Soperas grandes de Pedernal de buen uso,

que tasaron los Peritos  á prudente juicio en quarenta y ocho reales

 a veinte y quatro cada una.                                                                                                         48

Una ydem mas pequeña en doce.                                                                                                12

Tres docenas de Platos de Pedernal, a diez y ocho reales docena

cinquenta y quatro.                                                                                                                           54

Quatro Fuentes grandes de ydem a diez y seis reales.                                                                             64

Quatro ydem medianas a diez reales quarenta.                                                                         40

Quatro ydem pequeñas a seis reales veinte y quatro.                                                                              24

Doce tazas de Talavera pintada con sus platitos para café en quarenta y ocho reales.  48

Una Jarra de ydem para Ydem en diez reales.                                                                          10

Una Tetera en ocho reales.                                                                                                                             8

Dos saleros de Christal en quatro reales.                                                                                    4

Doce Basos qrandes de Ydem en veinte y quatro reales, dos cada uno.                                              24

Doce chicos de ydem en diez y ocho reales.                                                                                18

Veinte Botellas de vidrio en treinta y seis reales á real y medio cada una.                        36

Dos vinageras de Cristal en diez reales.                                                                                      10

Una Caldera de Cobre mui bieja en sesenta reales.                                                                  60

Un Caldero de ydem de mediano uso en treinta reales.                                                           30

Uno Ydem mas chico en diez y seis reales.                                                                                  16

Un Perol de Laton pequeño en treinta reales.                                                                            30

/Paxina 35/

Efectos de Cocina

Primeramente dos Soperas grandes de Pedernal de buen uso, que tasaron los Peritos á prudente juicio en quarenta y ocho reales, a veinte y quatro cada una.                                                       48

Una ydem mas pequeña en doce.                                                                                                          12

Tres docenas de Platos de Pedernal a diez y ocho reales docena cinquenta y quatro.           54

Quatro Fuentes grandes de Ydem a diez y seis reales, sesenta y quatro.                                   64

Quatro ydem medianas a diez reales quarenta                                                                40

Quatro ydem pequeñas a seis reales veinte y quatro.2                                                   4

Doze Tazas de Talavera pintada con sus platitos para café en quarenta

 y ocho reales                                                                                                                             48

Una Jarra de ydem para ydem en diez reales.                                                                 10

Una Tetera en ocho reales.                                                                                                    8

Dos Saleros de Christal en quatro reales.                                                                          4

Doce Basos grandes de Ydem en veinte, y quatro reales dos cada uno.                     24

Doce chicos de ydem en diez y ocho reales.                                                                       18

veinte y quatro Botellas de vidrio en treinta y seis reales á real y medio cada una.              36

Dos vinageras de cristal en diez reales                                                                                               10

Una caldera de Cobre mui bieja en sesenta reales.                                                          60

Un caldero de ydem de mediano uso en treinta reales.                                                   30

Uno ydem mas chico en diez y seis reales.                                                                         16

Un Perol de Latón pequeño en treinta reales.                                                                   30

/folio 35 verso/

Quatro Tarteras de Cobre grandes

 usadas á veinte y cinco reales cada una cien reales.                                                      100

Una ydem pequeña en diez y seis reales.                                                                            16

Una ollita de Campaña con su Tapa de Cobre en treinta reales.                                 30

Una Cafetera de Cobre mui usada chica con su tapa en seis reales.                           6

Una ydem de lo mismo grande sin tapa en veinte reales.                                                              20

Una chocolatera de ydem grande usada en otros veinte reales.                                   20

Dos ydem de lo mismo medianasy mui biejas a cinco reales cada una diez.            10

Una ydem de lo propio chica de buen uso en ocho reales.8

Otra de Fierro Colado tambien de buen uso en treinta reales.30

Quatro Candeleros de metal amarillo a seis reales cada uno,

veinte y quatro reales.                                                                                                             24

Dos Palmatorias de ydem a seis reales doce.                                                                    12

Quatro tiestos de fierro usados a tres reales doce.                                                          12

Tres cucharas, y tres Espumaderas de ydem en diez y ocho reales.                           18

Unas Parrillas de lo mismo redondas en diez reales.                                                      10

Dos tres pies ygualmente de fierro pequeños en seis.                                                      6

Cinco Sartenes tambien de fierro grandes, y chicas usadas

usadas (sic) en treinta y cinco reales.                                                                                  35

Dos planchas de ydem para Planchar viejas, en catorce reales a siete cada una.   14

/folio 36 recto/

Dos Pares de Espaviladeras de fierro a dos reales cada una quatro.                         4

Una ferrada de ydem para Agua en Cinco reales.                                                           5

Un Almirez Con su mano de Bronce pequeño en veinte reales.                                    20

Dos Potes con sus Tapas de Fierro medianos usados

 a treinta reales cada uno sesenta.                                                                                        60

Reloxes, y Alhajas de Plata.

Primeramente un Relox con su Pendula y Caxa de madera pintada,

 usado que tambien tasaron los Peritos a prudencial juicio en mil reales.                1000

Otro de Faltriquera de Plata biejo, y sin vidrio en ciento, y veinte reales.                               120

Un Par de Evillas, y otro de Charreteras de Plata usadas en sesenta reales.            60

Treinta y dos cubiertos de Plata usados diez y ocho Cucharitas de ydem para cafè; dos Cucharas de ydem; Seis Candeleros de lo propio, y dos Espaviladeras con sus Platillos tambien de Plata, uno y otro con peso de trescientas diez y siete onzas à veinte reales onza

Seis mil trescientos y quarenta.                                                                                            6340

Doce Cuchillos con sus Cabos de Plata à cincuenta reales cada uno, Seiscientos. 600

MUSEO DAS REALES FABRICAS DE FARIÑAS DE NARÓN

O mencionado inventario continúa describindo o mobiliario da fábrica de fariñas que será restaurado neste proxecto.

1ª Etapa:  Restauración do complexo fabril das Reales Fábricas de Fariña da Ponte de Xuvia, das dependencias industriais; a reconstrucción e restauración do perimetro habitacional existente fielmente adaptado as  funcións orixinarias .

 

PROXECTO I MUSEO DAS REALES FABRICAS DE FARIÑAS DE NARÓN

1ª Etapa:  Restauración do complexo fabril das Reales Fábricas de Fariña da Ponte de Xuvia, das dependencias industriais; a reconstrucción e restauración do perimetro habitacional existente fielmente adaptado as  funcións orixinarias .

MATERIAIS

Son os tradicionais realizados por procedementos e técnicas tradicionais:

 
 

EFECTOS DE LA FABRICA DE HARINAS.

Primeramente una Romana usada que tasaron/ folio 36 verso/ los Peritos de acuerdo con Don Santiago Dupin en cien reales.                                                                                   100

Cinco Picos á veinte reales cada uno cien.                                                                         100

Una Barra de Fierro en ochenta reales.                                                                             80

Una Pinza de ydem en diez y seis.                                                                                        16

una Sarria de ydem en ocho.                                                                                                 8

Un Martillo grande en diez y seis reales.                                                                           16

Una Barrena vieja en cinco reales.                                                                                      5

Una Azuela de recortar las bujas en treinta reales.                                                         30

Dos Gubias a siete reales cada una Catorce.                                                                     14

Dos Cribes en 3 reales.

Dos Palas de Madera a quatro reales ocho.                                                                        8

Dos Candiles a ydem, ydem.                                                                                                  8

Una medida de aferrado para Trigo.

Otra de a medio para ydem.

Una ydem para Maiz.

Otra de amedio para ydem.

Tres Cernidores para Arina mui deteriorados, y faltosos de Tela a doscientos quarenta reales cada uno setecientos veinte.                                                                                     720

Uno ydem para Salvado cuasi ynutil en ochenta reales.                                                 80

Un Limpiador para Trigo con su cilindro de Alambre sordo

en trescientos veinte reales.                                                                                                   320

Un limpiador de Agua grande en quinientos reales.                                                       500

Uno yd. mas pequeño en quatrocientos reales.                                                                 400

/folio 37 recto/

Otro ydem desarmado en trescientos reales.                                                                    300

Doscientos quintales de Casca vieja, y de poco servicio

a diez y seis reales quintal, tres mil doscientos.                                                               3200.

MUSEO DAS REALES FABRICAS DE FARIÑAS DE NARÓN

1ª Etapa:  Restauración do complexo fabril das Reales Fábricas de Fariña da Ponte de Xuvia, das dependencias industriais; a reconstrucción e restauración do perimetro habitacional existente fielmente adaptado as  funcións orixinarias .

MATERIAIS

Son os tradicionais realizados por procedementos e técnicas tradicionais:

Empregaranse as mesmas técnicas de canteiria, de carpinteria, de ferreiria, e de forxa, que no seu día tiña a edificación. Pedra de de cantería de grao, cachote e mampostería. Madeira para vigas,  pinche do penal, pontóns ou correas e tablazón de carballo ou de Castiñeiro tratado. Carpintería de Teka con ventanal exterior despezado en rectángulos que conteñen pequenos cristais suxeitos con masilla ou silicona na súa cara exterior. Exterior pintado e interior vernisado e lacado. Portas interiores  con dúas follas vernisadas, reconstrucción da clavazón e pechaduras, vidros, e ventanas vernisasas  e contras vernizadas s cos seus peches orixinais e clavazón .

Tella do país, para a cubrición e enfoscados de cal e area para exteriores interior de xeso. Andares de madeira.

Estes edificios, co terreo descuberto anexo, encontrábasen pechados e circunvalados por un  muro de pedra formando unha única finca ou recinto que ocupaba unha extensión de terreo cuberto e descuberto de 199 áreas, 25 centiáreas.

CARACTERÍSTICAS  CONSTRUCTIVAS

        Salvo nos arcos e o inferno, con entradas e saídas, muros da presa, alicerces e vans das portas e fiestras de cantería, o resto do edificio é de perpiaño con recebo ou enfoscado tradicional.

         Cando se construiu a edificación de planta baixa destinada a cobrería, unificouse a fachada ou fronte do edificio cunha parede de perpiaño e cachotería. Esta edificación intermedia contrasta coa obra do século XVIII por presenta-la particularidade de que os vans se enmarcan por bloques compactos de ladrillos das telleiras de Xuvia, con arcos de descarga do mesmo material.

         O edificio en conxunto é un exemplo de calidade e sobriedade constructiva. Un edificio feito para ser unha fábrica, obrando en sinerxia os materiais empregados distribuídos con racionalidade e funcionalidade.

EQUIPAMENTO E MOBILIARIO

        Hoxe só se consevan catro moas borneiras no seu sitio, duas na sa principal sobre un piso de lousa, cubertas de escombros, conservan todavía restos da caixa e tremiñado e un burro de ferro caído baixo o desplome da cubrición e a sala menor con dúas moas con restos das caixas e o piso de madeira; nunha aprecíase na soborella a cruz de ferro e o varón tamén de ferro, que se introduce nun cabouco ou tineta onde encaixaba o rodicio.

        Pola súa complexidade cinguímonos aquí á descripción e desenvolvemento da fábrica de fariñas coñecida hoxe como Muíño de Xuvia.

        Unha capacidade inédita en Galicia de molturación de 70.000 fanegas de trigo equivalentes a 242.812,5 ferrados de áridos, que sería ampliada pois en torno a 1.797 os muíños de Xuvia de Lestache e o de Lembeye de marés no Ponte moían ao ano xuntos 259.000 fanegas de fariña “de todas calidades” [3].

        Hai que ter en conta que a fábrica de Lestache contaba só con catro moas de 6 pes ou 8 cartas de pedernal fino de Francia; uns 2 mts. (1.944 cm.) de diámetro e de 14 pulgadas de groso cunha capacidade de molturación por hora -segundo se desprende do informe pericial xa aludido, contido nunha enquisa de 1.787- de 10 ou 15 ferrados de trigo en virtude de que foran mudas de primeira ou segunda sorte.

        Eran moas grandes e pesadas, que se movían con lentitude entre 45 e 50 revolucións por minuto, e so podían chegar ás 60 cando a capa por desgaste pesaba menos.

        Cada moa podía moer 70.000 ferrados ao ano, segundo os peritos, e isto, como xa dixemos, supón 15 horas de traballo durante 365 días ou 195 días moendo sen parar as 24 horas.

        Nada sabemos dos turnos de traballadores, nin do número de operarios especializados. Debería haber un muiñeiro e varios aprendices, máis as tripulacións e os patróns dos bergantíns e os cinco mariñeiros da dorna. Como mínimo unhas 25 persoas.

        O muiñeiro e os seus axudantes encargaríanse tamén do funcionamento dos cinco limpadores e as cinco peneiras accionadas manual e hidráulicamente, traídas de Francia.

VALOR HISTÓRICO, ETNOGRÁFICO E PATRIMONIAL DO INMOBLE E SIGNIFICACIÓN PARA NARÓN.

        Tras esta demorada exposición queda fora de toda dúbida o valor patrimonial deste inmobiliario representativo da muiñeiría industrial, que hai que considerar en conxunto co muíño das Aceas do Ponto, o muíño de vento de S. Mateo e o muíño de turbina e cubeta dos Amenadá en Freixeiro e outros moitos que conformaron o complexo muiñeiro máis importante da Galicia da Ilustración e os alicerces dunha verdadeira revolución industrial logo malfadada.

        O inmoble encóntrase actualmente, tras 27 anos de abandono, pouco máis ou menos nun estado de ruína total na carpintería e cubrición que amenaza con extenderse en pouco tempo a cantería e cachotería dos formales e alicerces da fábrica.

         Urxe a súa restauración, a posta en valor do lugar, e sinalamos a idoneidade deste elemento do inmobiliario etnográfico para a ubicación dun museo etnográfico das construccións para auga similares aos doutros países da Europa Atlántica insular e continental en Francia ou Inglaterra.

        En último lugar, sinalamos que esta edificación ten un valor, asemade, emblemático para o concello de Narón, por canto supón un referente do concello e unha seña de identidade, ao estaren ubicado no que foi o centro administrativo, económico e social a Xuvia de S. Xiao de Narón.

        Forma este conxunto en tan penoso estado parte esencial do patrimonio histórico-artístico municipal e a súa perda por ruína sería inadmisible.

O MUIÑO DOS AMENADÁS

 

        A rede de muiñería industrial de Narón forma un conxunto que hai que recuperar có Muiño de Vento de San Mateu e O Muiño de Lembeie do Ponto de Xuvia. Outro muíño industrial deste conxunto singular está rehabilitado. Foi fabricado por Juan Lestache no río Freixeiro, no lugar dos Amenadás. O foro foi outorgado en Ferrol o 18 de xaneiro de 1813 polo fillo de José María Bermúdez de Xuvia, Pedro María Bermúdez, dono da casa e Pazo do Monte de Sta. Icía. Déronse a Lestache dez ferrados de terra no monte chamado dos Amenadás ou Ameneiros para o establemento dun muíño de fariñas baixo varias condicións, de facer Lestache á súa costa un camiño de carro dende o monte ata o muíño; e de face-lo canle ata o muíño para trae-la auga ata a súa moenda.

         A zanxa non podía exceder a vara e media de ancho e debería ter unha ponte que servira de paso. Asemade, no muíño o señor D. Pedro e as persoas que levaran a súa orde, poderían moer os graos precisos para a súa casa sen pagar cousa algunha. O señor do dominio resérvase o direito a mercar en primeiro lugar, en caso de venda do propietario, “por el tanto con deducción de la décima parte del precio por razón de laudemio, y no queriendole conceder su licencia para dicha enagenación”.

        Eran épocas difíciles para a muiñeiría e podíamos pensar que o industrial e Lestache tenta facer fortuna no mundo rural cun muíño máis pequeno. O foro fíxose por tres vidas de reis e vintenove anos e estaba gravado cunha pensión de 160 reais. Pero non é así. O que tenta Lestache é facerse, para sair do apuro, ca comercialización dos excedentes do trigo do país do señor da Casa do Monte e de paso contar cun muíño industrial de “cubeta” con dous rodicios de turbina (é dicir, que se moven polo peso da auga, encaixados nunha tineta con capacidade e estructura pensada para ser ampliado a seis moas se chegaban tempos mellores). Un muíño calcado da “Enciclopedia”.

 

 PRESTAMO DE TRIGO Á MARIÑA

 

10 DE XULLO DE 1794

 

Don Juan Lastache vecino y comerciante en la Puente de Juvia , jurisdicción de Narón con el devido respeto hace presente a vs. Haver suministrado a la Maestranza de estos Reales Arsenales Setecientos treinta y cinco ferrados de Maiz a diez y siete reales de vellón cada uno y cinco mil setecientos cinquenta y tres panes de a cinco rs., cuio ymporte asciende a Rs. vellón quarenta y un mil quatrocientos treinta y uno, en virtud de Papeletas del Sor.  Comisario del Astillero dn Jph Arostegui hasta ocho del presente Julio para que pudiesen mantenerse dichos operarios mediante no seles egecutaba el pagamento de los Jornales correspondientes a dos meses y medio que se les devia, y para continuar si se ofrece en lo adelante otro suplemento rendidamente Supplica a vs. Se sirva mandar se le libre dicha cantidad para reintegrarle del referido desenbolso. Ferrol diez de Julio de mil setezientos noventa y quatro=

                Con poder de Dn. Juan Lastache: Ante Vazquez Fraguio.

PROGRAMACIÓN UTILIDADES E SERVICIOS

O programa será rendible mantendose dos propios ingresos que xenere a instalación consistente nunha atractiva oferta de ocio e de cultura, ao tempo que un local para a celebración de eventos especiais, congresos, reunións de negocios, conferencias, visitas guiadas, actividades de “re-enactment”, conciertos de música de cámara, etc.

  • O OBXECTO NA FUNCIÓN MEDIANTE A RECONSTRUCCIÓN E RESTAURACIÓN FIEL E EXACTA dos inxenios industriais da Real Fabrica de Fariñas da Ponte de Xuvia. Restauración do complexo fabril das Reales Fábricas de Fariña da Ponte de Xuvia, das dependencias industriais; a reconstrucción e restauración do perimetro habitacional existente fielmente adaptado as funcións orixinarias de maneira que poidan ser amosados nun entorno recuperado do río Xuvia e integrada como a principal atracción do Paseo Marítimo. Como ára angular e monumento significativo da Historia Industruial de Narón, da cultura do século XVIII e da vocación moderna do Concello de Narón.
  • MUSEALIZACIÓN ACTIVA das salas do edificio de casa habitación. Todo o mobiliario, mobles, vaixela, etc. e suceptible de restauración, o mobiliario industrial se restaura partindoda recuperación con materiais artesanais do pais das series de oficios da Enciclopedia. Os mobles segundo estilos locais fornecidos polo mobiliario de Capitanía e do pazo da Casa do Monte, as ferramentas da Enciclopedia francesa, as moas e maquinarias dos muiños das pezas orixinais conservadas, e das maquetas e medidas do derradeiro restaurador Don José “Marqués.   Se crearán no interior do edificio espacios administrativos e de xestión, salas de exposiciós en modernas salas habilitadas con tódolos adiantos, espacios independentes das salas musealizables que estarán dotadas dun reconstruídomobiliario tradicional. Nas dependencias do museo nos expositores con modernas técnicas de musealización realizarase un Museo das Reales Fabricas de Fariñas de Narón, un Museo de la radio e a Radiodifusión, unha Sala de Exposicións-Museo do Teatro, un Museo Etnográfico dos Oficios da Terra de Trasanxos e un Museo Arqueolóxico-Interpretativo da Terra de Trasancos.  Todo elo mediante o emprego por etapas de técnicas de restauración e reconstrucción  prelativa nos tres edificiospara museos e aulas didácticas sobre os inxenios, que como estos restos, naceron da axeitada utilización das forzas naturais e se proxectaron , de maneira equilibrada sobre a historia.
  • MANTENIMENTO POR INGRESOS DO TURÍSMO. Conseguir uns espacios multiuso que permitan amosar o patrimonio municipal, incluído o emblemático edificio que nos ocupa, e facer partícipes do mesmo a visitantes e residentes desta comarca. O edificio manterase cos ingresos que xeneres as suas actividades extendidas nun amplo abano concertos, cineforum, visitas guiadas, cursos de grabado e técnicas de restauración, conferencias, congresos, etc. programados pola dirección e mantenimento do centro, cunha cafetería, pastelería e tenda de artesanía e productos e roupa tradicional.

PROXECTO I

SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS

 

A proposta PROXECTO I incide sobre primeiro dos tres corpos mencionados: PROXECTO I Sala dos Muiños Industriais, PROXEXTO II Casa Habitación e PROXECTO III Almacéns unidos polo patio e polos pasillos de acceso. Considérase non intervencionista, non realiza cambios nas extructuras senón que se basea no aproveitamento da racionalidade do espacio dezaoitesco e na adecuación das amplas dependencias industriais ás novas funcións de áreas musealizables  demandadas polo importantísimo acervo patrimonial inmobiliario do Concello.

PROXECTO I

Sala dos Muiños Industriais. Conservamos varios inventarios ad hoc sobre o estado das sás de maquinas nos séculos XVIII e XIX polo que se restauran no seu estado primitivo con todo o seu valor etnográfico histórico documental e patrimonial, incluíndo os artiluxios fabrís  de Lestache e de Bucán. A musealización didactica e viva permite a participación dos asistentes no funcionamento  dos muiños complementada a exhibición con audiovisuais e paneis da historia dos muiños e do tráfico internacional de fariñas, das técnicas de envasado, do “sistema de molturación económica”,  e das peneiras ou limpadores hidráulicos, etc.,de xeito que se podan informar do alcance Histórico e área de influencia dun importante conxunto de muiñería industrial que xunto á Real Fábrica de Lembeye do Ponto de Xuvia (Narón) pola súa proxección internacional, constitue o conxunto monumental molinolóxico máis importante de España. Trala restauración proporemos se declare o conxunto restaurado Ben de Interese Cultural de Galicia.

As únicas concesións á modernidade deben ter carácter didáctico. Mediante un sistema de transparencias entre o tremiñado e os infernos e as entreplantas coas peneiras automáticas permitirán comprender o funcionamento do sistema de molturación económica e da “muiñeiría de nova invención do S.XVIII un caixón transparente de cristal deixará ver o funcionamento das turbinas furneiron dos muiños franceses e sobre o tremiñado  as pasarelas  deixarán ver a  entrada e a saída da auga.

PROXECTO II

O PROXEXTO II se elaborará para a Casa Habitación. Ao tempo que elimina divisións modernas debe considerar atendendo os importantes fondos museisticos do concello e ás necesidades de contar con espacios axeitados de exposición adaptar a estes fondos con criterios didácticos espacios modulares para a súa musealización  e axeitada  esposición. Algúns detalles deberán ser respetados e restaurados cun alto grao de fiabilidade pois conservamos varios inventarios ad hoc sobre o contido e o estado orixinario do edifico

Destínase a planta baixa a museo e a parte superior a aulas temáticas, biblioteca e videoteca.

O destino principal deste pabellón é o que se considere en cada momento polos especialistas, en historia e arqueoloxía, para que poidan proxectar as súas técnicas e coñecementos sobre o visitante, facéndoo partícipe, en forma e maneira, dos mesmos.

PROXECTO III

O PROXEXTO III se elaborará para oficinas, cafetería, tenda de souvenirs, sás de esposicións etx., sobre os espacios que ocupaban os almacens fabris. Faráse sobre amplos espacios ruinosos que foron o almacén da sal, etc., da fábrica de curtidos, da fábrica de fariñas, da fábrica de papel, da fábrica de laminados,  e da fábrica de tecidos polo que elementos singulares, de incalculable valor para a arqueoloxía industrial aparecerán tras dunha intervención arqueolóxica, esta circunstancia debe ser tido en conta á hora de planificar a construccion dun soto pero lonxe de ser un atranco será una avantaxe, pois os restos dos pilos, dos canales etc, serán musealizados e integrados nos novos espacios e expostos baixo un suelo acristalado. Os espacios resultantes da intervención  para as oficinas, a cafeteria, a tenda,  o pequeño auditorio, e a sá de recepción e interpretación potenciarán o valor do conxunto.

PROXECTO I

 

CONSTRUCCIÓNS 

A RESTAURACIÓN DA SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS

            Consiste na retirada de excrecencias, cementos,  escombros e  restos de intervencións recentes e a reposición do estado orixinal.

O tipo de construcción empregará as técnicas de restauración dos MUÍÑOS partindo da clonación dos modelos conservados.

MATERIAIS DA SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS

Os materiais tradicionais e as técnicas e tratamentos máis avanzados,

vernises e tratamentos de duración para as madeiras,

substitución do ferro polo aceiro nos rodicios de turbina fourneirón

restaurando fielmente o desaparecido con técnicas e materiais actuais que garantizen a conservación e a duración do perdido pola acción do tempo

 restitución do que queda:

– os moi caros bronces que deben estar no fondo das turbinas

-as cremalleiras dos afiridoiros

  -a xigantesca capa e pé do “muiño de cuarzo”.

 O proxecto rehabilitará o entorno, a presa e a comporta. respetando o existente e integrándo de modo tradicional os materiais e técnicas ora, “á catalana”  por contraste como é o caso da madeira ou dos rodicios de aceiro.

SALA DE LESTACHE

Os materiais neste proxecto son:

O ACEIRO, para  os rodicios, e os varóns do muiño, e diversas estructuras.

MADEIRA, para portas interiores, ventanas, contras, o tremiñado, caixas, caixóns, mollegas, comportas, etc.

PEDRA de granito industrializado en chapa de 4,5 cm., para solos e para  catro pes de muiño e máis para un xogo de capa e de pe negreiro.

CRISTAIS. Para divisións trasparentes e solo sobre espacio ou obxetos de exposición.

CARTÓN-XESO. Para recubrimento de paredes ou tabiquería (en sustitución das divisións antigas de xeso e barrotillo) . Para trasdosados de muros existentes con barreira de vapor.

PEDERNEIRA FINA DA FERTÉ SOUS JUARRE, nun xogo de oito capas.

Outros materiais secundarios que requiren a presencia de tecnoloxías actuais para resolver demandas actuais.

PROXECTO DE MOBILIARIO DA SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS DE LESTACHE.

PANEIS MODULARES de exposición.

