PARA QUEN É O PEITE DE OURO DE CALDAS? A MOURA E A MULLER MARIÑA

A MOURA É A MULLER MARIÑA

Ós Mariño

Por André Pena Graña*. Arqueólogo e Historiador do Concello de Narón

*André Pena Graña, é Dr. en Arqueoloxía e Hª Antiga e  decano do Instituto Galego de Estudios Celtas

 

A MOURA, DE *OMURICA,  “A DO ALÉN BAIXO O MAR”

 

Sir Edward Coley Burne-Jones - A Sea-Nymph 1881

 

MOURA/ AMOURA

 Segundo o penso non seria A Moura a forma correcta , senon  psb.  *A  Amoura,  “A do Alén baixo O Mar, a Señora habitante do Outro Mundo. Trasunto da Deusa Nai.

 Seguramente, de omuŕ+i+ka* [J.16.2] < *u(p)omorik_-ex J. T. Koch-:  ‘o submarino alén” ,  “the under-sea world’, cf. Gaulish Aremorica ‘The Land by the Sea’, Welsh arfor-dir ‘coast’. 

urbanolugris

SAN BARANDAN LUGRIS COLECCIÓN ABANCA

Urbano Lugrís Illa de San Barandan –Sancti Brendani-, illa de San Amaro ou illa de Trezenzoni de Solistitioni Insula Magna. Abanca Colección de Arte. 

O Alén está nunha occidental e bretemosa illa atlántica,  tralo solpor.

 E tamén está  baixo o mar.

E está baixo os cursos de auga, rios, pozos, fontes, como a Fonte da Moura en Sedes e  pontes como a de Pielas.

E tamén está baixo terra, baixo os castros, baixo as penas,  baixo as mámoas, dólmens, arcas, etc.

 

 

OS MARIÑO, BERCE DO CONCEPTO MELUSINO DA LIÑAXE 

 O conde de Barcelos, vinculándoos os Foiazes ou Petriz, á Casa de Trava e Trastámara directa,  concentra nos Mariño as dúas opcións do mito fundacional da liñaxe en Europa.

 Por unha banda o mito fundacional instituido polo Cursus “viaxe por mar” do heroe, transformado en Error, “viaxe errático da nave arrastrada” por tempestade do mar e divina vontade que fai chegar un bote da flota do Conde don Mendo, naufragada no Cabo Prior, con os Mariño ás praias de Covas (Ferrol, Terra de Trasancos)

conde-don-mendo

E por outra banda recolle o Conde de Barcelos o mito fundacional  dos Mariño, instituido no matrimonio do fundador da liñaxe destinada a Reinar con Doña Mariña, nome da  Muller Mariña [A Moura, Deusa Nai] de Galicia e do Atlántico, e o nacemento do sobrenatural fillo un tal Juan Mariño, concebido [como os tres Uí Corra irlandeses tamén casualmente chegados nunha barca a mesma praia do Cabo Prior] no solsticio de verán :

A LINHAGEM DOS MARINHOS

Moura Mariño

A Moura (reproducción A. Pena), da que figura na p. 250 do libro La Identidad de Cristobal Colon, de Alfonso Philippot con este epígrafe: ” Estudo de Armas dun membro da familia Colón, que presenta: “En Azur unha muller mariña (sirena) sobre ondas de agua de azur y plata, peiteándose cun peite de ouro, e acmpñanada con dous fachos de cera ardendo un a cada lado. Entre paréntesis consta “galego”, e pertence sen dúbida aos Mariño (Revista Hidalguía. Madrid 1976)

Foi hum cavalleiro boo que ouue nome dom Froyão, e era caçador e monteiro. E andando huum dia em seu cavalo per rriba do mar a seu monte achou huma molher marinha jazer dormindo na rribeira. E hiam com elle três escudeiros seus, e ela quando os sentiu quis-se acolher ao mar, e elles foram tanto em pós ela ata que a filharam ante que sse acolhesse ao mar; e depois que a filhou, a aqueles que a tomaram fê-la pôr em huuma besta e levou-a pera sua casa. E ela era muy fermosa, e ele fê-la baptizar, que lhe não caia tanto nome nenhum como Marinha porque saira do mar, e assim lhe pôs nome e chamaramlhe dona Marinha: e ouve della seus filhos, dos quais ouve hum que ouve nome Joham Froyaz Marinho. E esta dona Mariha não  falava ne(m) mygalha. Dom Froyão amavaa muyto e nunca lhe tantas cousas pôde fazer que a podesse fazer falar. E huum dia mandou fazer muy grã fogueyra em seu paço, e ela vinha de fóra e trazia aquele seu filho consigo que amava tanto como seu coração, e dom Froyão foi filhar aquelle filho seu e dela e fez que o queria enviar ao fogo; e ela com raiva do filho esforçou de bradar e com o brado deitou pela boca huma peça de carne, e dali em diante falou. E dom Froyam reçebeu-a por mulher, e casou com ela.