MESAS/VITRINAS.

FOCOS E PUNTOS DE LUZ INDIRECTOS, do local, dos muiños, das turbinas etc. MATERIAIS DIDÁCTICOS , maquetas, dibuxos, audivisuais, proxectores, pantallas.

Este proxecto debe ir coordinado e debe entender a construcción dun modo complementario e integrado para que a súa resposta non sexa distorsionante do conxunto.

SALA DE BUCAN

Muiños industriais de turbina fourneirón pero de aspecto tradicional, con boreleira , canaleta e banco rectangular.

Os materiais neste proxecto son:

O ACEIRO, para  os rodicios, e os varóns do muiño, e diversas estructuras.

MADEIRA, para portas interiores, ventanas, contras, o tremiñado, caixas, caixóns, mollegas, comportas, etc.

PEDRA de granito industrializado en chapa de 4,5 cm., para solos e para  catro pes de muiño e máis para un xogo de capa e de pe negreiro.

CRISTAIS. Para divisións trasparentes e solo sobre espacio ou obxetos de exposición.

CARTÓN-XESO. Para recubrimento de paredes ou tabiquería (en sustitución das divisións antigas de xeso e barrotillo) . Para trasdosados de muros existentes con barreira de vapor.

PEDERNEIRA FINA DA FERTÉ SOUS JUARRE, nun xogo de oito capas.

Outros materiais secundarios que requiren a presencia de tecnoloxías actuais para resolver demandas actuais.

PROXECTO DE MOBILIARIO DA SALA DOS MUIÑOS INDUSTRIAIS DE BUCAN.

PANEIS MODULARES de exposición.

MESAS/VITRINAS.

FOCOS E PUNTOS DE LUZ INDIRECTOS, do local, dos muiños, das turbinas etc. MATERIAIS DIDÁCTICOS , maquetas, dibuxos, audivisuais, proxectores, pantallas.

Este proxecto debe ir coordinado e debe entender a construcción de forma globalizada e técnicamente dirixida polo historiador municipal como perito e máximo coñecedor de este tipo de muiños, co fin de que tódalas intervencións propostas asumindo un carácter complementario supeditado e integrado á inversión principal non sexan distorsionantes co valor patrimonial dos inmobles e do importantisimo conxunto patrimonial europeo, galego, naronés e español.

l.

[1] prior de Xuvia, autor de dous estudios históricos do Mosteirodo Couto

[2]as copias que emprego no presente traballo con anterioridade ó seu retorno e depósito no AMF fóronme amablemente  facilitadas polo profesor Urgorri Casado  en 1983[2] Montero y Aróstegui, “Historia y descripción de la ciudad y departamento naval del Ferrol. 1.859.  Ed. Princ. páx. 41.

[3] Montero y Aróstegui, ib. páx. 178.

 

Esta obra atópase baixo unha licenza internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-ND 4.0 só pode ser realizada coa autorización expresa dos titulares, salvo excepción prevista pola lei. Pode acceder Vde. ao texto completo da licenza nesta ligazón: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.gl
Publicado em HISTORIA DE NARÓN E A TERRA DE TRASANCOS | Deixe um comentário

A MUIÑEIRIA TRADICIONAL DO CONCELLO DE NARÓN 1ª Parte

[Atención! Páxina en construción]

POR ANDRÉS PENA GRAÑA

LIMIAR 

 

O    MEDIO.  RELEVO

TRASANCOS

J. R. Fernández Villares, ex Cornide -deseño para o II vol. da Historia de Narón, de A. Pena.

O Concello de Narón participa da xeomorfoloxía da comarca da Terra de Trasancos, lato val orientado en dirección S-N que comunica a Ría do Ferrol có Océano Atántico.

P1010508

O Val de Trasancos péchase ó Atlántico  -Montes da Painceira (San Mateu) e Vilarquinte, Campo da Arca e A Lagoa (O Val) –

sendero

e ós aceirados ventos do NW pola grande, elevada, esgrevia dorsal que dende o cabo Prioriño (Prioiro Chico) vai ata o Monte Campelo polo Norte

SANYO DIGITAL CAMERA

, ramificándose ao Oeste ata a costa de S. Xurxo da Mariña cun declive cuasi vertical  en toda a pendente que mira ao mar.

Narón

-Ex Foto de Pepe do Couto-

Asentase entre as paredes destas serras unha xigantesca chaira, ancha, longa, pouco elevada nomeada na Idade Media “Valle Trasanquos” que en dirección Norte/Sur exténdese dende Valdoviño, Lago, Sequeiro, Meirás e Valdetires, pasa por Sedes, O Val, Castro, Leixa, San Mateo e Santa Icía de Trasancos, San Xiao de Narón, Xuvia, Serantes  e Ferrol.

Monte Esperón

Vista do Val de Trasancos desde o mirador deseñando polo servizo de arqueoloxía, hoxe inexistente [foi vandalizado] do Monte Esperón. O cartel  ilustrado por Eva Merlán Bollaín, recollía unha das moitas lendas do Monte. Alberga no seu interior unha cova da que brota un gran manantial de auga, doce onde os Mouros gardan o tesouro de sete imperios.  A agua, índose por unha subterránea galeria desagua no fondo da praia de Pantín, podéndose localizar o lugar esato polo ruído que fai ao saír.

Na outra estrema, o val, péchase ao Oriente por outra dorsal,  confrontada  e continuación da anterior, que principia seu percorrido hodográfico en Pantín e departe ao Sur polas freguesías de Valdoviño e Sedes, onde  vira, dirixíndose cara o leste por Pedroso a Santa Mariña do Monte e remata no Val de Moeche e as Somozas.

A parte Oriental do Concello de Narón comunica esta chaira e Val de Trasancos co val do río Xuvia e as terras baixas de Moeche a traveso dunha  fonda e particularísima depresión: o Val de Pedroso.

Nado a finais do terciario cando se produce a alteración das rochas dos montes de Nenos e a Pereiruga ( Augusto PEREZ ALBERTI ), conformaríase durante o cuaternario cando o clima seco que durou ata hai 100.000 anos permitiu ás augas torrenciais arrastrar superficies areosas, limos (as celebres barreiras de Pedroso, sobor de todo a escasísima e rara arxila azul, apreciadísima polos hidroterapeutas e balnearios ao conter  un cobalto radiactivo empregado con fines terapéuticos) e cantos, desmantelando así a alterada capa terciaria, lixando as terras altas, marcándose profundamente a complexa rede hidrolóxica desta freguesía, e formando con depósitos de tipo aluvial e torrencial o Val de Pedroso.

De The original uploader was PepedoCouto de Wikipedia en gallego

Foto de Pepe do Couto do rio Xuvia pasando por Pedroso para a Wikipedia en Galego

O río máis salientable do Concello de Naró

*n e da bisbarra de Trasancos é, xunto co seu afluente o río Castro ou Narahío, o río Xuvia.

muiño de xuvia2

Co berce nas Somozas, o río Xuvia, (coñecido na Antigüidade ó ser probablemente  este río o célebre  Libica  que xunto co Nario situa nunha ría dos Artabros “de boca estreita” ó historiógrafo Pomponio Mela), moi caudaloso, recolle no seu decurso por Narón as augas dos montes de Nenos e a Pereiruga que  a el conflúen dunha morea  de regatos e arroios de Pedroso (augas do Monte de Nenos e a Pereiruga), Sedes, San Xiao de Narón e Doso. No seu  espectacular desaugue no canto da ría move o muíño e “Fábrica Real” de fariñas construído polos Franceses Juan Lestache e Francisco Bucan  na Ponte de Xuvia.

Asteleiros do rio xubia

Ríos menores, máis de alcance no Antigo Réxime para a economía do Concello de Narón,  son, en primeiro lugar o río chamado Vespasante que, tras nacer no lugar do Lubeiro de Santa María a Maior do Val  tomar  este nome dunha célebre mámoa ou túmulo do Neolítico final chamado Arca de Vados Pasandit – milagrosamente conservada ata hoxe por servir de marco terminal, a carón do vado entre as frigresías de San Mateu e O Val- , o seu cauce vai recibindo logo, sucesivamente, o nome das parroquias que o acollen: Leixa , Santa Icía …, para, pasada a ponte chamada romana[1] xa co seu caudal considerablemente crecido polos aportes de varias fontes e regos, é en Piñeiros coñocido co nome de río dos Amenadás; movendo  e bautizando outro interesante muíño industrial de Lestache :

turbina do muiño dos Amenadás

o “Muíño dos Amenadás”

muiño dos amenadás

e chámase  río Freixeiro  cando desauga no “Mar da Xoiva” no esteiro do Ponto polas comportas do monumental muiño de marea e Real fábrica de Fariñas de Lembeie.

o ponto 3

Máis pequenos , outros ríos de menor importancia verquen as súas augas na ría, este é o caso do  nomeado río Cabra, dos Abruñeiros ou Inxerto; e o regato do Salgueiro ou Pedregal, en San Martiño de Xuvia ou o río Pereiro que pasa por Xuvia e San Xiao de Narón e desauga na Gándara.

Unha escepción e o río de Cortes antigo río da Raíz,  que dende a freguesía do Val pasa á de Meirás e verque ó Atlántico composto de numerosos regos  con orixen nas fontes que recollen a auga dos Montes da Lagoa e Campo da Arca.

TERRATRASACOS

Pokorny IEW 1078 (1870/47) gr. τρασιά (trasiá), tarsim̥ (tarsiá), F., Darre, Flechtwerk zum Trocknen; W.: s. lat. terra, F., Land, Erdboden; vgl. ae. fel-terr-e, sw. F. (n), Erdgalle (eine Pflanze); W.: lat. torrēre, V., dörren, braten, backen, rösten, sengen, versengen, entzünden; W.: s. lat. torris, M., Brand, brennendes Holzscheit; W.: s. lat. torridus, Adj., gedörrt, gebrannt, dürr, trocken, verbrannt; W.: germ. *þarzjan [tharzian, cf. comp. tharzian+i+cos, Trasancos, “os que fan rozas para cultivar”], sw. V., trocknen, dörren; airl. tart, “sede” [con reduplicación. cf. Tartares, monasterio vocitato Tartares [con implicacións en Xeografia Sagrada ( cf. os topónimos Lamas do Inferno onde hoxe está o hipermercado Alcampo, e a forma hipocorística, O Inferniño], e tb. Tartessos, psv.: “os que fan rozas” [‘Sabemos que o litoral gaditano retrocedeu, e unha restitución da topografía antiga amosao a varios quilómetros ó interior, isto fixo que a poboación se trasladase da costa ás illas de Cádiz e León. A causa de que se cegasen os portos débese ás rozas que facían os agricultores que aceleraron a erosión e o transporte polos ríos de sedimentos do chan desprotexido do manto vexetal que acabaran cegando os esteiros e facendo impracticables os portos (Pena Graña, 1991 a, 71 )] Ilustración de Eva Merlán dirixida por A. Pena, para a obra Narón , unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos. E. Merlán, A. Pena, A. Filgueira 1ª ed. 1995; 2ª ed. 2oo9, p 13

A Terra de Trasancos, como o resto das bisbarras galegas limítrofes (Labacengos, Arros, Bezoucos) históricamente conformadas dende o Neolítico por pobos agricultores, ten unha orixinalidade climática e unha xeomorfoloxía de seu. A temperatura media (Monteventoso) é de 13,3 graos fronte aos 13,9  graos da Coruña, e as precipitacións sitúanse en 970 mm. (fronte aos 1.012 mm. da Coruña) Cunhas oscilacións térmicas de 14,2 graos. O mes máis chuvioso é Decembro e o máis seco Agosto.

No século XIX, ata 1.845, a media anual de días despexados foi de 79 frente a 97días parcialmente cubertos , 42 cubertos , 113 días alternaron nuboeiros variables e chuvias e 14 días cubertos con chuvia continua .

Situado no eixo xeográfico da Terra de Trasancos [2] o Concello de Narón (un conxunto de freguesías de longo pasado, agregadas [3] artificialmente en 1836, ó meu modo de ver organízase en espacios humanos historicamente consolidados:

Pedroso e Xuvia

Os dous grandes monasterios dos Petriz ou Trava, Juvia e Pedroso, coas súas respectivas áreas de influencia. Aínda que todos comparten o común acervo celtoatlántico institucional, usos, costumes, metrología, fé e sentimento relixioso, a chamada consuetam rationem, o amplo paquete de milenarias costumes, usos e tradicións, presenta multiples e rechamantes variacións en cada lugar.

1º.- O pertencente ao couto xurisdiccional do Mosteiro bieito e cluniacense de San Martiño de Xuvia  que existía con anterioridade ó ano 844 na ribeira da Ría de Ferrol, olim “Mar da Xoiva” dende o rio Freixeiro ata  o  río Areoso ou rio do Inferniño[4] monte chamado do Montón.

2º.- O couto de San Salvador de Pedroso, Mosteiro de coengos regulares de Santo Agostiño fundado o ano 1.111 pola irmá do Conde de Galicia, dona Munia Froilaz ata que foi mercado en 1544, con Doso, Placente e Sedes, a Mondoñedo [Cal Pardo.1984:30-1;225-7] polos Andrade de San Sadurniño.

Rodeadas de montes (Eiravedra, O Seixo e a Pereiruga ao Norte, Villallonte, Bazón e Carballo furado ó sur) estas frigresías  englobadas no Couto de Pedroso constitúen o pasillo interior que comunica o Val de Trasancos con Moeche e as Somozas, có Río Xuvia e o Río Castro como límite Oriental e ao Poniente os ríos de Prados  e o Xuvia.

Coutos daFrigresía do Val

3º.- Ben asentado dende San Mateu no Val de Trasancos un terceiro espacio de señorío laico atomizase no Antigo Réxime en coutos pequenos na frigresía de Santa Mª do Val, (Baltar, Ciobre, Vilacornelle, etc.) e sepárase do Atlántico por unha estreita cordilleira costeira (Montes da Painceira, Vilarquinte e da Lagoa) inzada de lendas.

Tres espacios diferenciados dende o punto de vista do relevo, os recursos hídricos e ambientes microclimáticos que condicionan a ocupación e vocación humana.

Tes espacios de proximidade relativa, máis, inda que compartindo o sustancial, diferenciados -é, segundo o penso, dimorfismo derivado de distintas aplicacións xurisdiccionáis- tamén no pasado en múltliples matices de usos, costumes e metroloxía.

A ACCIÓN HUMANA

Eva Merlán Mapa

Unha complexa rede fluvial deu orixe no concello de Narón en sinerxia coa distribución da poboación á proliferación na Idade Moderna de muíños -que podemos todavía en boa parte recoñecer hoxe, e tamén obter unha radiografía de eles no momento do seu esplendor gracias ao Catastro do Marqués da Ensenada a mediados do século XVIII, que os recolle freguesía por freguesía  na súa totalidade. Os muíños tradicionais desenvolvéronse entre o maínzo, centeo, trigo e aveas que producía as fértiles terras do Val de Tasancos.

Poder contar co catastro resulta de grande interese por producirse este rexistro inmediatamente antes da configuración da espléndida malla de muíños “de nova invención” ou muiñeiría que chamaremos industrial -por esceder ampliamente o seu radio de actividade o alcance local de producción e consumo da muiñeiría  tradicional- introducida por franceses do ramo do comercio con métodos e presupostos novos. Os actuais muíños do concello de Narón  débense, en boa parte, á tradición e técnoloxía inaugurada por estes muíños en réxime de fàbrica [5] do século XVIII e XIX.

Así, a variada paisaxe tipolóxica, paisaxística e tecnolóxica que hoxe vemos na espléndida colección de muiños de Narón é o resultado final dunha triple conxunción nun longo proceso histórico:

-A conxunción da orografía e a climatoloxía, da que vimos de falar en primeiro lugar, que configura a fonte principal de enerxía que move rodicios e moas, a nosa rede hidrográfica e o seu caudal.

-Da acción humana sobre o medio esto é, a ocupación do espacio polo home ao longo da historia e a utilización dos recursos nun contexto económico autárcico[6].

-Da sinerxia entre a decisión política  que crea na cativa vila mariñeira de Ferrol [7] unha nova poboación industrial[8] e a iniciativa privada a un tempo civil e militar, extranxeira e vinculada co local máis enxebre, rural e urbana,  francesa e ferrolana. Veremolos emerxer nunha coxuntura internacional que ultrapasa o contexto comarcal. Xérmolos no Antigo Réxime da burguesía comercial e capitalista ás costas da comarca, pero o mesmo tempo instalada nela cos Reales Arsenales, nunha cidade pensada e magnífica, cunha escuadra poderosa  inútil, e un porto amplo, ben defendido, aberto agora a un imperio colonial.

Ferrol

Todo no alfoz da nova cidade é debedor da decisión política, ilustrada ou non, do déspota , sive potius, dos seus ministros [o galego Patiño], e da iniciativa dos instalados e parvenous, ámbalas dúas terán coma contrapunto os vaivens dos mercados lonxanos, e os abaneos da Xeopolítica: Pacto de Família, guerra conta Inglaterra, Revolución Francesa, Decreto de Expulsión dos franceses, guerras, bloqueos navais, e invasión Napoleónica.

CONSECUENCIAS ETNOGRÁFICAS DA ACCIÓN HUMANA

Dende o punto de vista da etnografía, ou se cadra da etnohistoria, producíronse no obxecto que estudiamos como “inmobiliario” etnográfico: a muiñería do concello de Narón -o máis móbil sen dúbida de todo o inmobiliario etnográfico-, dous pulsos ben distintos que non chegarían a encontrarse.

Por un lado constatamos a permanencia secular de muíños tradicionais (cos seus variados sistemas de propiedade e usufructo), ás costas da gran vila, nun contexto exclusivamente rural dende o século XVIII, minifundista e autárcico [sic –non autárquico, son raíces diferentes; autarcía é “bastarse a si mesmo”, autarquía é “gobernarse a si mesmo”], é dicir que consume case exclusivamente o que pruduce, limitado ao ámbito parroquial.

Polo outro, as sinaladas circunstancias da coxuntura política e económica de mediados do século XVIII e do século XIX, e a acción do capital dos comerciantes franceses en sinerxia cun porto e mercado colonial aberto creando unha nova muiñería -interesante tamén para a etnohistoria por existir virando as costas á comarca e allea ao devir do mundo rural- que non se pode estudar con os parámetros da muiñeiria “tradicional”, a pesar do triste e agónico aspecto que presentan os arruinados muíños industriais hoxe.

Compre estudiar por separado o contexto etnohistórico e diacrónico dos dous pulsos.

A MUIÑEIRIA E O MUÍÑO TRADICIONAL

Todos os muíños que chamamos “tradicionais” (para diferencialos de aqueloutros “industriais”) inclúense dentro do tipo de rodicio que esencialmente consiste nunha roda formada por penas e disposta en posición horizontal cuio eixe vertical, chamado nesta comarca vara ou varón (tamén coñecido como veo) comunica directamente o seu xiro á moa superior, capa ou volandeira que xira simultánea e sincrónica. Dito doutra forma, dá o mesmo número de voltas e leva a mesma velocidade que o rodicio.

Este sinxelo mecanismo permítenos asegurar que o sistema de molturación tradicional con poucos cambios existía xa plenamente desenvolvido, dende a Alta Idade Media, moito antes do século XI.

ESTUDIOS ETNOHISTÓRICOS

Convén facer unha paréntese para indicar que en Galicia non temos [falaba en 1991] ningún estudio nin xeral nin comarcal do noso país que ultrapase a mera taxidermia sobre a xénese ou historia e desenvolvemento da tecnoloxía dos muíños. Nin contamos con escolas de vella tradición para estudios xerais [9] nin contamos con estudios (factográficos) etnohistóricos que profunden sobre a orixe da nosa muiñería [10] nin estudios restrinxidos ao ámbito local ou comarcal (aos que son desde o século XVIII tan afeccionados os franceses) [11].

XÉNESE DA MUIÑEIRÍA TRADICIONAL

Sen tratar de desenvolver un papel pioneiro e augural que nin se axeita aos nosos coñecementos nin ao noso talante, sinalamos moi de vagar que o muíño de rodicio cunha xénese para Europa altomedieval, está  omnipresente nas cartas máis antigas, nos máis vellos diplomas conservados nos nosos mosteiros e catedrais.

Así no Tumbo I de Sobrado [12] aparecen como é habitual nestes documentos, mencionados (o 20 de Xaneiro do ano 867) por mor do deslinde dunha villa entre o seu inmobiliario “domos, horrea, cellaria, quoquina et molendinum”.

Que son hidráulicos amósao o Tumbo A da Catedral de Santiago “ con terras, casas e edificios … e cursos de auga dos muiños” [13] nunha doazón do 25 de Novembro do ano 895.

Máis adiante no mesmo Tumbo o 30 de Decembro do ano 898 mencionase unha villa (“quam dicunt molendinis”) chamada Muíños.

O número de exemplos para o século IX é innumerable o que indica a ubicuidade dos muíños de rodicio na Gallaecia Altomedieval. Son estes muíños de regato, de canle e cubo, segundo se desprende das vellas cartas.

Na doazón de Ordoño II a Santiago do mosteiro de S. Pedro de Triacastela (18 de decembro de 922) dóase este “cos seus muiños e canles[14].

Ou na doazón da vila de Sobrado polo bispo compostelano D. Sisnando a este mosteiro (30 de decembro do ano 955) na que se inclúen “aquas cum suis ductibus et molendinis…” [15]

As mencións aos muíños nas doazóns, vendas, compras ou intercambio de villae por parte dos nobres laicos e eclesiásticos son tantas como este tipo de cartas.

A mención do muíño dentro da villa -que convén dicilo, é algo máis que un simple lugar de residencia dominical ou unha aldea, constitúe un espacio xurisdiccionalmente demarcado- non se debe ao azar. Corresponde a un novo tipo de hábitat e planeamento económico que se produce entre os séculos IV e VI tralo abandono dos recintos fortificados e o esparexemento da poboación. A súa proliferación no século IX indica que xa levaban máis de un século, polo menos, instalados.

Noutro tempo e lugar, amosamos por primeira vez [16] como se orixina a peculiar forma de artellamento institucional do espacio galego (antes, moito antes da serodia conformación das parroquias ou collacións): A villa, forma exclusiva de articulación do territorio político (comissa ou territorium) que pervivir  ata finais do século XII en que ser  substituída polas sobreditas collacións ou parroquias tal e como as coñecemos hoxe.

Amosamos tamén como a villa foi, ante todo, unha institución (e non exclusivamente un modelo habitación) do macroterritorio segmentado autárquico subdivisión dunhas unidades político administrativas (patrimonio das grandes familias nobiliares galegas e herdada dos Trebas do pasado) chamadas comissa ou territoria, onde os condes mantiñan o arcaico título territorial de princeps ou imperantes e nomeaban maxistrados de xurisdicción restrinxida o territorio político (villicus terrae, maiorinus terrae).

As villae nas que se fragmentaba este territorio político constituían a única forma existente de artellamento do hábitat:  un espacio demarcado onde unha casa exercía plenamente a  xurisdicción e que comprendía as veces no interior da demarcación unha pequena aldea. Isto quere dicir que na xénese da muiñeiría hidráulica os muíños das villae pertencían ao seu dominus.

A cesión neste contexto por parte dos señores de muíños, incluídos na demarcación da villae, ben coñecida pola factografía amósanos que, igual que sucedía en outras partes da Europa Atlántica, insular e continental, en Galicia estes muíños eran propiedade exclusiva do señor: o dominus que instalaba neles a un servo, un verdadeiro muiñeiro, e percibía a maica dos labregos comprendidos no espacio xurisdiccional da villa.

Certo que existían, como existen hoxe, cambas, muíños descendentes dos grecorromanos, similares aos que aínda podemos ver no noso concello sobre caixóns accionados a  man mediante un pao que parte dunha fenda lateral do catillus ou capa e engancha nunha viga dun alpendre, como o que se utiliza hoxe en día nunha casa de Quintá ( O Val  para facer millas. Pero a fariña mal muda que fan as cambas, mesturada co farelo, só serve para alimentar as pitas, ou fai un pan groseiro. Asemade de Quintá  procede unha capa, que presenta inequivocamente fendeduras para a “sobrerrella” ou soborella de ferro, dun muíño de gran de 50 centímetros de diámetro. Encontrado fora de contexto podemos inferir  quizais  estar diante dun modelo que representaría un prototipo no desenvolvemento dos muíños hidráulicos trasanqueses posteriores e  de todos os mecanismos que utilizan esta forza, que precisaría dun sinxelo mecanismo de rodicio.

DESENVOLVEMENTO NA BAIXA IDADE MEDIA.

Cremos pero non o podemos testemuñar que en Trasancos a partires do século XIII, século de fondas transformacións estructurais, económicas e sociais, no contexto da ruptura do exclusivismo da economía autárquica, puideron darse as circunstancias propicias (inferímolo unicamente en base a   ruptura da estructura autárcica anterior ao aparecer as pequenas vilas mariñeiras de Ferrol e Neda a principios do século fundadas por Afonso IX, e con elas a concesión de privilexios, isención de gabelas, concesión de gracias, franquezas e liberdades, que teóricamente tendían a favorecer este tipo de iniciativas individuais) para a aparición de novas formas -coma o comparzo ou emparzo (confluencia sobre este de varios propietarios) e mesmo muíños debidos á iniciativa de particulares –  de propiedade do muíño.

Con documentos na mán podemos dicir que as iniciativas individuais está xa plenamente consolidadas e que a finais do século XIV señores e mosteiros conceden a particulares solares en foro para construír muíños.

Así o mosteiro de Pedroso levaba a finais da Idade Media cedidos en enfiteuse a particulares e mesmo fidalgos algúns dos seus muíños de maquía. Uns muíños no río Belelle e rego de Neda deste mosteiro, máis propiamente unha casa con dous muíños (estes datos estanos a falar dun muíño de dous rodicios, -dous muíños e catro moas, é  dicir dous rodicios, dúas capas e dous pes- de regato, quizais xa de canle e cubo) cos seus rodicios e catro moas “molientes y corrientes” cunha pequena insua que estaba a horto que cada ano podía render por maquía de tres a catro ducados ao mosteiro. Estimaban o seu valor en 30 ducados de ouro os veciños dun Apeo.

O mosteiro tiña emparzado (emparzo, comparzo ou copropiedade) outro muíño tamén en Neda a  metade do seu rendemento. O quiñón do mosteiro, unha metade, arrendárase en 6 ducados anuais que percibía Pedroso por conta da maquía. Este muíño pagaba tamén un foro ou pensión de 500 marabedís. Entraban tamén certas herdades pequenas duns tres ferrados que podían render ao mosteiro tres reais e medio no foro do muíño. Segundo a apreciación dunha testemuña que depón no Apeo, coas leiras o valor do muíño podía ascender a 16.000 marabedís. Coma, segundo os informantes, o valor das leiras estaba estimado en 1.500 marabedís é doado coñecer o valor total da fábrica, que era de 14.500 marabedís, é dicir, a respectable cantidade de 435 reais de prata ou 43 ducados e medio de ouro. Un considerable valor que indica na economía campesiña o papel desenvolvido polos muíños.

O MUÍÑO NA IDADE MODERNA

Proliferan exemplos na factografía trasanquesa ao longo da Idade Moderna que permiten considerar que para construír muíños a tónica dominante era a iniciativa particular.

O sistema utilizado consistía usualmente, en terras de señorío, nunha solicitude de permiso ao dono xurisdiccional dun couto que habitualmente, e así ata o século XIX, se reserva o dereito de moer en primeiro lugar para a súa Casa. Asemade  percibe un cánon anual, e a décima de laudemio (nas transmisións do solar e as melloras), por concepto de foro.

Mentres -a diferencia do que sudede en outras partes de Galicia menos desenvolvidas nas que pervive o sitéma foral- danse en arrendos curtos de 6 ou 8 anos as terras de cultivo, os muíños -para posibilitar ao locador en caso de venda, enalleación, supinoración, ou calquera tipo de transmisión

ou succesio levada a cabo polo propietario do muíño e conductor do foro (sexa o locador un mosteiro ou unha casa fidalga que exerce a xurisdicción no lugar) a percepción do laudemio (unha reposición consistente no 10% do valor do terreo máis os engadidos ou perfectos, neste caso o muíño e as súas instalacións) en cada transmisión-  afóranse sempre.

Á  hora de mercar ou vender un muíño o laudemio pesa como unha lousa, e a finais do século XVIII será o pesadelo dos incautos muiñeiros industriais que investiran fortes sumas na construcción das súas fábricas.

A PROPIEDADE

Con independencia da súa extracción social, o levador -usualmente é un labrego acomodado ou pertence  fidalguía- do foro, edifica o seu muíño e pode exercer o oficio de muiñeiro, como propietario ou colocar no seu lugar, o que é mais usual, a un criado que recibe unha porcentaxe ou no seu  lugar un canon fixo xeralmente en especie da maquía.

Pode darse o caso de que o propietario ou propietarios vendan as veces os dereitos de uso (certos días coas súas noites chamados pezas)  a particulares. Os veceiros moen respetando os seus turnos en rolda. Durante o tempo de traballo do muíño os levadores de pezas, cuotas, coma se foran verdadeiros propietarios -xa que adquiren un “ius in aliena re”– poden por compra, venda ou succesio xuntar, traspasar ou fraccionar estas pezas.

Poden asemade vender ou transmitir por herdanza os seus quiñóns aos seus sucesores varios particulares que construíron ou explotan xuntos (comparzo) un muíño, ou un so propietario, aparecen así  – xa que un muíño neste réxime de copropiedade compórtase xuridicamente coma se fora unha propiedade proindiviso ou communio-, os consortes, termo que por extensión se aplica  tanto aos veceiros coma aos propietarios de quiñóns tendo todos os copropietarios ou consortes que responder do seu mantemento e condicións de uso mancomunadamente, isto é o que significa, aludindo a este principio de solidariedade entre os socios ou herdeiros, aplicada no Catastro do Marqués a verba “consorcio” ou “consortes“.

Os quiñóns son herdados, adquirindo os consortes, descendentes dos que orixinariamente mercaron a un locador, por un canon, o uso e disfrute dun número de veces o nome de herdeiros ou parceiros. Vanse fraccionando nas sucesivas transmisións os quiñóns e, en ocasións, pode co tempo converterse nunhas horas o que unha vez foi o dereito a moer varios días coas súas noites.

Un intricado e complexo abano de variantes, segundo os usos e costumes do lugar sobre concesións, usufructo e propiedade, que se manterían vixentes ata hoxe confórmaríanse deste xeito.

Na nosa documentación monástica (onde se reflíctese a construcción de muíños por mor da á iniciativa de particulares) pódese segui-la xénese e desenvolvemento deste complexo sistema de propiedade.

Así, no que atinxe ao comparzo, conta na súa deposición o alcalde de vara, Pedro Vidal a mediados do século XVI, no couto do mosteiro de Pedroso,[17] como: “con tella e pedra e madeira das árbores do mosteiro fixo un muíño Pedro Freire (Pedro Freire de Andrade da liña de S. Sadurniño) que levaba arrendado ao mosteiro”. E este alcalde no mesmo Apeo, “a a cuarta pregunta do interrogatorio que lle foi lida e amosada diante dixo que o que sabía sobre do contido na pregunta é: sabe que ten o mosteiro de S. Salvador de Pedroso todo ao redor del certas herdades calvas excepto que ten un muíño no río e rego de cabo do dito mosteiro que fixo alí Frei Pedro de Grieira, que o leva arrendado ao dito mosteiro de Pedroso por conta del [os cregos poden adquirir bens, e o dominio dos bens pertence á persoa moral que os adquira lexitimamente, segundo o dereito canónico,] [18] e que o fixo coa pedra dos muros do dito mosteiro e coa tella de sobre o cabido o cal muíño leva agora Juan de Vilaboy a metmade e Fernando Correa a outra metade [é dicir un comparzo] e que oeu dicir ao dito Fernando Correa que collera Rodrigo de Piñeiros a metade do dito muíño por catro ducados e o dito Juan de Vilaboi leva arrendada a outra metade do dito muíño de mans do dito Rodrigo de Piñeiros que comprara o dito muíño a Juan Monteiro da Covela que o tivera de Alonso de Lanzós que o ouvera do dito Frei Pedro de Grieira e que tamén Frei Pedro cortou a madeira do dito muíño dos castiñeiros e fragas do mosteiro e que o muíño podería render cada ano 200 maravedis e que levara 3.000 maravedís apresciado” [19].

O MUÍÑO TRADICIONAL ATA MEDIADOS DO S. XVIII.

O CATASTRO DO MARQUÉS DA ENSENADA

RÉXIME DE PROPIEDADE E DISTRIBUCIÓN

Segundo os datos fornecidos polo Catastro do marqués, analizando nas freguesías de Narón o estado dos muíños de regato en 1752, podemos albiscar demoradamente a distribución da muiñeiría tradicional en relación coa poboación e o sistema de propiedade apuntado.

En primeiro lugar vemos como encóntrase xa plenamente desenvolvido en tódalas freguesías do concello o sistema esbozado anteriormente.

O número de muíños con relación   poboación (con 130 veciños en 1752, un dos coutos máis poboados, San Salvador de Pedroso,  tiña no lugar da Revolta oito muíños, e un batán) e o réxime de propiedade dos mesmos (podemos encontrar en Pedroso dende a propiedade plena -como é o caso de Xan Antonio do Pouso ou de Antonio do Pico- dun so propietario ata o comparzo ou copropiedade reducida na que están Bartolomeu López e Rosendo do Pouso que teñen un muíño no arroio da Curuxeda) varía considerablemente dunha freguesía a outra..

.

PARCEIROS, CONSORTES OU HERDEIROS

Pero está  nesta freguesía, arriba mencionada estaba máis estendido o sistema de consortes, herdeiros (unha boa parte, en torno ao 20% dos veciños de Pedroso, mercaron ou herdaron unha ou varias pezas tendo dereito a varios turnos ou veces na rolda), veceiros ou parceiros.

.

Expresións como “moen cando teñen a vez no muíño” ou alusións á frecuencia da rolda “correspóndelle nun muíño situado en Riquián de cada nove días un coa súa noite” [20] aparecen continuamente no Real de Legos.

Estes muíños non contan con muiñeiros de oficio, cada veceiro moe o seu propio gran. Homes e mulleres, e mesmo os rapaces, coñecen o funcionamento do sinxelo mecanismo da instalación.

PROPIETARIOS E CONDOMINIOS

Cando na freguesía o muíño é do cura, da rectoral ou do señor dun couto, fai  as veces de muiñeiro e moe para a casa e para os veciños un criado quitando segundo o uso do lugar a maquía, as veces unha conca ou media conca (medida de áridos con forma de conca de madeira cun abano entre 1/25 e 1/30 de ferrado en Galicia) por ferrado.

A situación varía dunha parroquia a outra enormemente. Así San Vicente de Placente conta con 46 veciños que viven en 36 casas. os muíños do río de Prados de Placente son en 1752 cinco. So dous muíños -un sito en Xabrueira que moe oito meses e outro no lugar de Xarraque que por mor de utilizala auga da canle no verán os labregos para os prados so moe seis meses- son de herdeiros ou de consortes,.

O valor da maquía do mellor muíño propiedade dun cura de Sequeiro chamado D. Manuel Sande -tiña dúas moas, inda que unha delas estaba inútil moía todo o ano – estimábase, descontando o salario do muiñeiro, en 40 reais de vélaro.

Os catro muíños restantes son só dun rodicio. Un, levábao o cura de S. Xiao de Narón e un socio que puidera ser o muiñeiro chamado Xosé García,  rendía 30 reais de vélaro, moendo tamén todo o ano. Ao outro que o levaba un capelán da Coruña da obra pía das capuchinas, aveciñado en esa cidade, chamado Xosé García, estimábanlle o seu producto en 30 reais de vélaro.

O mosteiro de Xuvia contou tamén cunhas aceas (este muíño desaparecera por completo xa en 1752 pois o catastro só fai de vagar unha mención á súa existencia nas respostas xerais á pregunta 3 do Interrogatorio, indicándose no deslinde do couto de Xuvia “… o sitio onde antes houbo unhas aceas e o referido marco do Pereiroque) das que nada sabemos que deron lugar onde Lembelle e Bucán construiran a finais do século XVIII o muíño de marea ao  topónimo  das Aceas. .

No momento de realización do Catastro do Marqués inexplicabremente o mosteiro só contaba cun muíño (no río Pereiro “que é do referido priorato… moe oito meses ao ano e consideran pola súa industria, o precitado priorato cen reais de vélaro” un dos rendementos máis altos entre as freguesías que hoxe integran o concello de Narón, explicable por ser Xuvia o couto con maior número de veciños, 392, dos que 6 eran fidalgos e 300 labregos, e o resto -como 11 carpinteiros, 5 taberneiros, 4 ferreiros- compartía co traballo nalgúns oficios os labores do campo) no seu couto[21].

Hai que salientar que é moi significativo que o catastro non considere a muiñeiría como oficio.

ESTADO DOS MUÍÑOS DAS FREGUESÍAS DE NARÓN EN 1752

 

SANTA MARÍA  MAIOR

DO VAL

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
1 3 Río da raíz Copropiedade

Francisco Pérez

Antonio de Sta.  María (cura)

30 rv.
1 3 O Bouzo Copropiedade

Domingo Gómez                                            Gregorio de Lago

30 rv.
1 4 Abelleiro María López de Grandal

(viuva, propietaria).

40 rv.
1 4 Marcos Roque de Lago (propietario) 40 rv.
1 4 Sitio da Raíz Obra pía de Orfas da parroquia de Sta. M. de Sequeiro 40 rv.
1 4 Sitio das Borrallas Manuel Rico e consortes

(herdeiros)

40 rv.
1 4 O Faxo Xosé Felipe Rodríguez

Xoán dos Pazos e consortes

(herdeiros)

40 rv.
1 4 A Fraga Gregorio Veiga e consortes (herdeiros) 40 rv.

SAN XIAO DE NARÓN  (168 veciños)

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
1 8 Prados Clara Francisca de Luaces, monxa dominica de Sta. Clara (Santiago). Propietaria 100 rv.
1 8 Prados Pascual Díaz e Francisco de Savín. Copropietarios. 100 rv.
1 8 Prados Felipe de Picos 100 rv.

SAN VICENTE DE PLACENTE (46 veciños)

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
2

1 inútil

12 Prados Manuel de Sande, presbítero de Sta.Mª. de Sequeiro. 40 rv.
1 12 Prados Manuel Traspeña

Párroco de S. Xiao de Narón. Xosé García, de Placente.

40 rv.
1 12 Prados Francisco A.Torrado, da Coruña como capelán dunha obra pía fundada no convento de nais capuchinas 40 rv.
1 6 Xaraque

Muíño da Barcia

Francisco Fortúnez e consortes (herdeiros) 30 rv.
1 8 Xabrueira Vicente Fernández e consortes 12 rv.

STA. MARÍA DE CASTRO  (58 veciños)

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
1 4 Río Painceira Andrés López de Saavedra 76 rv.
1 4 Ib. Lugar das Sétimas. Andrés Díaz e consortes.

Copropietarios

76 rv.
1 4 Ib. Lugar das Sétimas Francisco Freire e consortes.

Copropietarios.

76 rv.

SAN SALVADOR DE PEDROSO  (130 veciños)

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
1 6 Arroio de Pradeelo Juan Piñeiro e consortes

(herdeiros)

22 rv.
1 6 Sitio do Arroio

Fontenova II

Juan Antonio do Pouso

Plena propiedade, alúgao

44 rv.
1 6 Pereiral do Castro Juan Luis Fernández e consortes

parceiros

24 rv.
1 6 Arroio do Riquián

Fontenova I

Pedro da Ponte e consortes

herdeiros

24 rv.
1 6 Sitio do Arroio

Riquián

Antonio Montero e consortes

herdeiros

30 rv.
1 6 Sitio do Arroio

Muíño do Mosteiro

Antonio do Pico

Plena propiedade

28 rv.
1 6 Sitio do Arroio

Da Curuxeda

Bartolomé López

Rosendo do Pouso

copropietarios

20 rv.
Formal novo. Inda non moe. Arroio do Prado Juan Antonio do Pouso

Propietario

1 6 Arroio Antonio do Pico e consortes 20 rv.

MEDIDAS DALGÚNS DESTES MUÍÑOS

EMPRAZAMENTO PROPIEDADE MEDIDAS
Arroio de Pradeelo Juan Piñeiro e consortes

(Herdeiros)

3 varas fronte

3 varas fondo

Sitio do Arroio

(Riquián)

Antonio Monteiro e

consortes (herdeiros)

3 varas fronte

3 varas fondo

Sitio de Arroio da

Curuxeda

Bartolomé López

Rosendo do Pouso

(copropietarios)

3 varas fronte

5 varas fondo

SAN MARTIÑO DE XUVIA  (392 veciños)

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
2 8 Río Pereiro Do priorato 100 rv.

SAN MATEO DE TRASANCOS

Nº  MESES SISTEMA DE RENDEMENTO
RODICIOS MOENDA EMPRAZAMENTO PROPIEDADE ANUAL
1 8, en inverno A Bacariza Xosé López

Propietario

80 rv.
1 7 Gabián Fernando de Casal (propietario) 70 rv.
1 8 Bespasante Domingo Antonio Gómez (propietario) 80 rv.
1 8 Bacariza

Bespasante IV

Manuel López

Roque de Santiago

Pedro López Santiago

veciños de Ferrol (coprop.)

80 rv.
1 7 Fargallo

Bespasante I

Caetano García

Andrés del Casal

Antonio Ramos

(copropietarios)

70 rv.
1 8 Barcia

Bespasante III

Pedro Freire e  consortes (parceiros ou herdeiros) 70 rv.

MEDIDAS DALGÚNS DESTES MUÍÑOS

EMPRAZAMENTO PROPIEDADE MEDIDAS
A Bacariza Xosé López

Propietario

3 varas fronte

5 varas fondo

Gabián Fernando del Casal

Propietario

4,5 varas fronte

2 varas fondo

Bespasante Domingo Antonio Gómez

Propietario

2,5 varas fronte

5 varas fondo

Fargallo Caetano García

Andrés del Casal

Antonio Ramos

(copropietarios)

4 varas fronte

8 varas fondo

Barcia

Bespasante III

Pedro Freire e consortes

(parceiros ou herdeiros)

3 varas fronte

6 varas fondo

Inda que somos da opinión que cuantificar carece de sentido, neste caso podemos apreciar como os muíños de herdeiros ou parceiros (mesmo os mestos, onde un quiñón pertence a un ou dous propietarios e os outros repártense entre herdeiros ou parceiros, como se coñece a este réxime nesta comarca) representan menos da cuarta parte fronte os de maquía, dun propietario ou de dous ou tres en copropiedade.

Por outra parte, participando cun determinado número de pezas e abondo desigual frecuencia na rolda o que obrigaba a unha complexa alternancia, en algunhas parroquias como Pedroso, son veceiros unha porcentaxe dun 20% dos veciños.

Os labregos, cando non rozan, cada vinte, trinta ou corenta anos de consún os montes comunais, participan nas agras sementando xuntos as súas tenzas, xuntos apañan o trigo en reis ou monllos,  forman medas nas eiras e, tralo paso dos desmeiros e rendeiros, mallan logo o centeo, o trigo e as aveas que serán gardadas nas huchas da súa casa e o maínzo trala esfolla nos hórreos ou celeiros.

O maínzo destinado a facer millas para botarlle aos pitos, como dixemos en outro lugar, pódese moer -coma hoxe aproveitando o pé (meta) e a capa (catillus) dun muiño de man castrexo ainda faise en Quintá (O VAL) – coa  camba en casa,  pero o outro mainzo, o pan da casa, hai que levalo (agás nos de maquía, nos que as veces é o muiñeiro, co carro, o que ven recoller o gran polas casas) ao muíño, este gran , ó longo do ano, e realizase a moenda individualmente, vaise moendo, ben mudiño ó gosto da familia, a medida que se necesita tendo coidado de moer abondo ata a seguinte vez.

Máis que nada porque os señores, como o de “Xuvia, seus portos e saíñas, Caranza e Santa Icía, rexedor perpetuo da vila de Ferrol e Sr. da Casa do Monte, José María Bermúdez de Mandiá Pardiñas e Villar de Francos, veñen utilizando un vello costume dos seus antepasados inaugurado no século XVI, de obrigar aos seus colonos a sementar o trigo para pagar as rendas do seu pazo, -circunstancia permitida pola utilización nos contratos agrícolas dos terratenentes, en vez do foro, de arrendos curtos de 6 ou 8 anos- rara vez se consume o pan branco,.

Nun contexto de desborde demográfico no século XVIII no que comenza a haber estreiteces, a conformarse o minifundio e a estabularse o gando, en torno a un 30% ou 40% dos labregos, segundo as freguesías, vense obrigados, cada 6 ou 8 anos, a deixar coa súa familia as casas e terras que traballaban e puxar de novo por elas, os días e no lugar establecido polo señor ou polo prior.

Confórmase unha especie de bolsa da terra, onde leva o lote o que paga máis renda, nun contexto de desesperación e fame de terras os señores poden permitirse, e fano, o luxo de impor nos contratos o tipo de cultivo que ten que facer en cada lucho o labrego, coas únicas miras nos intereses de comercialización das rendas do seu pazo.

O trigo, en continua alza, vai ser utilizado polo labrego para o pago das rendas. Só pode consumir mestura ou broa, salvo o día do patrón ou nalgunhas festividades. Os muíños moen maínzo ou centeo para a casa labrega. Están feitos con moas do pais e borneiras que veñen de Moeche.

Coñecemos as fortes disimetrías do sistema de propiedade entre as parroquias, o número dos veceiros, o número de pezas e a frecuencia da rolda para o século XVIII máis non é doado cuantificar para o século XX por mor da decadencia da muiñeiría.

A comenzos do século XX polas noticias illadas que nos chegaron, podemos albiscar que as pezas eran de horas ao día o que nos podía poñer diante dunha atomización das veces por successio que esixiría un maior número de veciños implicados na rotación.

No século XVIII pouco máis do 20% dos veciños participaban na rolda na freguesía de Santa María de Castro, unha proporción similar á de Pedroso. 28 cabos da casa teñen unha ou dúas pezas cada 2,4,6,8,9,12 ou 15 días entre 130 veciños. Pouco máis do 21% pode moer.

Pouco menos da cuarta parte dos veciños (exactamente o 21,5%) participan como veceiros ou parceiros nos muíños de Pedroso. O resto deles moerían nos muíños de maquía, en mans de 6 propietarios e copropietarios.

Pero non nos enganemos, estas cifras non se poden extrapolar, e cada freguesía é un mundo. O sistema de propiedade e frecuencia da rolda varía enormemente. Os parceiros poden mesmo chegar a non existir, como sucede en Sta. María de Castro.

RÉXIME DE PROPIEDADE DOS MUÍÑOS EN SANTA MARÍA DE CASTRO

 

LABREGO

 

MUÍÑO

PROPIEDADE QUIÑÓNS

(COPROPIEDADE)

Andrés Díaz A Painceira ou das Sétimas 1/5
Domingo Rodríguez de Outeiro As Sétimas 1/5
Francisco Freire As Sétimas (asento de Francisco Freire) 1/5
Juan Fernández A Painceira  (asento de Andrés López Saavedra) 1/5
Juan Pita A Painceira  (asento de Andrés Díaz) 1/10
Pedro Alonso As Sétimas (asento de Francisco Freire) 1/3
Andrés López Saavedra (moi rico) Painceira (Andrés López Saavedra) 2/5
Antonio Alonso As Sétimas – Painceira (asento de Andrés López) 1/5
Andrés Dopico As Sétimas 1/5
Alexandre López As Sétimas 1/10
Francisca López As Sétimas (asento de Francisco Freire) 1/3
Xosé López Saavedra A Painceira (asento de Andrés López Saavedra) 1/5
VECEIRO MUÍÑO PROPIETARIOS QUIÑÓN HERDEIROS

/PARCEIROS

Nº DE PEZAS

(días e noites)

FRECUENCIA DA ROLDA
Antonio da Lagoa Arroio de Alquián

(asento de Xan Piñeiro)

2 Cada 6 días
Antonio Monteiro Arroio de Alquián

(asento de Xan Piñeiro)

¼ do muíño

enteiramente

Antonio Monteiro Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1/3  do muíño

enteiramente

Antonio Monteiro Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1 Cada 9 días
Antonio López Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1 Cada 2 días
Alejos García Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1 Cada 12 días
Andrés Ramos Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1 Cada 12 días
Andrés Sueiras Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1 Cada 9 días
Antonio Monteiro

como titor dos menores de Domingo

Arroio de Riquián

(asento de Pedro da Ponte)

1 Cada 9 días
Bartolomeu López Coruxeiras 1/2  do muíño

enteiramente

Bartolomeu Piñeiro Riquián (asento de Pedro da Ponte) 1 Cada 9 días
Cristóbal Souto Pereriral de Castro 1 Cada 9 días
Carlos da Ponte Riquián (asento de Pedro da Ponte) 1 Cada 12 días
Domingo da Bouza Pradelo 2 días e 1 noite Cada 15 días
Domingo López

de Pereiruga

Riquián (asento de Pedro da Ponte) 1/3  do muíño

enteiramente

Domingo Pita Pradelo 1 Cada 8  días
Domingo Hermida Riquián (asento de Antonio do Pico) 1 Cada 12 días
Domingo Grandal Riquián (asento de Antonio Monteiro) 1 Cada 13 días
Domingo de San Esteban Riquián (asento de Antonio Monteiro) 1 Cada 12 días
María López Cotelo Riquián 1 Cada 12 días
Francisco Grandal Riquián (asento de Antonio do Pico) 1 Cada 12 días
Francisco Vizoso Riquián (asento de Antonio do Pico) 1 Cada 12 días
Francisco do Pouso Riquián (asento de Antonio Monteiro) 1 Cada 12 días
Gregorio Vilela Riquián (asento de Antonio Monteiro) 1 Cada 12 días
Juan Pereiro Riquián (asento de Antonio do Pico) 1 Cada 15 días
Juan de Luaces Arroio (Juan Lois Fernández) 1 Cada 14 días
Juan Antonio do Pouso Muíño de Pradelo Propiedade
Juan Vidal Riquián (asento de Antonio do Pico) 1 Cada 12 días
Juan de Anidos Riquián (asento de Antonio do Pico) 1 Cada 13 días
Juan Lois Fernández Arroio do Pereriral de Castro
Narciso Rodríguez Riquián (asento de Antonio Monteiro) 1 Cada 12 días
Felipe Fernández Arroio do Pereriral de Castro 1 Cada 15 días
Pascua (sic) López Pereriral de Castro 1 Cada 15 días
Rosendo do Pouso Arroio de Coruxeda 1/2  do muíño

enteiramente

Tareixa de Parga Pereriral de Castro 1 Cada 4 días

O muíño da Painceira repártese entre Andrés Díaz, Domingo Rodríguez de Outeiro e Andrés Dopico que controlan cada un unha quinta parte, e dous quiñóns menores repártense entre Alexandre López e Xoán Pita.

Un dos dous muíños das Sétimas ten tres copropietarios, cun tercio de quiñón cada un, Francisco Freire, Pedro Alonso e Francisca López. O outro muíño do mesmo nome asemade no lugar das Sétimas repártese en quintas partes entre Xosé López Saavedra, Antonio Alonso, Juan Fernández cada un deles cun quiñón dun quinto e Andrés López Saavedra, o labrego máis rico da freguesía que ten un quiñón no muíño de dúas quintas partes. non existen parceiros na freguesía.