[O Livro de Linhagens, do Conde Dom Pedro, Lisboa p. 383.]

sereiña

 Este relato popular da Serea Dona Mariña recollido polo Conde de Barcelos é, en efecto, o berce do conto danés Den lille Havfrue de Hans Christian Andersen, e  berce do posterior ciclo chamado ‘melusino’, por Melusina, a Muller Mariña francesa, pero, sobre todo, é base de lexitimación do poder e posesión real: Da Monarquía de Dereito Divino (Pena Graña).

Ainda sendo a lenda do conde de Barcelos o primeiro documento no mundo do tema da “Monarquía de Dereito Divino” ou Melusino,  Galiza antes incluso da Idade de Bronce, o  rexistra de forma arqueológica no Peite de ouro, calcolítico (Pena Graña), de Caldas.

Ola e pente de ouro, seguramente, un agasallo do heroe para a Mater

Así as velhas liñaxes da Europa Atlántica tomando ou herdando o brasón dos Mariño

Molher Marinha

incorporaron nos seus brasóns a Muller Mariña  

-É o caso dos Irlandeses Ellis

ellis

-É o caso dos Escoceses Scott

escudo

E moitos outros, longos de enumerar,presumen de divina orixe, de ser os descendientes do capitán, salvado, e escolleito por esposo.

moura e cabaleiro

Burne-Jones, Sir Edward Coley A profundidade do mar (1887) -acquarella e tempera . Fogg Art Museum, Harvard University

As Mouras que nacen e moran nun mundo inmergido…,  tamén moran, con sobrenatural forma humana, nun mundo subterráneo.

moura-eva-merlan

Moura de Eva Merlán. Historias de Trasancos.

 Fai moitos anos sinalamos que as mouras galegas e da Europa Atlántica acostuman saír da súa morada [baixo o mar ou baixo terra] non poucas veces a lavar e peitear os dourados cabelos

-por secretas portas dos rios, de fervenzas

SANYO DIGITAL CAMERA

A Moura lavando cabelos na Fontana Fria

-de pozos e de fontes, como a dos Tres Alcaldes que separaba os concellos de Serantes, Ferrol e Narón, ou o pozo sin fondo perto do Marco de Portonovo que separa os concellos de Narón, Valdoviño e San Sadurniño:

esta cantiga metricamente tem estrutura de espelho” – explicame Paulina Ceremuzynska- para entendelo ben, tes que mirar a estrutura metrica da cantiga en cuestion:

Levous’a Louçana, levous’a velida,

vai lavar cabelos na fontana fria,

leda dos amores, dos amores leda.

Levous’a velida, levous’a louçana,

vai lavar cabelos na fria fontana,

leda dos amores, dos amores leda.

Vai lavar cabelos na fontana fria,

passou seu amigo que lhi ben queria,

leda dos amores, dos amores leda.

Vai lavar cabelos na fria fontana,

passa seu amigo que a muit’a amava,

leda dos amores, dos amores leda.

Passa seu amigo que lhi ben queria,

o cervo do monte a augua volvia,

leda dos amores, dos amores leda.

Passa seu amigo que a muito amava

o cervo do monte volvia a augua,

leda dos amores, dos amores leda”.

 

E,  sobre todo, A Moura,  de Europa afai sair do interior de mámoas ou túmulos funerarios do Neolítico á Idade do Ferro  .

moura baja def

Violación da mámoa de Santa Margarida, O Val, Narón, por Carlos Alfonzo (ex A. Pena) para Caminos Milenários do Plan de Dinamización Ferrol-Ortegal.  Nos violadores de mámoas galegos a remota idea do matrimonio coa [A]Moura aínda estaba presente, desde a documentación medieval ao século XIX. MARTÍNEZ SALAZAR (1909: 218-9), entendendo o valor etnográfico das declaracións dadas ante o xuíz polos garimpeiros, “violadores furtivos de túmulos” preocupouse dos transcribir: Hilario Alonso tiña achado alí unha muller descabelada [isto é co cabelo ao ar, non oculto polo pano] e vestida de raxa parda [raso cor castañoo, roupas custosas como convén a unha belísima [A]Moura], e os cabelos soltos, e isto a bocanoite […], e que traía na man uns poucos de cabelos [de ouro], e que lle dixera  que cal lle parecía mellor, aquilo que ela traía na man ou ela; e que el lle respondese que ela […]: e entón que ela lle mandase que fose cavar  ao dito Otero [outeiro] da Mámoa de Segade e que atoparia un tesouro […]

 No Montede Nenos, Narón, os túmulos se chaman  Montiños da Moura [sive potius Montiños da Amoura]  porque dos buratos de violación  que presentan estes túmulos sale a Moura a asollar o ouro.

A MOURA 002

 

Pars pro toto o inventario post mortem dos obxectos depositados no túmulo do cabaleiro, se representa nas estelas funerarias Atlánticas desde a Idade do Bronce S. XIV a. C., até o período Tardo Antigo, século VII d. C., como sucede co espello e o peite para a Moura ou Muller Mariña (Pena Graña), que un día, o escolleu na Trebopala para reinar; e, agárdao a súa morte en seu reino do Mar Moiral, ou Alén para compartir con el seu reino e seus tesouros. Mais esta tradición do peine e o espello da Muller Mariña mantida nas heráldicas até hoxe Cando naceu?