CONCLUSIÓNS

  • O sistema de propiedade na muiñeiría tradicional é ao mesmo tempo heteroxéneo e sinxelo.
  • A xénese institucional do sistema de propiedade ten un punto de partida nun único propietario, ou un número reducido de condóminos, dous ou tres consortes ou copropietarios.
  • No caso dun só propietario, este é usualmente da fidalguía, o señor territorial ou un crego. O muíño é posto baixo o coidado dun criado que fai as veces de muiñeiro e cobra a maquía ou é arrendado a un particular.
  • Cando o réxime de propiedade é de condominio entre dous, tres ou máis socios, ou nunha partición por succesio dun muíño dun só propietario, cada condómino dispón da súa cota libremente pero todos responden mancomunadamente dos gastos do muíño e se reparten os beneficios.
  • Cando a iniciativa privada provén dun labrego, sempre acomodado, un verdadeiro ricacho na parroquia, como Pedro Alonso, labrego de Castro, este ter que pedir permiso ao señor xurisdiccional que se reserva o dereito de que a súa moa en primeiro lugar.
  • En caso de que o muíño se faga en terras da súa propiedade ou da igrexa, o que detenta o directo dominio outorga un foro sobre o solar e terras adxacentes cunha módica pensión pero, segundo os usos da comarca trasanquesa, cunha cláusula que inclúe o laudemio que usualmente grava cun 10% as transmisións non só do valor do ben cedido senón tamén dos “perfeitos” é dicir a fábrica do muíño neste caso, e calquera outra obra realizada no obxecto da locación ou solar. O dono do muíño pode transmitilo aos seus herdeiros (succesio) ou vendelo a terceiros pero en cada cesión debe satisfacelo laudemio ao dono do directo.
  • O muíño considérase como un ben proindiviso cando concorren varios propietarios (herdeiros por succesio ou fragmentación de quiñóns e copropietarios). Cada copropietario pode vender ou ceder o seu quiñón en enfiteuse (parcería). No segundo caso percibe un canon variable en función dos días e secuenciación do dereito de uso ou unha cantidade fixa, no primeiro suposto, dos veceiros ou tenedores dunha peza e turno. Os posesores de estas pezas e veces chámanse en Trasancos,
  • As cotas dos parceiros subdivídense por sucesión e as pezas da vez chegan a se converter en horas. Os quiñóns acaban así concentrándose ou dispersándose entre os veciños que sacarían das arcas da casa ou do hórreo o cereal necesario para o consumo, o levarían ao muíño e moerían cando lles tocase a vez.
  • Neste século os turnos eran menos ríxidos, había que esperar cola, moía primeiro o que chegaba primeiro, e fixéronse verdadeiros muíños comunais pola iniciativa dos residentes dun lugar.
  • Os propietarios manteñen a un muiñeiro que cobra unha porcentaxe da maquía e eles participan no beneficio. Un beneficio que sería pequeno. Así no muíño da Painceira de Sta. María de Castro, dividido en cinco quiñóns, percibía cada condominio unha cantidade estimada en 15 reais ao ano mentres Andrés López Saavedra, que tiña dous, recibía o dobre. Probablemente o muiñeiro recibiría outros 76 reais de vélaro ou o dobre desa cantidade, dependendo da súa participación no monto total da maquía.

O MUÍÑO E O CONTEXTO AUTÁRQUICO

Establecer a relación entre o número de muíños dunha freguesía e o seu número de veciños carece de sentido se non se ten en conta a producción total de cereal. 50 veciños de Pedroso dispoñen de 10.300 ferrados de terra dos que 2.050 son de sementeira de sequeiro que se sementaban en rotación bianual (un ano de centeo e outro de maínzo). Un ferrado de sementeiro de centeo ou de maínzo producen cinco, catro, tres ou dous e medio ferrados de maínzo ou centeo, segundo a calidade da terra.

SEMENTEIRO DE SEQUEIRO

CALIDADE Nº FERRADOS SUPERFICIE RENDEMENTO FF. ÁRIDOS Nº  FERRADOS ÁRIDOS
1 870 5 4.350
2 810 4 3.240
3 370 3 1.100

TOTAL: 2.050 ferrados

8.690 ferrados  ridos (maínzo ou centeo)

A isto hai que engadir os rendementos dos montes baixos que se traballan anualmente.

MONTE BAIXO

CALIDADE Nº FERRADOS SUPERFICIE RENDEMENTO FF. ÁRIDOS Nº  FERRADOS ÁRIDOS
1 550 4 2.200
2 100 3    300
3   96 2,5    240

TOTAL:  2.050 ferrados superficie

2.740 ferrados  áridos (maínzo ou centeo)

Sen contar a producción dos 240 ferrados de montes altos pechados e os 6.854 ferrados de montes comunais altos e abertos que se rozan segundo as calidades cada trinta, trinta e cinco, corenta ou cincuenta anos, a producción total anual é de uns 11.430 ferrados de cereal (centeo ou maínzo) en bruto, aos que habería que descontar 1.143 ferrados de desmos e 508 ferrados de foros e cargas.

131 veciños contan con 9.779 ferrados ou o que é o mesmo, correspondería unha media de 74 ferrados e medio por familia e ano. Isto é so estimativo porque a distribución das terras é moi desigual e existen enormes disimetrías. Pero o certo é que un ano con outro, é dicir cada dous anos, os muíños de Pedroso moen unha cantidade próxima aos 117.341 Kg. de centeo ou 176.022 Kg. de maínzo. E dicir corresponderían uns 14.668 Kg. de centeo por muíño e ano ou 22.000 Kg. de maínzo. Corresponden aos veciños, 81 Kg. diarios de centeo e 122 de maínzo, uns 7 ferrados dunha ou doutra especie, que os podían moer os muíños da freguesía  traballando ao mínimo cando máis en dúas horas.

Isto significa que os muíños de maquía moen, en cada tempada de traballo (6 meses), en torno a uns 100 ferrados de maínzo e outro tanto de centeo, que traducido a diñeiro suporían uns 400 reais de vélaro, pois o ferrado de  ridos de maínzo e centeo vale en torno aos 4 reais de vélaro. Isto, en bruto, sen contar gastos. Con todo, os muíños de maquía non eran un mal negocio, pero tampouco daban para vivir deles exclusivamente.

[1] Construída en cantería pola “Xunta de Camiños” de Ferrol en 1814

[2] Comarca que comprende hoxe os concellos de Ferrol, Narón, Neda, Valdoviño e San Sadurniño.

[3]  Como sucedera tamén con San Sadurniño, Valdoviño e Serantes pois lembremos que Ferrol e Neda  foron fundadas como concellos por Afonso IX a comenzos do século XIII .

[4] PENA.1992:220-21.

[5]Es decir, aquellos que han introducido máquinas auxiliares, sobre todo de limpieza del grano y cernido, y que cobran el trabajo de la molienda en dinero para poder hacer frente a las inversiones realizadas  en la reforma y mecanización del molino”. REYES MESA, J. M.1995:132.

[6]  Convén non confundir autárquía,  “gobernarse un a si mesmo”, con autarcía, esto é, “producir un mesmo os alimentos que precisa”.

[7]  Herdeira triste da  prospera vila Mariñeira fundada a comenzos do século XIII polo rei de Galicia Afonso IX [PENA.1992:279-80;315-16]  tras seren dun tirón reducidos a terceira parte os seus efectivos demográficos na dramática destrucción de casas, barcos, artes de pesca, e decepados dende a raíz  de catro mil Xornais de viñas[PENA.1992:367;382-84] medios de vida orientados ao tráfico marítimo,baseados na exportación, dos ferroláns, na brutal reconversión industrial de Felipe II ó remate do século XVI.

[8] Pensemos por exemplo a incidencia na muiñería da comarca, e en todos os eidos, da súbita aparición da “villa” de Ferrol como vila “refundada” coa nova poboación de Esteiro (1847) xurdida a mediados do século XVIII, co Arsenal que leva o seu nome; o barrio creado ex novo en 1761 na vella Madanela. Estos feitos converterían en menos dunha xeración unha vila mariñeira galega de 300 veciños no primeiro núcleo urbán de Galicia ao contar a vila de Ferrol en 1778 con máis de 30.000 habitantes, e o que é máis curioso e de impacto social , sócio-linguístico, e cultural para a bisbarra,  cunha poboación  en boa parte allea a nosa  terra. Unha sociedade inzada de técnicos, militares, esclavos, aventureiros, comerciantes e funcionarios que propicia a ruptura da autarcía anterior. Na edición de Pilar de Loscertales de Valdeavellano.

[9] Como a inglesa, tan globalizadora, inaugurada por Bennet & Elton “History of corn milling”, 4 vol. Londres 1898-1904) que dende 1898 a 1904 publicarían catro volumes sobre a  historia da muiñeiría.

[10] Como os de E.C. Curwen  “The problem os early watermills” Antiquity, núm. 71, Sept. 1944.

[11] Como os de G. Sicard  “Aux origines des sociétes anonymes: les moulins de Tolouse au moyen Age”. París. 1953) que estudia o sistema de propiedade dos muíños de Tolouse como xerme das sociedades anónimas modernas ou o vello estudio de G. Darney de grande interese para a muiñeiría industrial por ocuparse da producción e distribución de peneiras, cribos e  moas albeiras na Ferté-Sour-Jouarre “La Ferté-Sour Jouarre”. París 1910, berce de estudios posteriores.

[12] Núm. CXXII.

[13]“cum terris, domibus et edificiis… et aquarum molendinorum cursibus” Tumbo A, fol.  4 r..

[14]  “cum molendinis ipsis et aque ductis” Tumbo A, fol. 10 vto.

[15] Tumbo A, fol. 16.

[16] A.  Pena Graña. “A Terra de Trasancos ollada dende os Mosteiros de Xuvia e Pedroso na Idade Media”. In “Narón, un concello con historia de seu”. Vol. II, pp. 130, 163.

[17] Apeo de Pedroso de 1544.

[18] Título XVIII. 1.499, 1,2.

[19] Apeo de Pedroso de 1.444, fol. 39.

[20] Real de Legos. Pedroso, fol. 29, CME.ARG.

[21] Resposta xeral   pregunta núm. 17 do Interrogatorio.

 

Esta obra atópase baixo unha licenza internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-ND 4.0 só pode ser realizada coa autorización expresa dos titulares, salvo excepción prevista pola lei. Pode acceder Vde. ao texto completo da licenza nesta ligazón: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.gl
Publicado em ETNOARQUEOLOXÍA | Deixe um comentário

PARA QUEN É O PEITE DE OURO DE CALDAS? A MOURA E A MULLER MARIÑA

A MOURA É A MULLER MARIÑA

Ós Mariño

Por André Pena Graña*. Arqueólogo e Historiador do Concello de Narón

*André Pena Graña, é Dr. en Arqueoloxía e Hª Antiga e  decano do Instituto Galego de Estudios Celtas

 

A MOURA, DE *OMURICA,  “A DO ALÉN BAIXO O MAR”

 

Sir Edward Coley Burne-Jones - A Sea-Nymph 1881

 

MOURA/ AMOURA

 Segundo o penso non seria A Moura a forma correcta , senon  psb.  *A  Amoura,  “A do Alén baixo O Mar, a Señora habitante do Outro Mundo. Trasunto da Deusa Nai.

 Seguramente, de omuŕ+i+ka* [J.16.2] < *u(p)omorik_-ex J. T. Koch-:  ‘o submarino alén” ,  “the under-sea world’, cf. Gaulish Aremorica ‘The Land by the Sea’, Welsh arfor-dir ‘coast’. 

urbanolugris

SAN BARANDAN LUGRIS COLECCIÓN ABANCA

Urbano Lugrís Illa de San Barandan –Sancti Brendani-, illa de San Amaro ou illa de Trezenzoni de Solistitioni Insula Magna. Abanca Colección de Arte. 

O Alén está nunha occidental e bretemosa illa atlántica,  tralo solpor.

 E tamén está  baixo o mar.

E está baixo os cursos de auga, rios, pozos, fontes, como a Fonte da Moura en Sedes e  pontes como a de Pielas.

E tamén está baixo terra, baixo os castros, baixo as penas,  baixo as mámoas, dólmens, arcas, etc.

 

 

OS MARIÑO, BERCE DO CONCEPTO MELUSINO DA LIÑAXE 

 O conde de Barcelos, vinculándoos os Foiazes ou Petriz, á Casa de Trava e Trastámara directa,  concentra nos Mariño as dúas opcións do mito fundacional da liñaxe en Europa.

 Por unha banda o mito fundacional instituido polo Cursus “viaxe por mar” do heroe, transformado en Error, “viaxe errático da nave arrastrada” por tempestade do mar e divina vontade que fai chegar un bote da flota do Conde don Mendo, naufragada no Cabo Prior, con os Mariño ás praias de Covas (Ferrol, Terra de Trasancos)

conde-don-mendo

E por outra banda recolle o Conde de Barcelos o mito fundacional  dos Mariño, instituido no matrimonio do fundador da liñaxe destinada a Reinar con Doña Mariña, nome da  Muller Mariña [A Moura, Deusa Nai] de Galicia e do Atlántico, e o nacemento do sobrenatural fillo un tal Juan Mariño, concebido [como os tres Uí Corra irlandeses tamén casualmente chegados nunha barca a mesma praia do Cabo Prior] no solsticio de verán :

A LINHAGEM DOS MARINHOS

Moura Mariño

A Moura (reproducción A. Pena), da que figura na p. 250 do libro La Identidad de Cristobal Colon, de Alfonso Philippot con este epígrafe: ” Estudo de Armas dun membro da familia Colón, que presenta: “En Azur unha muller mariña (sirena) sobre ondas de agua de azur y plata, peiteándose cun peite de ouro, e acmpñanada con dous fachos de cera ardendo un a cada lado. Entre paréntesis consta “galego”, e pertence sen dúbida aos Mariño (Revista Hidalguía. Madrid 1976)

Foi hum cavalleiro boo que ouue nome dom Froyão, e era caçador e monteiro. E andando huum dia em seu cavalo per rriba do mar a seu monte achou huma molher marinha jazer dormindo na rribeira. E hiam com elle três escudeiros seus, e ela quando os sentiu quis-se acolher ao mar, e elles foram tanto em pós ela ata que a filharam ante que sse acolhesse ao mar; e depois que a filhou, a aqueles que a tomaram fê-la pôr em huuma besta e levou-a pera sua casa. E ela era muy fermosa, e ele fê-la baptizar, que lhe não caia tanto nome nenhum como Marinha porque saira do mar, e assim lhe pôs nome e chamaramlhe dona Marinha: e ouve della seus filhos, dos quais ouve hum que ouve nome Joham Froyaz Marinho. E esta dona Mariha não  falava ne(m) mygalha. Dom Froyão amavaa muyto e nunca lhe tantas cousas pôde fazer que a podesse fazer falar. E huum dia mandou fazer muy grã fogueyra em seu paço, e ela vinha de fóra e trazia aquele seu filho consigo que amava tanto como seu coração, e dom Froyão foi filhar aquelle filho seu e dela e fez que o queria enviar ao fogo; e ela com raiva do filho esforçou de bradar e com o brado deitou pela boca huma peça de carne, e dali em diante falou. E dom Froyam reçebeu-a por mulher, e casou com ela.

[O Livro de Linhagens, do Conde Dom Pedro, Lisboa p. 383.]

sereiña

 Este relato popular da Serea Dona Mariña recollido polo Conde de Barcelos é, en efecto, o berce do conto danés Den lille Havfrue de Hans Christian Andersen, e  berce do posterior ciclo chamado ‘melusino’, por Melusina, a Muller Mariña francesa, pero, sobre todo, é base de lexitimación do poder e posesión real: Da Monarquía de Dereito Divino (Pena Graña).

Ainda sendo a lenda do conde de Barcelos o primeiro documento no mundo do tema da “Monarquía de Dereito Divino” ou Melusino,  Galiza antes incluso da Idade de Bronce, o  rexistra de forma arqueológica no Peite de ouro, calcolítico (Pena Graña), de Caldas.

Ola e pente de ouro, seguramente, un agasallo do heroe para a Mater

Así as velhas liñaxes da Europa Atlántica tomando ou herdando o brasón dos Mariño

Molher Marinha

incorporaron nos seus brasóns a Muller Mariña  

-É o caso dos Irlandeses Ellis

ellis

-É o caso dos Escoceses Scott

escudo

E moitos outros, longos de enumerar,presumen de divina orixe, de ser os descendientes do capitán, salvado, e escolleito por esposo.

moura e cabaleiro

Burne-Jones, Sir Edward Coley A profundidade do mar (1887) -acquarella e tempera . Fogg Art Museum, Harvard University

As Mouras que nacen e moran nun mundo inmergido…,  tamén moran, con sobrenatural forma humana, nun mundo subterráneo.

moura-eva-merlan

Moura de Eva Merlán. Historias de Trasancos.

 Fai moitos anos sinalamos que as mouras galegas e da Europa Atlántica acostuman saír da súa morada [baixo o mar ou baixo terra] non poucas veces a lavar e peitear os dourados cabelos

-por secretas portas dos rios, de fervenzas

SANYO DIGITAL CAMERA

A Moura lavando cabelos na Fontana Fria

-de pozos e de fontes, como a dos Tres Alcaldes que separaba os concellos de Serantes, Ferrol e Narón, ou o pozo sin fondo perto do Marco de Portonovo que separa os concellos de Narón, Valdoviño e San Sadurniño:

esta cantiga metricamente tem estrutura de espelho” – explicame Paulina Ceremuzynska- para entendelo ben, tes que mirar a estrutura metrica da cantiga en cuestion:

Levous’a Louçana, levous’a velida,

vai lavar cabelos na fontana fria,

leda dos amores, dos amores leda.

Levous’a velida, levous’a louçana,

vai lavar cabelos na fria fontana,

leda dos amores, dos amores leda.

Vai lavar cabelos na fontana fria,

passou seu amigo que lhi ben queria,

leda dos amores, dos amores leda.

Vai lavar cabelos na fria fontana,

passa seu amigo que a muit’a amava,

leda dos amores, dos amores leda.

Passa seu amigo que lhi ben queria,

o cervo do monte a augua volvia,

leda dos amores, dos amores leda.

Passa seu amigo que a muito amava

o cervo do monte volvia a augua,

leda dos amores, dos amores leda”.

 

E,  sobre todo, A Moura,  de Europa afai sair do interior de mámoas ou túmulos funerarios do Neolítico á Idade do Ferro  .

moura baja def

Violación da mámoa de Santa Margarida, O Val, Narón, por Carlos Alfonzo (ex A. Pena) para Caminos Milenários do Plan de Dinamización Ferrol-Ortegal.  Nos violadores de mámoas galegos a remota idea do matrimonio coa [A]Moura aínda estaba presente, desde a documentación medieval ao século XIX. MARTÍNEZ SALAZAR (1909: 218-9), entendendo o valor etnográfico das declaracións dadas ante o xuíz polos garimpeiros, “violadores furtivos de túmulos” preocupouse dos transcribir: Hilario Alonso tiña achado alí unha muller descabelada [isto é co cabelo ao ar, non oculto polo pano] e vestida de raxa parda [raso cor castañoo, roupas custosas como convén a unha belísima [A]Moura], e os cabelos soltos, e isto a bocanoite […], e que traía na man uns poucos de cabelos [de ouro], e que lle dixera  que cal lle parecía mellor, aquilo que ela traía na man ou ela; e que el lle respondese que ela […]: e entón que ela lle mandase que fose cavar  ao dito Otero [outeiro] da Mámoa de Segade e que atoparia un tesouro […]

 No Montede Nenos, Narón, os túmulos se chaman  Montiños da Moura [sive potius Montiños da Amoura]  porque dos buratos de violación  que presentan estes túmulos sale a Moura a asollar o ouro.

A MOURA 002

 

Pars pro toto o inventario post mortem dos obxectos depositados no túmulo do cabaleiro, se representa nas estelas funerarias Atlánticas desde a Idade do Bronce S. XIV a. C., até o período Tardo Antigo, século VII d. C., como sucede co espello e o peite para a Moura ou Muller Mariña (Pena Graña), que un día, o escolleu na Trebopala para reinar; e, agárdao a súa morte en seu reino do Mar Moiral, ou Alén para compartir con el seu reino e seus tesouros. Mais esta tradición do peine e o espello da Muller Mariña mantida nas heráldicas até hoxe Cando naceu?

A moura e o cabaleiro

O áureo peine calcolítico de Caldas, permite ver sendo conservadores en clave de continuidade unha orixe Neolítica.

arca

Crenzas que fixeron que a xente poderossa levase consigo, o mellor que tiña, o ouro, para o gozar no Alén ou no interior da cámara, alimentan o interese polas mámoas dos que non teñen medios para subsistir.

Comezando a violación ao día seguinte do enterro (Pena 1991) e repetíndose ao longo de milenios.

grande buraco de violacion. campo da arca. monte de a lagoa

Estas actividades deixan deixan nos lacos anticos et mamolas “mámoas”, dos diplomas súa tarxeta de presentación o visible buraco de violación. En 1997 o indoeuropeista galego da Sorbona Eulogio Losada Badía, creador do IGEC, presentou nun congreso na Universidade de Bretaña Occidental, Brest -as actas publicáronse en formato libro, seus estudos sobre o signario tartésico, concluíndo que por súas carácteristicas fónicas se trataba, sen dúbida dunha lingua Celta. O libro distribuído por Francia, Bretanha, Escocia e Irlanda, acordou o interese dos lingüístas especializados nos estudos celtas. Hoxe coñecemos a orixe dos buratos de violación das mámoas, mais o imaginário dos paises celtas pensaba que estes buracos, eran como túneles comunicando noso mundo dos vivos co Alén, polos que saía a A[Moura]a asollar seu ouro para que conservase o brillo. As miniaturas medievais a representan co cabelo solto, tocando a viola, sobre á mámoa ou se ollando ao espello e peitando o dourado cabelo cum peite de ouro.

completaron o traballo os construtores de lareiras para as casas dos campesiños granxeiros, levándose as pedras ou chantas da cámara, -da pedreira-, dizian.

arca mamoa lagoa desencanto do tesouro

tesouro de caldas, museo de pontevedra

Tesouro de Caldas, Museo de Pontevedra

O tesouro escondido de Caldas ilustra este costume documentado cando sinalando que a Terra dos Galegos é rica en ouro, prata, peles de animais salvaxes e outras riquezas, dí (capítulo VII) o Códice Calixtino no S. XII, que sobre todo é moi rica en Tesouros dos Mouros, gacis sarracenicis [sarracenos e etimoloxía popular dos mouros considerando mineria o “furar nas mámoas”, o abrir galerías no Alén en termos de Xeografía Mítica Celto-atlântica para coller os tesouros das razas da Mourindade.

Así as pensamos todas violadas hoxe.

 

A MOURA, EMBELESADA AO ESCOITAR O CANTO DO SOL QUE ENTRA NA SUA NAVE EN FISTERRA. 

Así conta Juan Mariño a historia do áureo peite:

helios 2

“Tras surcar o ceo co seu dourado Carro, Grannos, Deus celta do sol, descendeu á nave de ouro, disposta á tardiña no finisterre Atlántico, e desatou os seus alados cabalos que voaron ceibes.

 

Barco solar
Cando o deus dos cabelos vermellos entrou na súa nave, observou como unha bolboreta amarela pousábase na lira colgada do mástil, un instrumento por el inventado nun outeiro das súas montañas de ouro.

SANYO DIGITAL CAMERA

Nese momento, sobre unha illa flotante cuberta de verdes algas e vermello coral, xurdiu do abismo unha muller mariña.

sketch-for-a-mermaid-1892 John William Waterhouse

Retirada a auga, as algas transformáronse en brancas azucenas e Ana Manana, a filla do Deus do Mar, en bela muller que se dispuxo a secar o seu dourado cabelo.

ancient Gallo-Celtic statue with an ancient Celtic crwth (lyre)

Antiga estatua bretona. Representa, seguramente, o Grannos Apollo celta tocando a crwth, “lira”

Grannos, prendado de tan sobrenatural beleza, colleu a súa lira e comezou a Cantar. Ao momento, do lobo cinza ao salmón plateado, todas as criaturas do finisterre foron a escoitar.solarship André Pena

E, afundíndose no océano, a melodía do heroe solar chegou a Omórica, pazo de nácar do Deus do Mar, Mananán, “O Bonachón”, fillo de Lir, quen aboiou sobre Tritón entre as ondas, para oír aquel cantar.

poseidón 2

Di Cunqueiro que Mananán pode cubrir o seu corpo con escamas vermellas ou azuis,

Atho

“Deus che leve a bon porto” Petroglifo sueco da Idade do Bronce representando ao deus levando ás ánimas

e guiar a bo porto aos barcos co seu dedo meniño nos días de néboa;

de-windstoot-the-gust

Willem van de Velde II, 1707

que os seus pesadelos desatan tempestades; que loita contra os ventos, os derrota e afúndeos no abismo da mar.”

E a canción que cantaba o sol non se esqueceu. E na Idade Media os trovadores transmitírona por escrito.

Ana Manana que atusaba o seu cabelo co seu peite de ouro, ao oir o canto estremeceuse de pracer e o peite caeu das súas mans afundíndose no océano, arrastrado polas correntes. E ela escoitaba embelesada entre as azucenas a música da cítara acompañando a voz de Grannos e chorou.

Cando a música cesou e o Deus partiu na súa nave, Ana buscou seu peite e non puido atopalo. Desconsolada, afundiuse coa súa illa e nunca volveu a emerger. Foi entón cando a primavera desapareceu e o xeo se enseñoreou de Europa. Gran parte da poboación extinguiuse e só a costa atlántica de Iberia, a contorna daquela barca do sol onde Grannos entonara o seu canto, permaneceu sen xeo.
Transcorreron dez mil anos de cru inverno, ata que unha moza de louros cabelos atopou o peite ao pé dun acantilado cando buscaba comida para os seus irmáns pequenos. Coñecedora da lenda de Ana Manana, levouno ao lugar onde contaban que a sirena mergullouse evos atrás. Devolto o peite á súa dona, a primavera volveu e o xeo comezou a fundirse.

the coming of the sons of Mile
E a Illa de Irlanda foi o primeiro lugar que quedou libre do xeo.

Esta obra atópase baixo unha licenza internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-ND 4.0 só pode ser realizada coa autorización expresa dos titulares, salvo excepción prevista pola lei. Pode acceder Vde. ao texto completo da licenza nesta ligazón: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.gl
Publicado em ETNOARQUEOLOXÍA | 4 Comentários

BARCOS DE VAPOR BOTADOS NOS ASTELEIROS DE XUVIA (NARÓN) NA BELLE EPOQUE

[Resolvendo o enigma dunha misteriosa foto]

A Pintoresca Vila de Juvia

Ao abeiro da chamada Ponte de Xuvia reconstruída -segundo reza o epígrafe da pedra fundacional atopada polo que subscribe caida no río-,  a finais do Antigo Réxime en 1831

“REINADO DEL SEÑOR DON FERNANDO VII, SIENDO PROTECTOR EL SR. MARQUÉS DE SAN MARTÍN DE HOMBREIRO, AÑO DE 1831”

Xuvia (Narón), era a principios do século XX unha fermosísima vila  e importante nó de comunicacións no fondo da Ria de Ferrol constituida desde o segundo cuarto do século XVIII como unha muy importante e diversificada área industrial da España da Ilustración.

ponte de xuvia3

Tres deseños de Eva Merlán Bollaín para a Historia Ilustrada de Narón. En Xuvia (Narón), fermosísima vila industrial no fondo da Ria de Ferrol, no entorno da chamada Ponte de Xuvia -reconstruída susbtituíndo a provisional de madeira chamada Ponte de Arce [feita por ter caido a Ponte do Porco, gótica, dos Andrade, esbelta de tres arcos, polo constante traqueteo dos carros que concorrían dende as fragas de todo o país no segundo tercio do S. XVIII carregados con grandes árbores para a construcción naval dos asteleiros de Ferrol], a finais do Antigo Réxime en pedra “Reinado del Señor Don Fernando VII, siendo protector el Sr. Marqués de San Martín de Hombreiro, año de 1831 segundo o epígrafe da pedra fundacional atopada caida no río Xuvia polo que subscribe-, se concentraba, unha importantísima e diversificada actividade industrial, unha das más importantes da Europa da Ilustración, dende o século XVIII.

A longa tradición da próspera vila de Xuvia,  permitíu o desenvolvemento a ún e outro lado na primeira metade do século XX, dunha diversificada industria, capitaneada pola familia Barcón, instalada dende 1878 no solar da antiga Real Fábrica de Moeda de Neda, e posteriormente no solar das Reais Fábricas da Ponte de Xuvia de Narón.

  Definida “como un imaxinativo, emerxente e ambicioso clan” a familia Barcón foi moi activa nestes momentos do final da primeira guerra mundial de grandes cambios económicos e sociáis.

 

familiabarcon

O 9 de Noviembre de 1876, D. Francisco de Barcón y Quevedo compra al Estado la Real Fábrica de Moneda y Cobrería de Xubia junto con toda la finca, instalando en ella una fábrica de hilados y tejidos, con el nombre de “Barcón & Cía.”, inaugurada el 10 de Marzo de 1878. El 19 de Febrero de 1928, el Sr. Barcón vende la fábrica a D. Dionisio Tejero Pérez, que funda la firma Galicia Industrial. El 1 de Enero de 1956, Galicia Industrial cambia de nombre al ser absorbida por la firma Dionisio Tejero,S.A. El 1 de Marzo de 1982 un grupo textil formado por: Textil Santanderina , S.A., Vic Industrial , S.A., Gerona Textil , S.A. compran a Dionisio Tejero,S.A. la fábrica (en principio solo las instalaciones, y posteriormente el resto de la finca) y constituyen la actual Galicia Textil , S.A.

O proxecto definitivo de Ferrocarril entre as cidades de Ferrol e Bezanzos de 1888 contemplaba oito estacións  Betanzos, Miño, Pontedeume; Franza, Maniños, Neda, Xuvia e Ferrol.

Ubalda Sandino Barc´çon

Ubalda Sandino

Foi fundador do clan familiar Diego Francisco Barcón de Quevedo (1830-1920) que tivo aos “Barcón Alva” Francisco, Augusto, Luisa e Ildefonso de Mª Luisa delCarmen Alba y Martín; ; aos “Barcón Horta”: Luis, Francisco e Rafael, de Luisa Orta; e aos “Barcón Sandino”, Rita, Antonio e Ubaldo de Ubalda Sandino Barcón

barcón3

Francisco Barcón

Os Barcón, primeiro Don Francisco de Barcón e logo os seus fillos, os hirmaos Barcón, “protagonistas de boa parte do debate político e cultural da cidade departamental, constituían un grupo familiar de extraordinaria proxección social” e económica tras diversificar moitísimo os seus intereses empresariais,  manténdo na zona un importante vigor industrial, contrapunto a actividade dos asteleiros de Ferrol, favorecidos en 1818 polo remate da ponte de ferro sobre a ría.

familiabarcon2

Os Barcón estiveron tras o proxecto definitivo de Ferrocarril entre as cidades de Ferrol e Bezanzos de 1888 que  contemplaba oito estacións  Betanzos, Miño, Pontedeume; Franza, Maniños, Neda, Xuvia e Ferrol, sen descuidar outras actividades, facéndose incluso coa propiedade do xornal El Correo Gallego.

O clan familiar dos Barcón como dí a Revista do Club de  Prensa de Ferrol

tiña no seu seo figuras magnetizadas pola capacidad de influencia que, cada vez mais, xeraba a información diaria”

Juvia perpetuaO remate da ponte de ferro sobre a ría en 1818 favoreceu na primeira metade do século XX o desenvolvemento da próspera vila de Juvia, feudo da familia Barcón.

Ubaldo Barcón Sandino, é coñocido pola súa relación cos tranvías de Ferrol,  dos que era propietario dende 1913.

001

Na escritura de constitución de Tranvias de Ferrol  “constaba a subrogación da sociedade en todos os dereitos e obligacións derivadas da concesión do Tranvia eléctrico de Ferrol a Santa María de Neda, cuxo concesionario era Don Ubaldo Barcón Sandino, quen xunto con Alfredo de Cal Díaz, este último como presidente do Consello de Administración de Tranvias de Ferrol, solicitaron a Administración autorización para dicha transferencia. Sendo Autorizada o 2 de agosto de 1923 (Gaceta de Madrid, 30, 08, 1923).  A escritura de constitución de Tranvias de Ferrol levouse a cabo na notaría, entre Francisco Barcón en representación do grupo de Accionistas de Ferrol a Xuvia e a Sociedade Hispano-belga, representada polo seu Director Xeral Emilio Valdés (GCH, 16,10, 1913) fonte http://www.spanishrailway.com/capitulos_html/tranviasdeferrol.htm

VIDA MARÍTIMA

O director do Museo Naval de Ferrol, a quen expreso o meu agradecimento informoume dos números da revista  Vida Marítima  con referencias a construcción de pesqueiros de vapor en Xuvia,  agora dixitalizada  pola Biblioteca Nacional de España-.

Divulgamos agora a existencia da non por puntual, pouco importante industria de construcción naval de  barcos de vapor de Xuvia.

Don Ubaldo Barcón Sandino, prevendo o cambio de rumo do comercio ao remate – 11 de Novembro de 1918- da Primeira Guerra Mundial, decidiu, seguramente ao abeiro da incerta coxuntura, diversificar a súa actividade industrial construindo uns asteleiros no esteiro do Rio Xuvia próximos ao seu panteón familiar, a Igrexa de Santa Rita, onde entre 1919 e 1920 botáronse  varios barcos de pesca e mercantes de respetable porte, dignos de ser reseñados na revista Vida Marítima,  movidos con maquinaria de vapor importada de Inglaterra, montada sobre cascos de madeira por personal técnico traido de Ferrol.

A principios de abril de 1919 cinco meses despois do remate da Primeira Guerra Mundial botouse o primeiro barco de vapor de pesca do que temos noticias O Baldomero dando conta na súa seción “Del Litoral” da botadura de forma destacada a  revista Vida Marítima Año XVIII

barco vapor 1

Na derradeira década do século XIX sumando á bodega, pañois e aloxamentos de mariñeiros e patrón agora a carboeira, os tanques de auga doce, a caldeira de vapor, o alternador xerador, o eixo transmisor e a hélice, a tecnoloxía do vapor alterando unha milenaria evolución natural modificou estilizando os cascos e aumentando a velocidade  o casco das embarcacións tradicionais de pesca das rías, agora distinguidas na distancia pola longa ringleira de negro fume da cheminea.

Sistema de produción:

O proceso de construción que tradicionalmente seguiron os carpinteiros de ribeira artesanais é de tipo secuencial. O barco contrátase sobre a base dunhas dimensións principais (eslora total, manga fora de forros e puntal de construción) e unha sinxela especificación de materiais, cuxa complexidade aumenta co tamaño.

Asteleiros do rio xubia

Queda así resolto o enigma da foto. Vista da nova casa dos Barcón sobre a ponte, e das instalacións na beira esquerda da ribeira, dos asteleiros de Ubaldo Sandino. Dous barcos xa botados, esperan pola maquinariaria inglesa de vapor.

O carpinteiro define a forma do casco coa elaboración da maqueta ou maqueto, un modelo a escala reducida do medio casco en madeira, ou ben, no canto de embarcacións menores, mediante a construción e o montaxe dos elementos principais (roda, codaste, unha ou varias cadernas), que sérvenlle de elementos directores para obter a superficie empregando rixideiras (junquillos).

A elaboración das pezas que van formar a estrutura comeza coa selección da madeira, e continua co trazado e o corte. O proceso construtivo, así sinxelamente descrito, remata co montaxe a bordo e o ensamblaxe dunhas pezas coas outras.

No traballo tradicional xeralmente non se facían planos, gozando dunha ampla liberdade para definir as formas do casco e os aspectos construtivos da estrutura, respectando as dimensións principais e os escantillóns dos elementos básicos do proxecto. As montaxes mecánicas as realizaba normalmente persoal alleo ó estaleiro.

Ademais da propia dimensión empresarial, a carpintería de ribeira industrial tiña como diferenzas significativas o feito de que traballábase sempre sobre plano e de que dispuñan de un cadro de persoal estable, ademais de que xeralmente levaban a cabo as montaxes mecánicas nos seus propios talleres.

similar ao Baldomero

Barco de pesca de vapor con popa de espello [de aciago recordo -pois os golpes de mar varrían literalmente deste tipo de popa aos nosos mariñeiros sorprendidos faenando en cuberta- ao deixar moitas viuvas no noso país] matriculado en Ferrol da época, similar ao botado en Juvia. “El montaje de máquina y calderas correrá a cargo de la Sociedad Española de Contrucción Naval”. As montaxes mecánicas as realizaba normalmente persoal alleo ó estaleiro.

A  revista Vida Marítima de 10 de abril de 1919 de forma destacada daba conta na súa seción “Del Litoral” da botadura:

A principios de abril de 1919 cinco meses despois do remate da Primeira Guerra Mundial botouse o primeiro barco de vapor de pesca do que temos noticias O Baldomero dando conta na súa seción “Del Litoral” da botadura de forma destacada a  revista Vida Marítima .

VIDA MARÍTIMA AÑO XVIII,  Nº 622

10 abril 1919

FERROL.- Botadura del vapor de pesca “Baldomero”. – En los astilleros que en la pintoresca Villa de Jubia posee don Ubaldo Barcón y Sandino, ha sido botado al agua un hermoso vapor pesquero construido por encargo de D. Eusebio Rodríguez y Compañía, de quien es socio gerente el conocido comerciante de esta plaza Don Ricardo Nores.

El acto resultó brillante. Bendijo la nave el capellán de la fábrica de tejidos de los Señores Barcón, y fué madrina la bellísima señorita María de la Asunción Barcón Furundarena, hija de Don Ubaldo.

Al buque se le puso el nombre de Baldomero. Mide 21 metros de quilla y 23 de eslora.

El montaje de máquina y calderas correrá a cargo de la Sociedad Española de Contrucción Naval

Casa Grande2

A Casa Grande, preparada para recibir aos reis. Un ano despois da botadura Don Ubaldo -amigo personal e hospedeiro do Rei Alfonso XIII- foi nomeado  Marqués de Casa Lozano – nova recollida no ABC do sábado 21 de Novembro de 1919, edición da tarde, p. 23-

VIDA MARÍTIMA AÑO XIX,  Nº. 650

, 29 febrero 1920, p 95

FERROL- […] *** Dos botaduras. – En los astilleros que en Jubia posee  el Sr. Barcón se ha verificado la botadura de dos hermosos vapores pesqueros que respectivamente fueron amadrinados por las señoritas Ángeles Barcón y Pilar Aznar.

barco xuvia

Barco de pesca de vapor matriculado en Ferrol da época, similar ao botado en Juvia.

El capellán de la Fábrica de Jubia, D. Jesús Castro, bendijo los barcos.

Ambos barcos casi cayeron simultáneamente al agua, durando la operación tan sólo tres minutos.

barco3

El público que presenciaba el acto prorrumpíó en entusiastas aclamaciones.

Despues de la botadura fueron obsequiados los operarios del Astillero con una espléndida comida.

O proceso de construción secuencial dos barcos de vapor sigue o método tradicional: carpinteiros de ribeira artesanais. O barco se contrata consonte determinadas dimensións: a eslora total, a manga fora de forros e o puntal de construción, especificaciones ocasionalmente reseñadas nos asteleiros de Narón.

O número 653, sección “Del Litoral”, de Vida Marítima recolle o 20 de marzo de 1920 a na noticia da botadura dun vapor de pesca dos astelerios de Xuvia:

VIDA MARÍTIMA AÑO XIX

Núm 653 20 marzo 1920, p 126

FERROL.- […] *** Botadura.- En los astilleros que en Jubia posee D. Ubaldo Barcón, ha sido botado al agua un vapocito de pesca que tiene las siguientes características:

Longitud de la quilla, 21 metros, de eslora, en cubierta, 22,70; de Puntal 2,55 y de manga, 4, 35.

As carácterísticas anteriores se sumaban cunha complexidade proporcional ao tamaño do buque outras sucintas especificacións de diversos materiais.

O carpinteiro de ribeira define a forma do casco elaborando para barcos maiores previamente en madeira o maqueto [maqueta/maqueto…a forma masculina galega indica sempre menor tamaño, así a cesta ten un tamaño maior que o cesto; carballa / carballo; machada / machado; fouciña / fouciño; chaqueta / chaqueto; a ponte/o ponto] a escala do medio casco. No traballo tradicional, gozando o carpinteiro de ribeira de plena liberdade nos aspectos construtivos da estrutura definición do casco, etc, non se fan planos adaptándose os escantillóns [patrones ou guías] dos elementos básicos do proxecto as dimensións principais. En embarcacións menores, o carpinteiro de ribeira, previa selección, trazado e corte da madeira, prepara e monta directamente as pezas roda, codaste, cadernas empregando rixideiras… conforma o sólido esquelete os principais elementos directores para a elaboración e ensamblaxe da embarcación.

A maquinaria dos vapores a pouco de rematada a primeira guerra mundial era importada de Inglaterra.

 

VIDA MARÍTIMA. Núm 660, 30 mayo 1920

 

mercantevapor

Vapor Mercante Guipuzcoa

*** Lanzamiento de un vapor.- En los astilleros de Juvia se ha efectuado el lanzamiento de un vapor mercante, revistiendo la ceremonia gran solemnidad.

Los propietarios de los astilleros obsequiaron á los obreros que construyeron el casco del buque. Pronto serán botados dos barcos más. Se esperan de Inglaterra dos buques que traen las máquinas para estos barcos.

barcosmatriculadosferrol

A ría de Ferrol estaba inzada destes vapores de todos os tamaños

 

*** La Fiesta del Cristo de los Navegantes.- Con extraordinaria solemnidad se ha celebrado esta fiesta cuyos gastos sufragaron los armadores de las parejas de pesca.

En la procesión marítima, rompía la marcha el vaporcito Rosa Piñeiro. Le seguia el Weyler I. En éste iba la imagen del Cristo de los navegantes. Engalanaban esta embarcación atributos de la marina, ostentando en los mástiles banderas y gallardetes.

Iba después el Weyler número 6  con la banda de música de Infantería de Marina. Daban escolta todos los buques de pesca, engalanados y otros muchos. Los muelles se invadieron de público para presenciar la partida. Disparáronse bombas y los barcos hicieron sonar las sirenas.

 

 

Esta obra atópase baixo unha licenza internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-ND 4.0 só pode ser realizada coa autorización expresa dos titulares, salvo excepción prevista pola lei. Pode acceder Vde. ao texto completo da licenza nesta ligazón: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.gl

 

 

 

Publicado em ETNOARQUEOLOXÍA | Marcado com , , , , , , , , | 2 Comentários

THESAURUS TOPONÍMICO HISTÓRICO DO CONCELLO DE NARÓN

 

escudonaron

 

CONCELLO DE NARÓN

*Andrés Pena Graña

Gabinete de Alcaldía

Servizo de Xestión de Patrimonio Histórico e Arqueolóxico de Narón

ANDRÉS PENA GRAÑA, doutor en Arqueoloxía e Historia antiga,  é responsable da planificación e xestión do patrimonio histórico e da redacción da documentación do patrimonio historico e arqueolóxico municipal.

 

THESAURUS TOPÓNIMICO DO CONCELLO DE NARÓN

 

A TOPONÍMIA DE NARÓN DO TEMPO DA ILUSTRACIÓN

 

muiñoxuvia

Reais Fábricas de Fariña e complexo industrial de Lestache do S. XVIII, en Xuvia. Narón [Pintura da Familia Barcón]

PARROQUIAS:

–       SAN MARTIÑO DE XUVIA

–       SAN XIAO DE NARÓN

–       SAN MATEO DE TRASANCOS

–       SANTA MARIA MAIOR DE O VAL

–       SAN SALVADOR DE PEDROSO

–       SAN LOURENZO DE DOSO

–       SAN VICENTE DE PLACENTE

O Concello de Narón presenta este “Thesaurus” que, recollendo nomes anteriores ao século XIX das principais leiras e lugares históricos do Couto do Mosteiro de San Martiño de Xuvia; de San Xiao de Narón; de San Mateo de Trasancos;  de Santa Maria Maior de O Val, [de San Salvador de Pedroso e de San Lourenzo de Doso; se irá desenvolvendo nos vindeiros anos con puntual estudio e comentario de topónimos o  micro-toponimos de especial interese.

Ocasionalmente complementamos a toponímia histórica menor do Concello de Narón cun  estudo etimolóxico  etnohistórico de algúns topónimos indoeuropeos, Celtas, Latinos ou Xermanos, de especial interese  conxugando datos lingüisticos, historicos e arqueolóxicos.

A MODO DE EXEMPLO

Así, no lugar de A Moura ou dos Montiños de A Moura, no planalto de Sedes

A MOURA 002

A [A] MOURA É REMINISCENCIA DUNHA ANTIGA MATER, TRIPLE DEUS NAI CELTA

molexa1

A Moura é o trasunto das Matres Celtas, unha divindade triple, Nova na primaveira cando na Candeloira o 1º de febreiro despertaba a Terra, casaban os paxariños, fundía a neve no monte, voltaba o leite as ovellas, abríase a temporada de pesca e anunciaban as prímulas coas súas flores a vindeira primaveira; era en agosto Mater, nai fecunda, tempo de comelhadas cando a terra brindaba aos labregos os vizosos froitos, e, xa recollida a colleita, e as froitas das árbores, o 1º de novembro, cando voltaba a friaxe e frío inverno, se facía co ano escura e Moura Vella, construtora dos megálitos.

POR QUE SE CHAMAN MONTIÑOS DE A MOURA AS MÁMOAS DO MONTE DE NENOS?

Na Europa Atlántica adopta aparecer asociada a un resto prehistórico a residencia subterránea dos mouros, señores de monumentos feitos polo home como dólmens, curros ou pedrafítas, do Neolítico ou da Idade do Bronce, aos que se atribúe orixe sobrenatural.

A núa Moura sorprendida no xusto momento onde sae a asollar seu ouro e tesouros sobre as mámoas chamadas en Narón “Montiños da [A]Moura,  ou, na fría Fontana próxima onde vai lavar os cabelos [Fonte da Moura], asalta ao cabaleiro, ou ao mozo, someténdolo a unha proba encuberta consistente en elixir o de mais valor. Si o mozo rexeita o ouro e  escolle a Moura pasa a proba. Entón a descabelada moura – ter solto o cabelo  era considerado na antiguidade unha provocación-  propiciará o encontro amoroso, non ofrecerá resistencia, consumándose o matrimonio entre o rei e A Moura ou Deusa Soberana. En clave de Xeografía Mítica o interese demarcatório destas mámoas fundacionais no lugar do encontro que lexitiman á linaxe rectora da Terra, é inmenso.

The elfin being, the powerful lady of supernatural beauty, the Amoura or Moura, resident of a subterranean paradise, a manifestation of the Celtic Mother Goddes, coming to this world, on Midsummer,  or Saint John’s eve, at dawn, from the hill, from the fort, from a spring, or from a tumulus or dolmen, in search of a young husband. Among the Celts sovereignty is chosen. The Amoura or Moura shows the suitor the treasure, asking him to choose the most valuable. If the suitor chooses her, he will pass the test an gain it all. If he chooses the gold, the Moura will disappear, turning the gold to petty coal, or into a broken piece of pottery.

QUE DEBERIAMOS DICIR: A MOURA OU AMOURA?

Molher Marinha

ARMERÍA DOS MARIÑO

Desfacendo o nó deste enredo o tartésico, lingua céltica (Eulogio Losada Badía), recentemente descifrada por J. T. Coch,  documenta (Pena) a voz Moura na Idade do Bronce,  permitíndonos entender o berce deste ser mítico trasunto da Deusa Nai, e tamén,  observar na voz  ‘O Mouro/A Moura” (Pena) o fenomeno de  Enxebrismo e “descastelanización” ao colisionar co  castelán  moro/mora,  “muslime” a voz celta  *OMoro/*AMora do ser élfico e sobrenatural do Alén en Omor+i+co/Amor+i+ca. Psb.  Amora *[A]Mor[ric]a > AMoura > A Moura > *OMor[ic]o > OMoro > O Mouro.  “habitante do Alén”, de AMOURA, de  omuŕika[omorik*[ [J.16.2] < *u(p)omorika ‘the

ellis

Armeria dos Ellis

under-sea world’, cf. Gaulish Aremorica ‘the land by the sea’, Welsh arfor-dir ‘coast’. Polo tanto no topónimo “Montiños da Moura”, a forma correcta no debería ser A Moura, senón Amoura “Os montiños ou mámoas da sobrenatural habitante do Alén.

Trasunto da tripla Nai (Mater, Matres), AMoura -como monstramos fai anos-,  ten un paredros no folkore popular: O [O]Mouro (trasunto do Deus trinitario celta) polo . Ambos habítan Omurika [< *u(p)omorika], un ‘mundo baixo o mar’, un paraiso, distinto ao dos humanos: sinalando J. T. Koch a raíz na gala Aremorica a “Terra do Mar”, – cf. comparativamente o macizo de Bretaña francesa chamado Armoricano. Aremórica].O topónimo galego Mar Moiral está asociado a túmulos, portas de acceso ao Alén celta baixo o mar ou  a terra.

escudo

ARMERÍA DOS SCOTT

Os Mouros e as Mouras Os mouros e mouras poden tomar case calquera forma en realidade. A moura preséntase moitas veces como Muller Mariña.  Nos ciclo ‘da Muller Mariña”, ou melusino, as linaxes que gobernan na Europa Celta insular e continental proclaman descender de A Moura, dispensadora da soberanía, xustificando o seu rango e preeminencia sobre o resto dos habitiantes.

 

[Desenvolve aquí o tema]

 

O OUTRO TOPÓNIMO PRESENTE NO MONTE DE NENOS, LAGOELA “LACUNELA”  É LATINO OU É CELTA

 Laco/lago, de onde procede a forma hipocorística o diminutiva Lacunela >Lagoela, “pequena mámoa”,  é o nome galego das mámoas [Pena, 1991, 29-31] na Idade Media.
Sería esta unha cuestión difícil de responder. O tartésico amosa que a voz, documentada na Idade do Bronce, é celta. Pero tamén está no latín, a) xa por existir e unha palabra indoeuropea común ao celta laco, lago e ao latín lacus, “tumba”, “fosa”.  B) xa porque todas as linguas teñen préstamos, e o latín non é unha excepción.

 

GRANDE BURATO

lokon, Laco o lago, “furado de violación de unha mámoa” [para Lago, lagoa e derivados, lagoela, etc.]    lokoon [….], also lokoon [J.57.1], ‘grave, funerary monument’, cf. Cisalpine lokan ‘grave’ (Todi): Indo-European _*legh- ‘lie down’. [J. T. Koch (2009)]

PARA QUE SIRVE ESTE THESAURUS

Estes datos serán particularmente útiles, para a localización os lugares da Historia de Narón; para a área de normalización lingüística, para a cartografía, para o nomenclator, para as sinalizacións do Concello de ruas, pistas, carreiras e rueiros, para estudos de Xeografía Humana, para comprender a evolución do territorio; etc.

 

REAL DE LEGOS DE SAN SALVADOR DE PEDROSO [ 988]

 

1 Castro da Hermida

1 O Pozo

2 A Ribeira

2 Codesal

2 de Leal

2 A Veiga

3 O Revolto

3 A Hermida

4 O Castro

4 Naveiras

6 Riquián

7 Casavella

8 Yrexe ?

9 Pereira

9 Xuncal

9 Rega

11 Xestal; Cales; Campo

12 Riquian

14 Fradelo “marco menor” cf. frade da Praza Quintana que proxecta o cilindro   terminado en punta que capta la toma de terra do pararaios.

14 Corredoira

14 Ramallal

14 Sauto (cf. Lodairo) [psb celt santo-on-.

15 Cotelo do Medio [Arca de Nelle CDP n2, ACM A8. Mirogoo/Mirágono/ Mirogono/]

17 Meizoso [pos. celt. rel. *medu ou *meido]

17 Quitin

18 Noniña

18 Sauto Novo

19 Couto

19 Cavazal [kaabzal CDP n2 ACM, A8, p 237] [pos. celt. rel * caua/o OIr. cúa, W cau ‘creux’]

19 Rio do Couto

20 Cubelas

20 Pedregal

21 Leira Grande [ celt. *lāro]; Bouzello[ si celt. cf. bo(u) “vaca” + suf lat.]; Tennencia; Centeiro

23 Cotelo de arriba

25 Mosteiro

25 Vegel [prob. Apelativo]

25 So a Casa

26 Pradelo

26 Catasol

27 Pombiña

27 Candame [celt. cant/d]

29 Eirado

29 Pereiruga [Fonte de Talle; Ansellede, Ansedelli CDP n 4];

31 Ánimas

32 Rabascos [posb celt. elemento raua]

32 Cruzeiro; Cortiñas

35 Soilán; Graña  [obscuro pos. celt. elemento soio/a]

36 Seixo

38 Cobas de Romás; Rega de Soaveiga veiga posb. celt  ueica; uei; Sutina [posb. celt. su; Colmeas [CDP nº 4]

40 So a Hermida; Revolta [os muros do castro da Ermida]

41 Cotelo

45 Salgueiro

46 A rega do rio do Couto

45 Sobre Camiño

49 Rio da Vila

51 Golpilleira [psb lat. vulpellaria sitio de golpes ou raposos]

53 Espiño

55 So Camiño [posb celt. camanon]

57 Cerdeiras (M. T. V p 988) Cerdeira

59 Raveiras [Labradío, pos. celt.  –rauo/a]; Pouso

61 Muiño Queimado; Cerdeira Brava; Pena Mirógono  pos. cel miro; Caabazal (CDP nº 4)

63 Bacariza [posb. cel. baga-]

64 Veque [Beque]

65 Gandarón [psb celt canto-/gando-]

65 Xeltal de Pradelo ?

66 Cortiña de Casanova; Casal da Pedra; Casal da Graña

67 Darrega; Rigueiro; Pereira ; Campizeiro

71 [Lugar de] Santá; Pampizeiro;

72 Santa Á [Ana] “ ferrado de hortaliza al sitio de santa á de 1ª calidad [CE Pedr. 72ª] [contar a historia da Santa Ana galega]

74 Loureiros

76 Cotelo de abaijo

79 Carballo

80 Leira Longa; Varreiras [Barreiras psb. celt *Barr]

83 sitio das] Congostras (monte bajo de segunda calidad) psb celt cf, kongoustos

84 [Sitio da] Millas / Arca de Savin/ Leira grande [psb celt *[p]laria

85 [Sitio de fontana] “souto de terceira calidade”

87 [Sitio de ] Fajín [pronº Faxín,  “sitio de faxin” 107ª

91 Naveiras

92 Gaiba

93 [Sitio] da Lameira [psb celt. lama-‘mud]

97 Portela

102 Cagallosas

102 Lamas

102 Pozo Bello [Vello]103 Rega do Couto [rev.]

104 Baixo da Hermida/ Fonte da Hermida

105 [arroio [psb. cel. arrugio- arrugia- de ] Currugeda [pronº Curruxeda; pos. cel. carruca-]

107 [Sitio do] Pelamio

108 Cortiña [ posb. celt. corto– aIrl. Gor]

111 Santá [ ao NE de Doso]/ Yvas, Ivás (Santá)

114 Casal da Cerdeira Brava

115 Rega do Requeixo

116 Rega /Golpilleira/ Costeira

119 Nobás /Casabella

120 Candame [ posb. cel. cand]

123 Sitio de Maial [de 1ª calidade]

121 Rega do Couto

123 Porto dos Carros [se fala de 5 ferrados de sementadura de promeira calidade cerdeiras NW de Doso al sitio de Porto dos Carros cf. “Porto dos Carrás” Cerdeiras SW de Pedroso//; Fontana, seguramente Fontá –tá

125 Casobello

126 Pielas [ponte de Pielas] [si ‘p’ celt. cf IE *kwek- ‘distante’IEW:640’]; Ponela [>Pontela]

127 Paradelo; Pradelo

129 Budue(i)ro  [psb. celt. bitu-]

130 Casal da Costeira

121 A Eira

132 Fonte; Caldebozán

133 Peruxal do castro [Pe[d]ruxal do castro “canteira de onde se estraia a pedra” cf. Castro da Pedreira >Pereira; e Castro do Pedreiro> Pereiro

137 Barreiras

138 Pelamio

139 Codesal [posb. celt. con- druses]

146 Nobás [Novás]

153 Latnore?

154 Bacariza

155 Arroyo de Pradelos

157 Pallota

158 Pereiruga [ pos. de Pedreiruca]

160 Arroyo de Riquián

161 Costeira

165 Zernadela

166 Fonteboa  [Fonte Boy]

167 Rega das Cerdeiras; [Agua de Cerdeiras]

170 Leira Longa

178 Tarreo da Aira

195 Regoa das quenturas

196 Congostras

205 Cabela

206 Poso

208 Pereiras

219 Cameleiro

220 Castros de Pereiruga [Castro da Cibdade]

220 Costa da Area; Casal da Ribeira; Montes de so a Chousa e Monte da Pena; Budueiro; Rego de Angueiro; Montes de Bazón; Montes de Budueiro

221 Painzás, Sobre a Agra;

222 Rio de Angueiro; Lurada; Devesa de Su Magestad; Casal de Cernadela

261 Sobre a Torre

262 Corral

279 Leira [ie *plaria, celt. laria] Longa; Silveira; Porta de adentro

285 Varengas? de Arriba

298 Varengas de Abajo

296 Casal de Pereiruga

308 Cacheiro

312 Cira

313 Bazón; Revolta de abaijo

315 Casal do Loureiro

316 Quarto

317 Arroio de Pradelo

226 Regueiro

330 Gándara; Gandarón

345 Soutiño

349 Castiñeiras

378 Espiño

382 Angueiro; Cales

394 Sobre Corredoira

399 Caldabalsa

407 Vasbascos

409 Xarampio

429 Varengas de abaijo

430 O Cal

441 So a iglesia

447 Buleiro [Bileiro]

456 Retorta

467 Pedregal do Muiño

468 Costeiras

469 Pena Blanca

449 Soilán de Arriba

506 Piñeiros [Pinneiros (CDP n 24); Pynedo de PEdroso cdp 262]; agro do Home Morto [cdp 24)

525 Huias

529 Zenteira

534 Vegado

543 Anella [Anela]

555 Arroyo de Peruxal

589 Rega do Pereiro

595 Pernas

613 Folocheiro

614 Reventón

 

Fin de Pedroso

 

INCIPIT LIBRO DEL VECINDARIO Y PERSONAL DE LEGOS DE SAN LOURENZO DE DOSO

 

001 Costa; Tortos; Testal

002 Presa; Tras dos Canos ; Cortiña;

003 Campo de Aba[i]jo; Cavadiño

004 Pielas; Taboada; Puente de Pielas

005 Gaiba

005 Pena do celt. penna- “cabeza, cabeza de pedra, pena” (Moralejo)

006 Calvos Villates

009 Muiños; Pereira; Lamelas [celt lama– “lama”, “terra plana?” OIr lám “hand”]

010 Lauridal [celt *Laurita pos terreo encharcado”], siruiceria; Piago da Ponte; Sirviceria [lat. servicialia], Piago da Ponte; Piaga; Piago [lat. pielagum]

011 Soutiño [lat. saltum]; Avia [ hidrónimo do celta antigo común (Tovar Tarraconensis, 326; Garcia Alonso Ptolomeo, 260-61); Lavandeiras; Codesal; Codesales

017 Vidueiros

020 Chao de Doso; Lamela

021 Palamios [Pelamios]; Calbos [Calvos]; Loureda;

025 Porto do Rio

026 Sirviseria [Servicialia]; Patas

27 Santa á [Santá, Santa Ana]

30 Espiñeira; Ribeira

31 Casa noba [Casa Nova; Casanova]; Souto

35 Ponte de doso

37 Rega

37 Presa [Presa Feliz?]

39 Folia; Agrobó

40 Pedreira

44 Xestal

52 Cal

57 Casal

60 Bustelo

63 Erixil; Vista Alegre

64 Cabrita; Rio Bustela; Bouza Redonda; Pemio;

65 Esairial

66 Pelaimos

72 Casa Noba [Nova] de Abaixo

73 Casa Noba [Nova] de Arriba

77 Lavandeira

82 Soo Comario

86 Casal Cargado

88 Campo de Aba[i]jo; Casa Noba

91 Cabos Cargados

93 Carballo; So a Fraga

94 Hortas

95 Carballo Furado

98 Sobre la Iglesia

99 Loureda

101 Paredes

108 Verdascal

109 Viera, Reconco

114 Amgeiro

128 Cotelo

140 Perdon [Pedrón] da Gaiba

147 Cortiña de abajo

198 Punxal

153 Ponte

156 Predeiros [metatesis por Pedreiros]

1 Cocheiros, 1

194 Cruz

104 Cavadiño

001 Yglesia, Yglesario

005 Ve[i]ga

009 Aira

011 Liñares [armada de Liñares]

015 Varreiras [Barreiras]

— ;Mons Acutus [Monteagudo CDP n2 ACM 8

— Mestas de Asperancia [Esperón?] CDP n2 ACM 8

— Fonte Gavan CDP n2 ACM 8

—Carballo de Edratil CDP n2 ACM 8

Portum Lucis “Porto de Luz” [Aquam Lucidam, “Fonte do Carballo de Agua Quente”] CDP n2 ACM 8

Fin de Doso

 

SAN VICENTE DE PLACENTE

 

01 Vaamil

02 Cruz

03 So Cano; Donxia?

07 Carballosa; O Mago; O Camiño

08  [Delante la puerta] [Diante da Porta]; [Tras de la Casa] [Tras da Casa]

09 Castelo

10 Bermú

11 Roycheiros; Farmariz

13 Momdrega; Os Vilares;

17 Xabrueira

18 Cortina de Tras da Casa, O Ferreiro; Rega Pequena

19 Pradeira

21 Castro; So Vilar

23 Orras

27 O Souto; Leira

29 Xalaveira; Fabas?; Porto do Masto

30 Lourido; Souto Frío, Xabroeiras,

31 Grañal,

33 Beque da Urea ?, Eiras

34 Bustos. De ide. *gw evolución a b. En ide. Gwou-, “boi” >irl. bó, lat. bōs, βους, ind. ant. gáuh, inglés cow, al kuh. Bustos [como en Botorrita Boustom] sería pois [‘no para todos’ –sinala Moralejo- a quen seguimos] a *gwou-stH2 “lugar para vacas”, cf. ind. ant. góstha

Addecet

SAN MARTIÑO DE XUVIA ECLESIÁSTICOS

10 Juvia. O topónimo  aparece por primeira vez como Iuvia no ano 977, mencionándose este topónimo e hidrónimo repetidas veces nunha carta de donación da monxa de Xuvia e neta do duque e bispo Arximiro, Visclávara Vistraríz, no que constitúe o primeiro documento escrito da Terra de Trasancos.

Repetíndose de novo en centenares de diplomas, reiterándose en tódolos documentos da colección diplomática do Mosteiro de San Martiño de Xuvia, en moitísimos de Sobrado, de Monfero; de Caaveiro; etc. Por ilustrar o sostido nos precedentes parágrafos, nas calendas de Xuño da era 1082, correspondente esta data có día 1 do mes de xuño do ano 1044, nunha escritura de donación á monxa Godo, Fálase repetidamente de Xuvia –nunca empregandose o /b/ e, pola contra, empregandose o /v/ “Iuuia”, “Xuvia”.

Así na descrición da igrexa de Santa Mariña de Sillobre “et est inter duos flumines Eume et Iuvia subtus monte Buellio”, na memoria da morte da condesa Lupa Ruderiquiz na era de 1109 a 4 das nonas de febreitro ou a 2 dias de febreiro do ano 1071 dise “in locum Sancti Martini de Iuvia”; na carta de venda que otorgou Osorio Velasquiz xuntamente có seu fillo Paio Osoriz a favor do Almirante dos portos de Galicia o conde Don RodrigoFroiláz e a sua muller Guncian Gundisalvit dunhs quiñóns da igrexa de Santa Mariña do Vilar, menciónase que dita igrexa está “in Urbe Gallecie, Territorio Trasancos, ripa flumen Iuvie subtus castro de Villar”.

Na propia Carta de confirmación do couto de San Martiño polo fillo do emperador Fernando II, polo que confirma as donacións feitas ao priorato de Juvia polos seus avós e polo seu pai don Afonso, e asi mesmo manda que ningún nobre nin plebeo poida levar coma concubinas as servas do Mosteiro de Xuvia, dise “concedo deo et monasterio Sci. Martini de Iuvia vobis Constantino eiusden loci priori”

O número de exemplos é enorme sucedendo o mesmo xa cos documentos baixo medievais en galego e ainda modernos. Só se empeza a escribir regularmente Xuvia con o /b/ no século XVIII e por xente de fora chegada a Ferrol cos asteleiros, ou a carregos monásticos.

Sub vocabulo Xuvia sostiña nun traballo publicado no Anuario Brigantino de 1999, nº 22 Luis Monteagudo García:

 

JUVIA (o Rio Grande de Jubia) nace en Tafornelos ( 480m altitud NL etrs) 3kSE Somozas-Garita. Coruña separa ay[untamientos] Somozas/San Sadurniño y desemboca en los de Narón/Neda, pasa 1kS monasterio hoy parr[oquia] S. Salavador de Pedroso, bordea por el NE y NW el extenso monte (262m) del Castro de Ancos y desagua al fondo de la Ria de Ferrol al E del monasterio hoy parroquia de S.M. de Juvia (o do Couto) y por Ponte de Jubia; la antigua fábrica de Jubia estaba en la ori[lla] izq[ierda] en Neda ║ Posibl[emente] ae *įou-uįā ‘corrente, rio’, ie *iu/ieu ‘moverseo; véd Yavyā “corriente” apersa yauviya ‘canal’, npersa joy ‘corriente’, avést yaona ‘carrera, viaje, parada’; ríos: Iuv-avus/arus hoy çsalzach; con alargamiento –n- (ya en avést): ie *jou-n-o galo *jouna > super Johannan fluvium 833 hoy jon-a/en (< jon-aha ‘rio Jona’) en su desem bocadura 27kSE Zürich en ori[lla]  N Zür-See; también Jaunbach/La Jogne (afl Saane S Fribourg), La Juane, Joigne etc. Jaun pasó al romance o germano cuando galo ou (germano au) aún no había monoptongado en ō, ū; en el caso de Jona pasó después, GREU 122; suf[ijo] –uįā: visu-via> La Vezouse, afl[uente] Meruthe, POK 1134, t[ambién] r[io] Trubia 891, Cubia (Cuvia 891 por Tuñón?). […] “

[…] ║ El r[io] Juvia prob[ablemente] ya citado por Mela III 12 (CCR III 45) refiriéndose a los ártabros y a los rios Anaris (ria de Ares, r[io] Eume y Libyca (Juvia) del que Flórez (ES XV 43)  cita la variante “exit edibia” de un códice de Vosio, en la cual se basó Jacobo Gronovio para leer “Exit et Ivia” (finalmente Kiepert X atribuyó este Ivia al Eo oponiéndose manifiestamente a la situación asignada por Mela al Libyca/Ibia. Doc: iuxta fluvium Iubia 868, v IRIA – fluminis Iuvie ripa. Santi Martini de Iuvia 997 JUBIA 57.- Eume et Iuvia 1044 ib. 59; Sancti Martini de Iuvia 1076 ib 61a. – Ripa fluminis Iuvie 1095 ib 66b.-  ad flumen Iuviesubit per Iuviam 1120 PEDR 237.- San Saturnino de Trasanchos- subtus Monte Acuto, discurrente ribulo Iuvia 1126 ib 238.- ripa fluminis Iubiead ilum flumen Iuvie 1216 ib 242.- mosteyro de Joyba 1300 NARON II [Pena Graña]509.- moesteŷro de San Martinno de Joýva 1399 ib 523, 524; Joyva ca 1400 ib 525.- Juiva 1402 ib 526.- S. Martino de Joiba 1555 (CEG 6, 1951, 66). La forma metatizada Joiva/ba aperece aproximadamente entre 1300 y 1600.

Para qué continuar?

Ainda que poidera existir hesitación sobre a grafía Xuvia/Xubia, en virtude do exposto pensamos – decíamos o día 15 de marzo de 2001 nun informe á comisión de Goberno para remitir á comisión da ponencia do Nomenclator de Galicia (24- 11- 2000) “no seido de que no mencionado  nomenclator galego Xuvia se escriba cempre có /v/ por ser o mencionado Xuvia hidrónimo antigo”.

A comisión da ponencia do nomenclator da Xunta de Galicia finalmente aprobó a grafía Xuvia, como a ortográficamente correcta.

En este sentido devemos velar pola súa preservación, pedindo se modifique a non oficial grafia Xubia, pola oficial Xuvia, aprobada pola ponencia do nomenclator, dos carteis de Feve e da Autopista do Atlántico

Andrés Pena Graña. Dr. en Arqueología e Hª Antiga. Arqueólogo e historiador do Concello de Narón.

 

SAN MARTIÑO DE XUVIA, REAL DE LEIGOS CME 1752

 

Páx.

 

2 Penido

3 Mosteiro

4 Faisca   posiblemente prefixo fa + i + s+explosiva (sq/sk) [psb. do Celta Antigo Común atlántico “liviana luz” MnIr.  scamh “luz, liviano (pulmón)” W. isgafn, “luz” , Co. scaff “luz”, Br. Scañv “luz” (Lewis-Pedersen CG 19) cf. comp. chisqueiro “mecheiro aceso polas faiscas ou chispas”.

4 Salto

4 Chousa das Pedras

5 Pena

5 Vilar

6 Lamorca

6 Outeiro

8 As Torres

9 Cornido

10 Domirón

10 Garabade

11 Seara

13 Pumarega

14 Riva

16 Traga

16 Castro

17 Ponte de Crova (mina Grova)

17 Dreiro

18 Tarreo do Medio

 

18 O Dreiro de Abaixo

19 Piñeiros

19 Cova

19 Fonte Grande

10 O Feal

20 Freixeiro

21 Real

22 Torres

24 Dancedo  [de DANACEDO]

25 Pena

26 Da Riva

27 Do Salto

26 Riveira

29 Souto

33 Chousa

31 Rebolta

37 Outeiro

37 Meixón Frio

37 Avelleira

41 Fonte

44 Prado Novo

44 Covo

44 Agra Maior

45 Milrreiras

54 O Ponto

45 O Breiro

46 Dancedo

47 Modia

47 Monte do Acebreiros

47 Ferreira

51 Agras

53 Abelleira

53 Rigueiro

55 Ortigueira

56 Dancedo

58 Covo

59 Das Mil  [Dusmius Tes. onom.]

83 Leixa

83 Penedo

84 Corno

84 Villa Reyes

87 Pine(i)ra

89 Chousa

91 Fougueiro

93 Fonte

97 Obao /O Vao

98 Gándara

103 Lóngara

104 Filgueira

104 Pedras

105 Tarreo  [Terréu, ‘o mesmo que baldío’

106 Arriba

107 Estego [comp y]

109 Atonteiro [comp]

S110 Santamonte

119 Veiga

120 Fondalados

129 Penia

133 Caleira

140 Salto

147 Terreo Dorico

147 Cardas

148 Corno

148 Monte do Abano [pos. que tiña um espantalho movido polo vento]

148 Ecibre [ten dúas posib. Acibre< Acibro; ECI- BRE ]

149 Biscario [ de lat. Vis-cārĭus, ii. Gloss. Cyrill. “o que caza con varetas de liga”, de viscus/visgus ‘liga’, ‘goma’, ‘resina’.

152 Viveria [1ª vari del lat. vivěra? viveiro, o lugar onde se crian coelhos ou tamén viveiro de peces; 2º celt Uper + suf. lat. –aria “sitio mais elevado”]

154 Aturados [de aturar, aguantar, contener, terrenos echadizos, aterrazados, aguantados por muros de contención, psb de aturar, “aguantar”, “soportar”, de obtūrāre, “tapar, obtruir; detener, contener ML 6025]

154 Orgeira [posb. lat. orde-aria, de ordeum galego orgo, “cebada” “onde se planta ordeum; tb. psb lat. ulic-acaria, o mesmo que “urgueira”,  de lat. Ulex –icis, “urce”, planta ericacia, “torga”, “queiró”.

167 Docobo

158 Punteiro [posb. terreo que está na punta ou extremo ou que ten forma apuntalada]

159 Sanse

159 Dancede [posb. de Danacedus]

161 Veigas

162 Chousa da Cruz

173 Perciro [por Pereiro?]

179 Chousa Vella

184 Anside [de Ansidius NSA 1923 Roma]

188 [Biña]Viña Vella

188 Perigo [psb de periculu “perigo”]

188 Deseara [(terra] de senāra, “labrantío de cereal”]

193 Bimbeiros [lugar onde crecen os bímbios]

193 Amenedo

193 Pugeiro  [pos. lat. pugio, one “puñal,  pu(g)a, “pua”, “inxerto”, celt. ]

197 Santa Cecilia

199 A Bolta

200 Morteijo [ cf.  mortarīolum, mort- eiro “semilleiro”]

201 Jarabalde

202 [puente] Ponte Desta

202 Fontenla

204 Estiro

204 [Fuente] Fonte da Neira

204 Zenso [Cinc- cf. p 314 Zenzo > Cinzobre SW C.]

206 Carreiro

207 Dafonte

211 Pinsas [posb. de lat. Pan-īc-ěas]

211 Siturado [posb. *seiturado, “segado”; seitura, “sega”

212 Moreira [cf. Morea]

213 Villarelle [ psb. De Arill-ius]

217 Pumagare [error por Pumarega, terreo plantado de maciñeiras – Este topónimo ten unha historia interesante, ver En Narón Unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos a p. e a história do do topónimo no Pleito Liuva Antino en Narón….]

218 Riva

218 Salto

222 Edreiro [de lat. hedera, “edra”]

223 Mortoxo [posb. *murtugius]

225 Barreira [sinónimo de barr-al/eiro/ o eira. “onde hai barro”

235 Cabal [error por Caval posibl. Sinónimo de cav-a/-ada/-adosa/ -axe, “terreo en xeral de monte que periódicamente se cava (roza) para sementar cereal, en xeral trigo ou centeo. O sufixo lle viria de noval “terreo recén roturado”.

235 Perrugueizo  [ por peruqueiro, a árbore que da perucos; pera, dim. peruca, peruco]

235 Casal

235 Vilar

336 Fonte

245 Caroas

261 Andera [ posib. De ie *andor “Andar” anderio, anderito, andrade, psb.  relacionado con el culto a los Lares Viales]

271 Casa Bella [Casa Vella]

273 Chousa da Cruz

275 Moreira

303 Figueira

310 Villa Voa [por Boa]

314 Zenzo

319 Dreixo

320 Billare [Vilar]

321 Beque  Tarreo qu etermina en punta, cf.  Beque “extremidade superir da proa”; “nariz”, franc. Bec “bico”

328 Cañotas

328 Lombo

337 Domorno  posb. Gót. Maúrnan

344 Pombo

345 Ponte

372 Fraga

375 Corno

390 Rio

399 Prado do Medio

413 Gindeira

419 Covas

421 Agrelaya  -āgo característica da linguaxe do rural

 

SAN MARTIÑO DE XUVIA ECLESIÁSTICOS

Mosteiroxuvia

Mosteiro de San Martiño de Xuvia

10 Juvia.

ADDECET: O topónimo  JUVIA/[XUVIA] aparece por primeira vez como Iuvia no ano 977, mencionándose este topónimo e hidrónimo repetidas veces nunha carta de donación da monxa de Xuvia e neta do duque e bispo Arximiro, Visclávara Vistraríz, no que constitúe o primeiro documento escrito da Terra de Trasancos.
Repetíndose de novo en centenares de diplomas, reiterándose en tódolos documentos da colección diplomática do Mosteiro de San Martiño de Xuvia, en moitísimos de Sobrado, de Monfero; de Caaveiro; etc. Por ilustrar o sostido nos precedentes parágrafos, nas calendas de Xuño da era 1082, correspondente esta data có día 1 do mes de xuño do ano 1044, nunha escritura de donación á monxa Godo, Fálase repetidamente de Xuvia –nunca empregandose o /b/ e, pola contra, empregandose o /v/ “Iuuia”, “Xuvia”.
Así na descrición da igrexa de Santa Mariña de Sillobre “et est inter duos flumines Eume et Iuvia subtus monte Buellio”, na memoria da morte da condesa Lupa Ruderiquiz na era de 1109 a 4 das nonas de febreitro ou a 2 dias de febreiro do ano 1071 dise “in locum Sancti Martini de Iuvia”; na carta de venda que otorgou Osorio Velasquiz xuntamente có seu fillo Paio Osoriz a favor do Almirante dos portos de Galicia o conde Don RodrigoFroiláz e a sua muller Guncian Gundisalvit dunhs quiñóns da igrexa de Santa Mariña do Vilar, menciónase que dita igrexa está “in Urbe Gallecie, Territorio Trasancos, ripa flumen Iuvie subtus castro de Villar”.
Na propia Carta de confirmación do couto de San Martiño polo fillo do emperador Fernando II, polo que confirma as donacións feitas ao priorato de Juvia polos seus avós e polo seu pai don Afonso, e asi mesmo manda que ningún nobre ni plebeio poida levar coma concubinas as servas do Mosteiro de Xuvia, dise “concedo deo et monasterio Sci. Martini de Iuvia vobis Constantino eiusden loci priori”
O número de exemplos é enorme sucedendo o mesmo xa cos documentos baixo medievais en galego e ainda modernos. Só se empeza a escribir regularmente Xuvia con o /b/ no século XVIII e por xente de fora chegada a Ferrol cos asteleiros, ou a carregos monásticos.

“JUVIA (o Rio Grande de Jubia) nace en Tafornelos ( 480m altitud NL etrs) 3kSE Somozas-Garita. Coruña separa ay[untamientos] Somozas/San Sadurniño y desemboca en los de Narón/Neda, pasa 1kS monasterio hoy parr[oquia] S. Salavador de Pedroso, bordea por el NE y NW el extenso monte (262m) del Castro de Ancos y desagua al fondo de la Ria de Ferrol al E del monasterio hoy parroquia de S.M. de Juvia (o do Couto) y por Ponte de Jubia; la antigua fábrica de Jubia estaba en la ori[lla] izq[ierda] en Neda ║ Posibl[emente] ae *įou-uįā ‘corrente, rio’, ie *iu/ieu ‘moverseo; véd Yavyā “corriente” apersa yauviya ‘canal’, npersa joy ‘corriente’, avést yaona ‘carrera, viaje, parada’; ríos: Iuv-avus/arus hoy çsalzach; con alargamiento –n- (ya en avést): ie *jou-n-o galo *jouna > super Johannan fluvium 833 hoy jon-a/en (< jon-aha ‘rio Jona’) en su desem bocadura 27kSE Zürich en ori[lla]  N Zür-See; también Jaunbach/La Jogne (afl Saane S Fribourg), La Juane, Joigne etc. Jaun pasó al romance o germano cuando galo ou (germano au) aún no había monoptongado en ō, ū; en el caso de Jona pasó después, GREU 122; suf[ijo] –uįā: visu-via> La Vezouse, afl[uente] Meruthe, POK 1134, t[ambién] r[io] Trubia 891, Cubia (Cuvia 891 por Tuñón?). […]”.

Posibl[emente]  gent[ilicio] etrusco IUVIUS (o Iubius) Pap. Oxyr. Cf. Iuvennius XI, L. Iuenni Sabini; Iuv-entius GL 281 ║ El r[io] Juvia prob[ablemente] ya citado por Mela III 12 (CCR III 45) refiriéndose a los ártabros y a los rios Anaris (ria de Ares, r[io] Eume y Libyca (Juvia) del que Flórez (ES XV 43)  cita la variante “exit edibia” de un códice de Vosio, en la cual se basó Jacobo Gronovio para leer “Exit et Ivia” (finalmente Kiepert X atribuyó este Ivia al Eo oponiéndose manifiestamente a la situación asignada por Mela al Libyca/Ibia. Doc: iuxta fluvium Iubia 868, v IRIA – fluminis Iuvie ripa. Santi Martini de Iuvia 997 JUBIA 57.- Eume et Iuvia 1044 ib. 59; Sancti Martini de Iuvia 1076 ib 61a. – Ripa fluminis Iuvie 1095 ib 66b.-  ad flumen Iuviesubit per Iuviam 1120 PEDR 237.- San Saturnino de Trasanchos- subtus Monte Acuto, discurrente ribulo Iuvia 1126 ib 238.- ripa fluminis Iubiead ilum flumen Iuvie 1216 ib 242.- mosteyro de Joyba 1300 NARON II [Pena Graña]509.- moesteŷro de San Martinno de Joýva 1399 ib 523, 524; Joyva ca 1400 ib 525.- Juiva 1402 ib 526.- S. Martino de Joiba 1555 (CEG 6, 1951, 66). La forma metatizada Joiva/ba aperece aproximadamente entre 1300 y 1600″. [Luis Monteagudo García, sub vocabulo Xuvia  in Anuario Brigantino de 1999, nº 22 ]

Ainda que poidera existir hesitación sobre a grafía Xuvia/Xubia, en virtude do exposto pensamos – decíamos o día 15 de marzo de 2001 nun informe á comisión de Goberno para remitir á comisión da ponencia do Nomenclator de Galicia (24- 11- 2000) “no seido de que no mencionado  nomenclator galego Xuvia se escriba cempre có /v/ por ser o mencionado Xuvia hidrónimo antigo”.
A comisión da ponencia do nomenclator da Xunta de Galicia finalmente aprobó a grafía Xuvia, como a ortográficamente correcta.
En este sentido devemos velar pola súa preservación, pedindo se modifique a non oficial grafia Xubia, pola oficial Xuvia, aprobada pola ponencia do nomenclator, dos carteis de Feve e da Autopísta do Atlántico

[Contin. S. Martin de Xuvia, Real de Eclesíasticos]

20 Conseda  [posb. deverbal  por Conceda, sinónimo de ‘concesión’ de ‘posesión usufructuaria ou enfitéutica de un terreo, con mostra de seseo]

23 Arteixo [de Artio “Urso”, Art-a-sius ]

33 Conso [de Canus, lat Can-ōsus > Conso]

34 Fondalados  [terreos en hondonada]

35 Seara  [senara, terra de cultivo]

35 Pexido (posb. Gentil. Pesidius)

35 A Cuca [posb. un arbusto]

36 Porco [posbl de porc- alcume “suxo”]

36 Solleira [posb. *Sōlari-aria ]

36 Ribeira

36 Resollo [ de resollar, tomar alento, prob. a parte alta dunha costa, onde persoas e animais tomaban resollo]

36 Pazo

37 Pombo

37 Goyo [= Coio, “pedra”]

37 Pedreira

38 Queteiro

39 Morteiro [de mŏrtā-rium, “morteiro” “semilleiro” porque se utilizaban recipientes de pedra como morteiros grandes]

38 Chousa das Chaves [lat. Clausa das Claves]

42 Choza [Chousa posb. lat. Clausa “terreo pechado”]

41 Dastone

71 Prado da Fonte

78 Panton

En Narón Terra de Trasancos día 5 de outubro de 2011

REAL DE LEGOS DE SAN XIAO (JULIÁN) DE NARON

  • Outeiro / Chousa
  • Prado
  • Bodillón / Bouza
  • Barreiros
  • Revolta / Fonte de Sevilla / Sequeiro / Ludeiros
  • Chanteiro / Chouza (*Chousa)
  • Fonte / Fraga
  • Cova
  • Curros
  • Brozas
  • Thaca / Maro
  • Pazo / Pardiñeira
  • Gándara
  • Tremada / Castro / Budial
  • Roque / Ciprián
  • Pio do Mato (Mato = Oso) / Paso
  • Pazo (z/s, seseo)

 

28       Tomada

  • Fucal / Vilar / Cortiña
  •  Boide / Veiga / Casano / Cruz
  • Moles
  • Corgo / Pereiro / Soutullo
  • Foro / Fartaña [*Sartaña]
  • Franco / Sitio da Iglesia
  • Fabelle / Tarreone / Meñeiro /
  •   Muiño / Quintá
  •  Fabelle
  •  Prados
  •  —
  •   —
  •      —
  •  Sitio dos Olmos
  • Crobas (= Grovas, “Minas de ouro”)
  • Os Bicás (= Vicás)
  • Ortiña / Pedregal /Sitio das Pedras
  • —-
  • Zapateiro / Sitio do Espiño
  • Burreiros
  • Barbeito
  • Pola
  • *Bembieiro / Freiro
  • Lelous
  • Sitio de Paso
  • Cavana / Puoca
  • Berruga
  • Bazcon  [*Barcón]
  • Armada / Carneiro [Carneiro, Carracedo, Carnoedo, airl. Cairn, “pedra” é  amilladoiro relacionado có camiño de Santo Andrés de Teixido, perto do Chalet de Cabezas]
  • Fartaña [*Sartaña]
  • Terrea
  • Ferreira
  • Corrucheiro
  • Porgordo [Pozo Gordo]
  • Narangeira / Bieiteiro
  • *Carrunezio
  • Leixa
  • Bicuda
  • Dotelle

105  Punto

113  Boiaás

125 San Roque

131 Pena Parda

133 Paredes

134  —

135 Regueiro

137 Arsega

139 San Clemente [San Clemenzo]

143 Monte

154 Bicoito

155 Pichoca

173 Burgas

175 Rio do Covo

176 —

177 Agras

189 Brosas

196 Esturado

199 Allos

202 Torre

205 Nogueira / Ralloas

216 Godo

217 Paia

223 Do Bas

224 Areosa

227 Gadoy

229 Moles

233 Caval

235 Freixo

237 Forgas

245 Biscoito

247 Bidal

255 Bimbieiro

258 Bodial

262 Casa Grande

266 Aturador

270 Boruz

273 Beque

274 Vizcoito

291 Sapin

295 Rata

301 Boltas (Voltas)

311 Lama

312 Souto

323 Do Souto

401 Do Talle

403 Beque

405 Cardo

384 Rigueiro

375 Busallobre 

422 Bosteiral

423 Moles

459 Leira

465 Pintiña

477 Talle

 

LIBRO DE SAN XIAO [SAN JULIAN R. ECLESIÁSTICOS?]

  • Espin
  • Forjas
  • Maria
  • Parain

15        Estel

32       García López

33       Godr

39       Mariña

/Fin de San Xiao de Narón

REAL DE LEIGOS DE SAN MATEO DE TRASANCOS

 

  • Pena Torca
  • Fornos
  • Cazeado
  • Agrela
  • Chousa
  • Sequeiro
  • Lugar da Fonte
  • Fontenla
  • Codesal
  • Chousón
  • Leirón
  • Pereira
  • Fraga da Pereira
  • Casa Vella
  • Trabello
  • Seio
  • Pilde
  • Vilar
  • Traleira
  • Pallosa
  • Casal
  • Revolta
  • Correira
  • Fafe
  • Sitio da Fe// Sobre a Leira
  • Festal// Loureiro
  • Curro
  • Pastorizas
  • Seijo
  • Cortiña
  • Gaiva // Tarreo
  • Chousa Pequena
  • Barcia
  • Barrosa // Civela
  • Barreira // Tonua
  • Signo
  • Leixa
  • Rata // Caneiros
  • Quintá
  • Lugar do Mercader
  • Grela
  • Beque
  • Viñas
  • Tras do Corgo
  • Penecha
  • Gabian
  • Noelle
  • Besbasante
  • Fernánpas
  • Pallota
  • Cara
  • Casa Vella
  • Vireiños // Leirón
  • Vacariza
  • Leixas // So a Cara // Valado
  • Pena Fondeada
  • Fornas
  • Acordado
  • A Oxela // Aoro
  • Dumina
  • Sernada
  • Seifeda
  • Trareso // Antigo
  • Lubinos
  • Corral Vello
  • Muiño
  • Cascualla
  • Pereiras
  • Calliqueiras
  • Utiño
  • Alfergo
  • Tarreo da Croa
  • Cuariña
  • Terreo da Aroa
  • Pozo Mariño
  • Bimial
  • Caguigeiro
  • Sucuños
  • Fraguña // Riva do Rio
  • Andela
  • Codesaliño
  • Chousa Feroz
  • Rega
  • Tellado
  • Camallona
  • Barallobre
  • Catabois
  • Junto a la Iglesia
  • Cadaval
  • Terrea
  • Tras a Figueira
  • Monte das Vestas [Bestas]
  • Terzas
  • Despedenal // Cartelas // Leirón// Barria
  • Barria
  • Sitio da Pena
  • Tonua // Abruñeiros
  • Telleira
  • Carabuchal
  • SoCastiñeiro
  • Serfeda
  • Pajarón
  • Carabuchal
  • Treuma
  • Barrueco
  • Pilleiro
  • Junto o Muiño
  • Carvallal
  • Chancha
  • —-
  • Rega
  • Campo
  • Traveso
  • Farza
  • Coto
  • Eltaruna
  • Casau
  • Leira Longa
  • Agrelongo
  • Chousa de Abru
  • Calloqueira
  • Granja
  • Cotodoris
  • Gamián
  • Falleira
  • Cagigeiros
  • Terdazas
  • Corripa
  • Ria do *Rio [*Vio]
  • Barria
  • Fomba
  • Curro
  • Camallona
  • Pena do Ma[r]co
  • Reguela
  • Rojida
  • Noelle
  • Lahaor // Cai

 

 

 

SAN MATEO DE TRASANCOS REAL DE LEGOS (2)

  • Urtecade
  • Enteumeuma
  • Treumas
  • Carruallal *
  • Rugiela
  • Pastoriza
  • Gilfeora
  • Cara Buchal [Carabuchal]
  • Coruña // Tras dos Feijos
  • Castilleiro // Carrelas
  • Carrualio
  • Loureiro
  • Fochorogue
  • Codo
  • Caneiro
  • Casa
  • Corrinas [*Corripas]
  • Carreira
  • Grelas
  • Bafreira
  • Revolta do Castro
  • Preseiro
  • Coruñas
  • Priol

 

[ITEM – 5 SAN MATEO DE TRASANCOS]

 

  • Beque da Naranxeira
  • Curido // Carballal
  • Beque da Pichoca
  • Nelle
  • Fonte de Nelle //  *Jutao [Fontao?]
  • Festal
  • Cochal
  • Boedo
  • Bigres [*Bigoes]
  • Penela // Basillón // Séptimas
  • Murado
  • Pichoca
  • Tra[l]o Balado [Trás o Balado]
  • Mar
  • Grado
  • Mariñeira // Arnenes
  • Ferrucente
  • Mata
  • Pozo Vello
  • Revoltilla
  • Borrallada
  • Pajarón / Pazo
  • Carolo / Carballo
  • Marca
  • Acaroado
  • Burrirón
  • Tienta
  • Cardoi
  • Petiosa
  • Pureltiña
  • Venfillos
  • Embras
  • Pedreiros
  • Carballosa
  • Apellas
  • Certina (*Cortina)
  • Lugar do Arias de Pedreira
  • Lañade
  • Fresto
  • Ferrai
  • Salgeiro
  • Carzo (*Corzo?)
  • Pergoido
  • Lostio
  • Carelle
  • Chousa da Iglesia

 

SAN MATEO DE TRASANCOS [P -8-5]

 

 

  • Coras
  • Salgeiriño
  • Campanerio

 

FIN SAN MATEO DE TRASANCOS.

 

 

SANTA MARIA MAIOR DE O VAL REAL DE LEIGOS I (1-409)

 

  • Sitio da Raíz
  • Cortiña
  • Sequeiro
  • Vidueiro / Mora
  • Sitio do Curro
  • Sufonte / Chousa Pequena
  • Cadaval / Casalillo / Corte Grande
  • Arcosa
  • Pelellón / Casal
  • Lega / Cabada
  • Fornosca / Mota
  • Insina [Encina? por Carballo?] / Castiñeira
  • Sitio da Bolta
  • Curra / Fontes
  • Abelleira
  • Pidin / Prado Vello
  • Medo
  • Bila Diego / Morfroi
  • Casaliño
  • Pedreira
  • Cerdido
  • Cha
  • Velleiro
  • Corval
  • Agua Luz
  • Vila Uje
  • Cruz Dada
  • Gerral / Cameleiro
  • Vila Cornelle / Revolto
  • Vila cage / Vila Uje
  • Tras el Camino / Agra mallor
  • Piñabedo
  • Cobelo
  • Revas
  • Golpeiras
  • Monte de Gradón / Monte do Casal
  • Bouzoa / Outeiros
  • Campos
  • Cerdeiras
  • Mato darriba
  • Cucheiro / Lama Boa
  • Merlán
  • Coto Grande
  • *Bio oroi.
  • Casón
  • Prado do Bio
  • Vila Urfe / Brajes
  • Sitio do Cal / Sitio da Igrexa
  • Cheira
  • Listido
  • Naveira / Campo das Naveiras / Granoeira
  • Carvallo Grande
  • Campo do Val / Ferreira
  • Regueira

135     Casa Nova

142     Castro

  • *Des Rueiros
  • Carro
  • Cruceiro
  • Boz de Quintá
  • Maria Malla
  • Rigueira
  • Riaroz
  • Casa Val
  • *S. *Utaterita
  • Voucellas
  • Arrima
  • Sirras
  • Novás
  • Balledas
  • Sistado
  • Trasobalado
  • Solteiros
  • Rebolbo
  • Carballede
  • Sitio do Padre
  • Piñeiro
  • Agrosa
  • Navas

 

  • Filgueira /Mariña

 

  • Chá Pequena
  • Sitio da Costa
  • Lamigueiro
  • Ameijeira
  • Monfrois
  • Vorgas
  • Vidin
  • Cortella
  • Consumillas
  • Roivas
  • Cururo
  • Penelas
  • Corgas
  • Cotosendes
  • Poura Vila
  • Sitio da Eira
  • Sitio da Festa
  • *Deso Fuentes
  • Rey Gonzalbes
  • Agro do Rio
  • *Souto de Vilar
  • Entre as Fontes
  • Fogo
  • Carisa
  • Vila Fores
  • So a Horta

404 Dreira

409  *Branvo

 

REAL DE LEGOS SANTA MARIA MAIOR DO VAL (2)

 

  • Santa *Marita [Marta]
  • Do Forno
  • Firrusente [Ferrucente]
  • Penica / So a Iglesia
  • Chancela
  • Calzada
  • Arboaxo
  • Alburamendez / Sitio dos Condes
  • Carballedas / *Rey Jual / Fonte da Pia
  • Villaresa

21   Piñeiro do Medio

22   —

23   —

24   Santa Margarida

25   Lama Boa

27   *Ficitra

30   Brago

36   Da Costa

39   Agro Longo

40   Olmos

41   Tras os Camiños

44   Montados

45   Sufonte

46   Insua dabaijo

47   Beque do Rey González / Cortina do Vilar

49   Ferreiro das Fontes / *Beques dos Arboares

52   Fornouca

53   Frabadalla

57   Dacalla

59  *Cabalecio

61   Fonte da [H]orta

62   **Atarios

65    Larralla

71   *Vilares a Fonda Pan

76   Camiños

77   Brafes

81   Marco

87   Cortes

88   Rio de Cortes

89   Prado do Souto

90   *Serdia

 

REAL DE LEGOS SANTA MARIA MAIOR DO VAL (3)

418  *Bardós / Coto da Armada

  • Sufontes
  • Abelleiro
  • Ponte no Val
  • Campanario / Peirón
  • Lamigeiro
  • Payo
  • *Luberro
  • Anellas / *Fiertal
  • Lagoa / Carnerolin
  • Subreiro / *Lira
  • Estajaos
  • Sucasal
  • *Dislegueira
  • Zamoranos
  • Tiesta
  • Peroleta
  • Vilaresa
  • Lamatreumas
  • Cortiña de Vila Urfe
  • Jargas
  • Carafias
  • Areosa
  • Barbeito
  • Sonareta
  • Sobre a Eira
  • Frai Batalla / Balita
  • Darrais
  • * Bio do Bego [Rio do Rego]
  • Gosende
  • **Frego Uturado [?]
  • Estofas
  • Sitio de Nino
  • Cova
  • Berlosada
  • Calón
  • Vidueira
  • Peirón
  • *Alizar
  • Polo Méndez
  • Corgas
  • Esqueiro
  • Eracela
  • Oada
  • Freijo
  • Pilleiro
  • Monte da Fraga Darriva
  • Arca
  • *Dore
  • Pedreira de abaixo
  • Balados
  • Terreo de Dustias
  • *Sois
  • Canaveiras

551  Meirointe

556  Zaralla

557  Rio de Cortes

560  Casano

561  *Clamal

565   *Tertedas

566   Cornido

571  Beque do Rio

583   Pradelo

585   Riazoi

596  **Berdeyode

599  Mauriñas

600  Bastidos

607  Bibazos

616  Trasin

639  *Cuarias

666  So a Leida da Baixo

624  Cornide

626 *Pradero

627 *Lausido

640   Bechesco

676   Pomar

677   Cuariñas

679   Becota [Bicota]

682  *Oranaoa / Trado Pazo

685  Canis

686  Seco

687  Volote

708  Cortiña da Dentro

709  Feijo de Miguel / Brego / Monte Pequena

714  Savadelle

722  Ynsúa Redonda

697  Bega  [Bica]

699   Pedreira da Baixo

703   Xestas

704   Carballidas

725   Breral

728  Castiñeira

732  Agro do Río

734  Riazoi

735  Segade / *Reigoneales / Monfrois

740  Seve da Vara

760  *Tesgeiro

761  Fontego

768  *Saoade

775  *Castiñeiro

785  *Revoetada [Revoltada?]

808   Dendedo

821  Sitio do Campo

831  Cobajes

835  Cima da Vila

847  Ruivas

855 **Cibrai Terra

872  *Merfenete

874   Mioño

894   Poleira

905   Corda

915   Casolo

923   Lavandeira

925   Velouzada

931   Varallas

935   Pitiscal

943   Calzada

947   Lagoa da Fonte

941   Golpelleira

943   Pajarón

957   Barbás

959   Listigoeira

965   Ralo

973   Cantumbal

977   Mato da Riva

983    Luveiro

987    Mariadone

997    Caida

1001  Fornoica

1011  Morta da Casa

1013  Mainzal

1017  Soapequeno

1022  Lanaboa

1026  LeiradoPorto

1036  Frandeiras

1037  Gosendes

1038  Piñeiros

1041  Desnedaria

1042  Pena Corados

1043  Mourin

1045  Pomar de Muro

1053   Niño

1061   Bego de Aguas

1062  Caviza

1066  Cruceiro

1068   Feitores

1071   Lugar do Piñeiro

1072   Valeiros

1073   Correlo

1074   Campo

1087   Pedia de *Inia [Iria]

1095   Regueiro de Moas

1098   Bois

1113   Pedra da Eira

1119   Benao

1126  Campo da Cruz

1128   Sagade

1128   Coto de Modia

1129   Fornouca

1130   Zobre [= Ciobre]

1134   Presa

1137   De Camino

1134   Tarreo do Solar

1146   Foxo

1151   Caliada

1156   Sonbez

1157   Pereira

1163   Rio Rodriguez

1168   Sitio da Criz

1180   Cera

1183   Bazoa

1192   Pazos

1204   Belleiro

1213   Carbado

1216   Granoeira

1227   Felxara

1242   Gosendas

1250   María Santa

1251  Granoeira

1262  Sagade

1263 Deniaria

1276  Amido

1281  Penelos

1312 *Faso Daita

1318 Purlego

1326  Perdiosello [Pedroselo?]

1329 Cania

1335 Agualuz

 

 

Fin toponimia CME de OVal

—-

En Narón Terra de trasancos martes 22 novembro de 2011-11-22

Asdo Andrés Pena Graña

Tecnico en Historia, Arqueoloxía e Arquivos.

[2ª PARTE]

—-

REAL DE LEGOS DE SAN SALVADOR DE PEDROSO [ 988]

 

1 Castro da Hermida

1 O Pozo

2 A Ribeira

2 Codesal

2 de Leal

2 A Veiga

3 O Revolto

3 A Hermida

4 O Castro

4 Naveiras

6 Riquián

7 Casavella

8 Yrexe ?

9 Pereira

9 Xuncal

9 Rega

11 Xestal; Cales; Campo

12 Riquian

14 Fradelo “marco menor” cf. frade da Praza Quintana que proxecta o cilindro   terminado en punta que capta la toma de terra do pararaios.

14 Corredoira

14 Ramallal

14 Sauto (cf. Lodairo) [psb celt santo-on-.

15 Cotelo do Medio [Arca de Nelle CDP n2, ACM A8. Mirogoo/Mirágono/ Mirogono/]

17 Meizoso [pos. celt. rel. *medu ou *meido]

17 Quitin

18 Noniña

18 Sauto Novo

19 Couto

19 Cavazal [kaabzal CDP n2 ACM, A8, p 237] [pos. celt. rel * caua/o OIr. cúa, W cau ‘creux’]

 

19 Rio do Couto

20 Cubelas

20 Pedregal

21 Leira Grande [ celt. *lāro]; Bouzello[ si celt. cf. bo(u) “vaca” + suf lat.]; Tennencia; Centeiro

23 Cotelo de arriba

25 Mosteiro

25 Vegel [prob. Apelativo]

25 So a Casa

26 Pradelo

26 Catasol

27 Pombiña

27 Candame [celt. cant/d]

29 Eirado

29 Pereiruga [Fonte de Talle; Ansellede, Ansedelli CDP n 4];

31 Ánimas

32 Rabascos [posb celt. elemento raua]

32 Cruzeiro; Cortiñas

35 Soilán; Graña  [obscuro pos. celt. elemento soio/a]

36 Seixo

38 Cobas de Romás; Rega de Soaveiga veiga posb. celt  ueica; uei; Sutina [posb. celt. su; Colmeas [CDP nº 4]

40 So a Hermida; Revolta [os muros do castro da Ermida]

41 Cotelo

45 Salgueiro

46 A rega do rio do Couto

45 Sobre Camiño

49 Rio da Vila

51 Golpilleira [psb lat. vulpellaria sitio de golpes ou raposos]

53 Espiño

55 So Camiño [posb celt. camanon]

57 Cerdeiras (M. T. V p 988) Cerdeira

59 Raveiras [Labradío, pos. celt. elem. En –rauo/a]; Pouso

61 Muiño Queimado; Cerdeira Brava; Pena Mirógono  pos. cel miro; Caabazal (CDP nº 4)

63 Bacariza [posb. cel. baga-]

64 Veque [Beque]

65 Gandarón [psb celt canto-/gando-]

65 Xeltal de Pradelo ?

66 Cortiña de Casanova; Casal da Pedra; Casal da Graña

67 Darrega; Rigueiro; Pereira ; Campizeiro

71 [Lugar de] Santá; Pampizeiro;

72 Santa Á [Ana] “ ferrado de hortaliza al sitio de santa á de 1ª calidad [CE Pedr. 72ª] [contar a historia da Santa Ana galega]

74 Loureiros

76 Cotelo de abaijo

79 Carballo

80 Leira Longa; Varreiras [Barreiras psb. celt *Barr]

83 sitio das] Congostras (monte bajo de segunda calidad) psb celt cf, kongoustos

84 [Sitio da] Millas / Arca de Savin/ Leira grande [psb celt *[p]laria

85 [Sitio de fontana] “souto de terceira calidade”

87 [Sitio de ] Fajín [pronº Faxín,  “sitio de faxin” 107ª

91 Naveiras

92 Gaiba

93 [Sitio] da Lameira [psb celt. lama-‘mud]

97 Portela

102 Cagallosas

102 Lamas

102 Pozo Bello [Vello]103 Rega do Couto [rev.]

104 Baixo da Hermida/ Fonte da Hermida

105 [arroio [psb. cel. arrugio- arrugia- de ] Currugeda [pronº Curruxeda; pos. cel. carruca-]

107 [Sitio do] Pelamio

108 Cortiña [ posb. celt. corto– aIrl. Gor]

111 Santá [ ao NE de Doso]/ Yvas, Ivás (Santá)

114 Casal da Cerdeira Brava

115 Rega do Requeixo

116 Rega /Golpilleira/ Costeira

119 Nobás /Casabella

120 Candame [ posb. cel. cand]

123 Sitio de Maial [de 1ª calidade]

121 Rega do Couto

123 Porto dos Carros [se fala de 5 ferrados de sementadura de promeira calidade cerdeiras NW de Doso al sitio de Porto dos Carros cf. “Porto dos Carrás” Cerdeiras SW de Pedroso//; Fontana, seguramente Fontá –tá

125 Casobello

126 Pielas [ponte de Pielas] [si ‘p’ celt. cf IE *kwek- ‘distante’IEW:640’]; Ponela [>Pontela]

127 Paradelo; Pradelo

129 Budue(i)ro  [psb. celt. bitu-]

130 Casal da Costeira

121 A Eira

132 Fonte; Caldebozán

133 Peruxal do castro [Pe[d]ruxal do castro “canteira de onde se estraia a pedra” cf. Castro da Pedreira >Pereira; e Castro do Pedreiro> Pereiro

137 Barreiras

138 Pelamio

139 Codesal [posb. celt. con- druses]

146 Nobás [Novás]

153 Latnore?

154 Bacariza

155 Arroyo de Pradelos

157 Pallota

158 Pereiruga [ pos. de Pedreiruca]

160 Arroyo de Riquián

161 Costeira

165 Zernadela

166 Fonteboa  [Fonte Boy]

167 Rega das Cerdeiras; [Agua de Cerdeiras]

170 Leira Longa

178 Tarreo da Aira

195 Regoa das quenturas

196 Congostras

205 Cabela

206 Poso

208 Pereiras

219 Cameleiro

220 Castros de Pereiruga [Castro da Cibdade]

220 Costa da Area; Casal da Ribeira; Montes de so a Chousa e Monte da Pena; Budueiro; Rego de Angueiro; Montes de Bazón; Montes de Budueiro

221 Painzás, Sobre a Agra;

222 Rio de Angueiro; Lurada; Devesa de Su Magestad; Casal de Cernadela

261 Sobre a Torre

262 Corral

279 Leira [ie *plaria, celt. laria] Longa; Silveira; Porta de adentro

285 Varengas? de Arriba

298 Varengas de Abajo

296 Casal de Pereiruga

308 Cacheiro

312 Cira

313 Bazón; Revolta de abaijo

315 Casal do Loureiro

316 Quarto

317 Arroio de Pradelo

226 Regueiro

330 Gándara; Gandarón

345 Soutiño

349 Castiñeiras

378 Espiño

382 Angueiro; Cales

394 Sobre Corredoira

399 Caldabalsa

407 Vasbascos

409 Xarampio

429 Varengas de abaijo

430 O Cal

441 So a iglesia

447 Buleiro [Bileiro]

456 Retorta

467 Pedregal do Muiño

468 Costeiras

469 Pena Blanca

449 Soilán de Arriba

506 Piñeiros [Pinneiros (CDP n 24); Pynedo de Pddroso cdp 262]; agro do Home Morto [cdp 24)

525 Huias

529 Zenteira

534 Vegado

543 Anella [Anela]

555 Arroyo de Peruxal

589 Rega do Pereiro

595 Pernas

613 Folocheiro

614 Reventón

 

Fin de Pedroso

 

INCIPIT LIBRO DEL VECIDARIO Y PERSONAL DE LEGOS DE SAN LOURENZO DE DOSO

 

001 Costa; Tortos; Testal

002 Presa; Tras dos Canos ; Cortiña;

003 Campo de Aba[i]jo; Cavadiño

004 Pielas; Taboada; Puente de Pielas

005 Gaiba

005 Pena do celt. penna- “cabeza, cabeza de pedra, pena” (Moralejo)

006 Calvos Villates

009 Muiños; Pereira; Lamelas [celt lama– “lama”, “terra plana?” OIr lám “hand”]

010 Lauridal [celt *Laurita pos terreo encharcado”], siruiceria; Piago da Ponte; Sirviceria [lat. servicialia], Piago da Ponte; Piaga; Piago [lat. pielagum]

011 Soutiño [lat. saltum]; Avia [ hidrónimo do celta antigo común (Tovar Tarraconensis, 326; Garcia Alonso Ptolomeo, 260-61); Lavandeiras; Codesal; Codesales

017 Vidueiros

020 Chao de Doso; Lamela

021 Palamios [Pelamios]; Calbos [Calvos]; Loureda;

025 Porto do Rio

026 Sirviseria [Servicialia]; Patas

27 Santa á [Santá, Santa Ana]

30 Espiñeira; Ribeira

31 Casa noba [Casa Nova; Casanova]; Souto

35 Ponte de doso

37 Rega

37 Presa [Presa Feliz?]

39 Folia; Agrobó

40 Pedreira

44 Xestal

52 Cal

57 Casal

60 Bustelo

63 Erixil; Vista Alegre

64 Cabrita; Rio Bustela; Bouza Redonda; Pemio;

65 Esairial

66 Pelaimos

72 Casa Noba [Nova] de Abaixo

73 Casa Noba [Nova] de Arriba

77 Lavandeira

82 Soo Comario

86 Casal Cargado

88 Campo de Aba[i]jo; Casa Noba

91 Cabos Cargados

93 Carballo; So a Fraga

94 Hortas

95 Carballo Furadoç

 

98 Sobre la Iglesia

99 Loureda

101 Paredes

108 Verdascal

109 Viera, Reconco

114 Amgeiro

128 Cotelo

140 Perdon [Pedrón] da Gaiba

147 Cortiña de abajo

198 Punxal

153 Ponte

156 Predeiros [metatesis por Pedreiros]

1 Cocheiros, 1

194 Cruz

104 Cavadiño

001 Yglesia, Yglesario

005 Ve[i]ga

009 Aira

011 Liñares [armada de Liñares]

015 Varreiras [Barreiras]

— ;Mons Acutus [Monteagudo CDP n2 ACM 8

 

— Mestas de Asperancia [Esperón?] CDP n2 ACM 8

 

— Fonte Gavan CDP n2 ACM 8

 

—Carballo de Edratil CDP n2 ACM 8

 

—Portum Lucis “Porto de Luz CDP n2 ACM 8

/Fin de Doso

 

SAN VICENTE DE PLACENTE

 

01 Vaamil

02 Cruz

03 So Cano; Donxia?

07 Carballosa; O Mago; O Camiño

08  [Delante la puerta] [Diante da Porta]; [Tras de la Casa] [Tras da Casa]

09 Castelo

10 Bermú

11 Roycheiros; Farmariz

13 Momdrega; Os Vilares;

17 Xabrueira

18 Cortina de Tras da Casa, O Ferreiro; Rega Pequena

19 Pradeira

21 Castro; So Vilar

23 Orras

27 O Souto; Leira

29 Xalaveira; Fabas?; Porto do Masto

30 Lourido; Souto Frío, Xabroeiras,

31 Grañal,

33 Beque da Urea ?, Eiras

34a Bustos. De ide. *gw evolución a b. En ide. Gwou-, “boi” >irl. bó, lat. bōs, βους, ind. ant. gáuh, inglés cow, al kuh. Bustos [como en Botorrita Boustom] sería pois [‘no para todos’ –sinala Moralejo- a quen seguimos] a *gwou-stH2 “lugar para vacas”, cf. ind. ant. Góstha

34b So a Igrexa; Saiña; Lamela; Prado Pequeño

35 Cabezas [cf. CDP Caabazal], Cova dos Calvos; Calvos de Arriba; Formigas

36 Castros; Pena

37 Viñas

39 Placente; Ribeira

40 Punta; Veigas

41 Chousa; So a Casa; Castiñeira

42 Valado; Porto do rio do Mato

43 So Samil; Formaríz; Beque de So Vilar

44 Bouzoa; Roucheiros Grandes; Pena Grande; Carril do Castro

45 Pena do Bogo; Mondrega

46 Pena Blanca; Cortiña de Placente

47 Bermú de Arriba; Bermú de Abaijo

49 Rega da Lamela

50 Canta a Rá; Seara; Seara de Abaijo

57 Nogueiras

59 Ayra

60 Figueira

62 Soutiño; Roucheiros Pequenos; Mazá

64 Xermal; Leira dos Cregos; Fonte Sega; Sobre a Leira; Tras da Leira; Fonte Linda; Farraque

67 Pedregal; Tarreo da Fonte

68 Somuzo; Pedreira; Bouzo

69 Carballos; Zernal; Mara

71 Aneiro

[AD CONTINUANDUM]

..]

Importantes datos aplicables [ut supra] á toponímia galega [a engadir en Sedes] extraídos do desciframento do tartésico (= Celta Antigo común)

AMOURA omuŕika*[ om4R6k*[ [J.16.2] < *u(p)omorik_ ‘the under-sea

world’, cf. Gaulish Aremorica ‘the land by the sea’, Welsh arfor-dir ‘coast’. Polo tanto en “Montiños da Moura” non é A Moura, é Amoura: o ser, sobrenatural  do outro mundo do Alén

niiraboo […] ‘belonging to the Neri’, dative plural, cf. Welsh

ner  ‘lord’, Indo-European *hanér- ‘man’. Note also nira-kaaltee ? ‘for the

Nerian Celt’ (Mesas do Castelinho). Relacionado co noso toponimo Narón.

LAGOELA

lokoonLaco, Lacuna; Lago, lagoa e derivados, lagoela, etc.]    [….], also lokoon [J.57.1], ‘grave, funerary monument’, cf. Cisalpine lokan ‘grave’ (Todi): Indo-European _*legh- ‘lie down’. Alternatively, lokoon could mean ‘oath’, cf. Old Irish lugae (Jordán 2006), or ‘Lugus’ as an accusative singular corresponding to lokooboo.
Nota:
Avoz atópase en case tódolos diplomas galegos que conteñen deslindes polo que, como dixemos en 1991 (Narón un Concello con Historia de Seu VI), non ten nada de particular que a primeira vez que apareza esta denominación nun documento Galego suceda no primeiro deles, o máis antigo que existe en España, o diploma SILONIS REGIS ( sub die X kalendas septemberes Era DCCCXIIIª, 23 de Agosto do ano 775 ) polo que o rei Silo dona a varios relixosos entre os ríos Iube e o Masma, e máis concretamente entre o río Alesancia e o Mera, no lugar de Lucis, un Celeiro, hoxe Celeiro de Mariñaos: LIB- 055 “ […] Ut darem eis locum orationi in cellario nostro qui est inter Iube et Masona, inter ribulum Alesancia et Mera, locum que dicitur Lucis determinatum de ipsa villa ubi ipse noster mellarius avitabit Espasandus, et per illum pelagum nigrum, et iusta montem que dicitur Farum, et per illas sasas alvas et per illa lacuna usque in alia lacuna, et usque ad petra ficta et per illa lagenam [Se non o estorbara a precisión matemática das cartas de deslindes no hidrotropismo de tanto lago poderían, en boa hidrognósia escoliastas de Villar, decreta-la hidrogoxía última para tanta lacuna e lagena da diplomática galega] et per ipsum villare que dicitur Desiderii et per illum arogium que dicitur Alesantiam et per alia pedra ficta qui stat im montem super Tabulata per ipsa strata qui esclude terminum usque in loco que dicitur Arcas, et arrogio que dicitur Comasio, cum omnen exitu et regreso suo, castros duos […]” (Manuel Cecilio Díaz y Díaz 1974 pp. 212- 13.).

[En 1987, con el grupo de Arqueología da Terra de Trasancos nos dedicamos a recorrer estos límites y a reconocer este inmobiliario arqueologico institucional demarcatorio. Estos papeles los hemos publicado, siempre en gallego, en los trabajos de historia local de Narón – como decia un escritor ruso, si quieres ser universal escribe sobre tu pueblo.. a paso a traducir, ojo es paráfrasis, el texto anterior”

para darle un lugar de oración en nuestro Celeiro [hoy es el Celeiro de Mariñaos, en A Mariña (los Namarini) lucense] que esta entre el [rio] Jube y el [rio] Masma, entre el [rio] Alesancia y el [rio] Mera en el lugar que se llama luces, y se determina [limita con] de la villa donde vivia nuestro meleiro [apicultor] Espasante [hoy lugar de Espasante] y por el PIAGO [Piélago] NEGRO [son charcas o pantanos míticos, pozas que comunican con O Alén o Sid, y sus seres míticos, todas las parroquias gallegas que se precien algo tienen aún hoy uno, se les conoce como ‘o pozo sin fondo’ y son muy temidos por que en ellos desaparecen personas, carros y ganado] hasta el monte que dicen de Faro [estos fachos, eran de leña y se usaban para vigilar el mar y avisar de peligros de invasiones piráticas como las de los normandos y otros] y por los Seixos Blancos [el cuarzo blanco,visible hasta en la noche cerrada se usa mucho para demarcar, aún hoy cuando una carretera toca uno de estos cuarzos, el marco se coloca en un lateral bien visible y sigue cumpliendo su función] y por la mámoa [violada, con lacus o agujero de violación. En el texto reproducía una imagen con un mapa de un couto jurisdiccional, donde se reproducen estas lagoas o mámoas demarcatorias con forma de volcán, como pequeños Vesuvios] hasta otra mámoa y hasta una piedrafita [pos. un menhir. Cerca de Padrón (A Coruña) fueron epigrafiados con inscripciones de término en el siglo XII algunos de estos menhires, ya de por sí demarcatorios desde tiempo inmemorial]y por la Mámoa y por el villar que llaman de Desiderio y por el arroyo que dicen de Alesanza y por otra piedrafita en el monte que está sobre Taboada y por el camino que separa el termino hasta llegar a un lugar que llaman Arcas [las arcas son unas mámoas del bronce inicial], y hasta el arroyo llamado Comasio, con todas sus salidas y giro y dos castros […] .
LIB- 056 do mesmo modo nunha carta do 982, de Celanova,

“[…] quomodo dividet cum villa Sancta Columba, Ermigildi et Atanes et transit Limia ad Patrono intra Mogaynes et Sancta Columba et feret in arca tras limia ad casam de Domno et per suis terminis ubi inveneritis lacos anticos et mamolas . Uno laco qui est tras Limia unde venit liniolo qui transit per Limia et venit inter Sancto Martino de Calidas et feret in cima de villa ad alio laco maior per suo liniolo ubi iacet efigiem hominis esculpta in petra ( a primeira noticia dun grande túmulo da Idade de Ferro coa estatua do guerreiro sobre el ) que testificat de laco in laco et inde per suos moliones firmissimos ad arca maior ad castro de Vemes et sic tornat per allios molliones et feret in fontem de mulieres deinde postea Mineo rio inter Villarino et Monte longo per ubi fortissimi divisimos cum ipsos domnos iam prefactos in illorum grande concilio sub unos? andantes, et omnia bene considerantes atque certius dividentes et omnia firmissime permanentem statuentes devenimus ad arcas maiores de Sancta Eolalia inde primitur inquoavimus. Notum die ipsas kalendas octobris discurrentes tunc era XXª post Mª […] ” (In Antonio López Ferreiro 1899 apén. Pp 184. Tomo II) LIB-057

Como se divide con la villa de Santa Comba, la de Hermigildo y la de Atáns, y cruza el [río] limia hacia Padron [aumentativo de petra], entre Mougá y Santa Comba y va a dar a la arca (cista) de tras de Limia a la casa de Dono y por sus terminos por donde encontrareis túmulos antiguos (lacos anticos, mámoas con su crater, producto de una antigua violación) y mámoas [con forma de mámula, tetilla, aún sin violar]. Un laco [túmulo violado] que está tras la Limia por donde pasa la linea divisoria que pasa por Limia y viene entre San Martiño de Caldas, y va a dar a Cimadevilla hacia otro túmulo  [con su agujero de violación] mayor por su linea divisoria [ por] donde está la efigie de un hombre esculpida en piedra [o guerreiro de Rubiás, del que se conserva la cabeza tadicionalmente considerada de la estatua de [L]adrono Veroti F(ilius), existente (en el siglo XVI) en el lugar de su descubrimiento] que va haciendo testada de lago [túmulo con su agujero de violación] en lago [túmulo con su agujero de violación, al que perteneció, seguramente, la estela de Látrono] y de allí por sus mojones firmísimos a la Arca Mayor [cista sobrepuesta a otras menores que por eso se toma como referencia] al Castro de Vemes, y así se torna por otros mojones, y va a dar a una fuente de mujeres [ fuentes con folclore que tenemos muy estudiado del ciclo de Ana Manana, tres mujeres o mouras encantadas llamadas habitualmente Aureana, Laureana y Ana; lo mismo sucede con la Fonte da Moura en el Esperón] hasta terminar en el Rio Miño entre Vilariño y Montelongo, por donde hicimos una firmísima demarcación en aquel gran concilio de gente bajo unos bueyes? [López Ferreiro –y otros tras el- transcribe unos?. Pienso que el texto original pondría, seguramente, en abreviatura algo como usº andantes [una escena como la del carrito de Guimaraes],- y de conformidad con todas estas cosas, y que son deslindes ciertos, y que todo lo establecido permanece firme, finalizamos en las arcas mayores de Santa Eulalia y de allí hasta donde primeramente comenzamos la demarcación. Etc. (la paráfrasis y comentarios son del autor de este informe)

– Chámeselles Arcas por ter esta forma o dolmen privado ou non da pena ou penas sobranceiras: “[…] Invenerunt archam in ripam de Mero ubi dicent “ad canarium” et decoria (demarca) in directo de ipsa archa in directo Santo Stephano, et alia archa principalia iuxta viam de Codais, et inde ad fontem Iusteli, et decoria ad illas cercarias de bouça que dicent Tructesindi. Et tercia archa in quoto super varzinam de Bovea et decoria in ipsa barcina [la barcia, voz celta, es un terreno próximo a un río que permanece anegado y pantanoso en la época lluviosa] de Bovea. Et quarta archa in ripa de ipso río de Bovea. Et quinta archa que decoria inter Melangos et Parietes. Et sexta archa in bauza que dicent Cerquitum qui dividet inter Trius et Parietes. Et alias archas et decorias que divident inter Lemenioni et ipas Parietes et Caliobre et concludent per Fontem Bonam [una fuente con agua potable, en cambio la fonte mala, auque el agua sea cristalina, podría matar al las personas o ganado que de ellas beban] in directo usque ad ipsam archam quem primiter incepreunt inter Codais et Parietes.[…] ” (Karta de Villari de Paredes nº 129. Ano 942. Tumbo I, fols. 50r.-51r, ( Sobrado de los Monjes), in Pilar Loscertales de G. de Valdeavellano. 1976 vol. 1º. pp.161-162.).

ARCA se llama a una cista del Bronce, son enormes, le adjuntaré fotos del Xistral, se asocian a enormes cercados megalíticos de piedra en las brañas, para guardar en verano el ganado por la noche.

Coria es voz celta para el “marco puntiagudo de piedra”, Decoriar, “chantar o poner corias”, es decir colocar marcos de piedra, es el verbo que se usa para demarcar.

En Narón Terra de Trasancos, venres 29 de xuño de 2012

Asdo Andrés Pena Graña

Tecnico en Historia, Arquivo e Arqueoloxía

Addenda

Umas consideraçoes sobre a provisional lectio interpretatio de Jonh T. Koch sobre o epígrafe de Tásionos in  Acta Palaeohispanica X

Palaeohispanica 9 (2009), pp. 339-351

I.S.S.N.: 1578-5386.

 

LOKOOBO, LACO, LAGO

[J.1.1] ‘Fonte Velha 6’ lokooboo niiraboo too a_aiai kaaltee lokoo|n ane na_kee kaakii_iin|koolobo|o ii te’-e.ro-baar|e(be)e tea|_iioonii

‘invoking the Lugoues of the Neri people, for a nobleman of the Celtae/Galatai: he rests still within; invoking every hero, the grave of Ta_iioonos has received him.

De las dos posibilidades que ofrece J. T. Coch para lokoon [J.57.1], ‘grave, funerary monument’, cf. Cisalpine lokan ‘grave’ (Todi): Indo-European _*legh- ‘lie down’. Alternatively, lokoon could mean ‘oath’, cf. Old Irish lugae (Jordán 2006), or ‘Lugus’ as an accusative singular corresponding to lokooboo.

A primeira leitura de Koch parece-nos mais segura estando na Galiza hiper documentado o costume celta de ubicar os túmulos fundacionais nas fronteiras das trebas ou toudos, “territorios políticos autônomos celtas”, llamados por los romanos ciuitates/populi y terras em la Edad Media,  posibilitó la permanencia con su función de marco del túmulo fundacional “lagoa”.

A documentação alta e baixo medieval galega, utiliza profusamente monumentos megalíticos como marcos para dividir antigas propriedades deslindando zonas altas e esgrevias. As mámoas e as pedra fitas  pela antiguidade e visibilidade deslindam desde tempos imemoriais os limites das diferentes demarcações  locais sendo pontos de referencia favoritos dos antigos (Pena 1991, ), e empréganse, aínda hoxe, nos lindes dos nosos Concellos como marcos divisórios das parroquias

A Ilíada atribuída a Homero remonta a tradição á Idade do Bronze. Realizado  nos funerais de Patroclo unha carreira de cabalos, com importantes prêmios para os mais hábeis condutores de carros: “Ensinarei-te a meta” –di Nestor– “ que facilmente se adverte; lá ergue um tronco seco que a chuva não  pode apodrecer e sobressai da terra como unha vara, é o tronco duma acinheira ou dum pinheiro, diante dele há duas pedras brancas situadas a ambos os dois lados á volta do caminho, e tanto detrás como diante estendesse o terreno calcado de propósito, são  essas pedras a tumba dalgum home outrora falecido ou um marco posto polos antigos, e são  a meta que vos marcou o divino Aquiles, o dos pés velozes” 2.

De este período, y encuadrable en el mismo horizonte heróico indoeuropeo la tumba lokoo|n, laco, lacuna, lagoa, de un Nerio de la Galtia o Kaltia – galaico y celta son la misma palabra-  llamado Tásionos , pues, sin duda, este túmulo lleva el nombre de su propietario, el muerto,  y no del anónimo lapicida, que hacía, pero no firmaba, por encargo el epígrafe o la construcción funeraria.

Así el más antiguo documento de España, el Diploma Silonis Regis, sub die X Kalendas septemberes recogiendo la donación por el monarca de un Celeiro en tierras de A Mariña – hoy Celeiro de Mariñaos-,  muestra la milenaria permanencia de la lacuna ou lagena,  túmulo o mámoa, por su función de marco

A primeira vez que nos atopamos con esta denominación é num documen- to de ámbito galego, o mais antigo que existe en España, o Diploma SILONIS REGIS feito  na ERA DCCCXIII [23 de agosto do ano 775] pelo que o Rei Silo doa um celeiro , hoje o Celeiro de Marinhaos, na Marinha Lucense, a verios monxes.

O Celeiro de Mariñaos ( do território político autónomo celta dos Namarini) toma seu nome de um almacén de alimentos onde se guardam estes em Cellae ou habitações: Cella vinaria para o vinho; panaria para o pão, etc., dispondo-se nele provisões para todo o ano. O texto latino procede da leitura directa feita pelo professor D. Manuel C. Díaz e Díaz na Antología do latín vulgar. Ed. Gredos. Madri 1974, pág. 212-213.

[…]ut darem eis locum orationi in cellario nostro qui est inter Iube et Masona, Inter ribulum Alesancia et Mera, locum que dicitur Lucis determinatum de Ipsa uilla ubi Ipse noster mellarius abitavit Espasandus, et per Illum pelagum nigrum, et iusta montem que dicitur Farum, et per Illas sasas aluas et per Illa lacuna usque in alia lacuna, et usque ad petra ficta et per illa lagenam et per ipsum uillare que cicitur Tabulata per ipsa strata qui esclude terminum: usque in locum que dicitur Arcas, et arogium que dicitur Comasio, cum omnem exitu et regressu suo, castros duos […]

para dar-lhe um lugar de oração em nosso Celeiro [hoje é o Celeiro de Marinhaos, na Mariña correspondente com a treba ou toudo dos Namarini, lucense] que esta entre o [rio] Jube e o [rio] Masma, entre o [rio] Alesancia [composto celt. ant. e indoeuropeo *Haeliso “Aliso” e o sufixo –antia “rio dos alisos”] o [rio] Mera no lugar que se chama luzes, e se determina [limita com] da uilla onde vivia nosso meleiro [apicultor] Espasante [hoje lugar de Espasante] e pelo Piago [Piélago] Negro [os piagos são charcas ou pântanos míticos, poças que comunicam com Ou Além ou Sid, e com seus seres míticos Os Mouros, todas as paróquias galegas que se apreciem algo têm ainda hoje um, se lhes conhece como ‘ou poço sem fundo’ e são muito temidos por que neles desaparecem pessoas, carros e gando] até o monte que dizem de Faro [Monte do Facho, estes fachos, eram de lenha e se usavam para vigiar o mar e avisar de perigos de invasões piráticas como as dos normandos e outros] e pelos Seixos Brancos [o seixo branco,visível até na noite fechada se usa muito para demarcar, ainda hoje quando uma estrada toca um destes seixos  o marco se coloca em um lateral bem visível e segue cumprindo sua função] e pela mámoa [violada, com lacus ou buraco de violação. No texto reproduzia uma imagem com um mapa de um couto jurisdicional, onde se reproduzem estas lagoas ou mámoas demarcatorias com forma de vulcão] até outra mámoa [per Illa lacuna usque in alia lacuna] e até uma piedrafita [pos. um menhir, cerca de Padrón (A Corunha) alguns destes menhires, já de por sim demarcatorios desde tempo inmemorial foram epigrafiados com inscrições de termo no século XII] e  pela lage [et per illa lagenam ] (a lage “pedra ou chanta provavelmente de uma lacuna ou mámoa” com função demarcatoria) e pelo vilar que chamam de Desiderio e pelo ribeiro que dizem de Alesanza e por outra piedrafita no monte que está sobre Taboada e pelo caminho que separa o termino até chegar a um lugar que chamam Arcas [as arcas são umas mámoas do bronze inicial], e até o arroio chamado Comasio, com todas suas saídas e giro e dois castros […] .

Verdade é que este texto, em princípio, não permitiria reconhecer o caracter da voz Laco, lacuna (lagoa), se é uma tumba (Pena 1991), ou se é um lago ou um estanque para o ganddo (dew pond).

 

Traballo en construcción e revisión.

Esta obra atópase baixo unha licenza internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-ND 4.0 só pode ser realizada coa autorización expresa dos titulares, salvo excepción prevista pola lei. Pode acceder Vde. ao texto completo da licenza nesta ligazón: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.glescudonaron
Publicado em TOPONÍMIA DE NARON | Deixe um comentário