A moura e o cabaleiro

O áureo peine calcolítico de Caldas, permite ver sendo conservadores en clave de continuidade unha orixe Neolítica.

arca

Crenzas que fixeron que a xente poderossa levase consigo, o mellor que tiña, o ouro, para o gozar no Alén ou no interior da cámara, alimentan o interese polas mámoas dos que non teñen medios para subsistir.

Comezando a violación ao día seguinte do enterro (Pena 1991) e repetíndose ao longo de milenios.

grande buraco de violacion. campo da arca. monte de a lagoa

Estas actividades deixan deixan nos lacos anticos et mamolas “mámoas”, dos diplomas súa tarxeta de presentación o visible buraco de violación. En 1997 o indoeuropeista galego da Sorbona Eulogio Losada Badía, creador do IGEC, presentou nun congreso na Universidade de Bretaña Occidental, Brest -as actas publicáronse en formato libro, seus estudos sobre o signario tartésico, concluíndo que por súas carácteristicas fónicas se trataba, sen dúbida dunha lingua Celta. O libro distribuído por Francia, Bretanha, Escocia e Irlanda, acordou o interese dos lingüístas especializados nos estudos celtas. Hoxe coñecemos a orixe dos buratos de violación das mámoas, mais o imaginário dos paises celtas pensaba que estes buracos, eran como túneles comunicando noso mundo dos vivos co Alén, polos que saía a A[Moura]a asollar seu ouro para que conservase o brillo. As miniaturas medievais a representan co cabelo solto, tocando a viola, sobre á mámoa ou se ollando ao espello e peitando o dourado cabelo cum peite de ouro.

completaron o traballo os construtores de lareiras para as casas dos campesiños granxeiros, levándose as pedras ou chantas da cámara, -da pedreira-, dizian.

arca mamoa lagoa desencanto do tesouro

tesouro de caldas, museo de pontevedra

Tesouro de Caldas, Museo de Pontevedra

O tesouro escondido de Caldas ilustra este costume documentado cando sinalando que a Terra dos Galegos é rica en ouro, prata, peles de animais salvaxes e outras riquezas, dí (capítulo VII) o Códice Calixtino no S. XII, que sobre todo é moi rica en Tesouros dos Mouros, gacis sarracenicis [sarracenos e etimoloxía popular dos mouros considerando mineria o “furar nas mámoas”, o abrir galerías no Alén en termos de Xeografía Mítica Celto-atlântica para coller os tesouros das razas da Mourindade.

Así as pensamos todas violadas hoxe.

 

A MOURA, EMBELESADA AO ESCOITAR O CANTO DO SOL QUE ENTRA NA SUA NAVE EN FISTERRA. 

Así conta Juan Mariño a historia do áureo peite:

helios 2

“Tras surcar o ceo co seu dourado Carro, Grannos, Deus celta do sol, descendeu á nave de ouro, disposta á tardiña no finisterre Atlántico, e desatou os seus alados cabalos que voaron ceibes.

 

Barco solar
Cando o deus dos cabelos vermellos entrou na súa nave, observou como unha bolboreta amarela pousábase na lira colgada do mástil, un instrumento por el inventado nun outeiro das súas montañas de ouro.

SANYO DIGITAL CAMERA

Nese momento, sobre unha illa flotante cuberta de verdes algas e vermello coral, xurdiu do abismo unha muller mariña.

sketch-for-a-mermaid-1892 John William Waterhouse

Retirada a auga, as algas transformáronse en brancas azucenas e Ana Manana, a filla do Deus do Mar, en bela muller que se dispuxo a secar o seu dourado cabelo.

ancient Gallo-Celtic statue with an ancient Celtic crwth (lyre)

Antiga estatua bretona. Representa, seguramente, o Grannos Apollo celta tocando a crwth, “lira”

Grannos, prendado de tan sobrenatural beleza, colleu a súa lira e comezou a Cantar. Ao momento, do lobo cinza ao salmón plateado, todas as criaturas do finisterre foron a escoitar.solarship André Pena

E, afundíndose no océano, a melodía do heroe solar chegou a Omórica, pazo de nácar do Deus do Mar, Mananán, “O Bonachón”, fillo de Lir, quen aboiou sobre Tritón entre as ondas, para oír aquel cantar.

poseidón 2

Di Cunqueiro que Mananán pode cubrir o seu corpo con escamas vermellas ou azuis,

Atho

“Deus che leve a bon porto” Petroglifo sueco da Idade do Bronce representando ao deus levando ás ánimas

e guiar a bo porto aos barcos co seu dedo meniño nos días de néboa;

de-windstoot-the-gust

Willem van de Velde II, 1707

que os seus pesadelos desatan tempestades; que loita contra os ventos, os derrota e afúndeos no abismo da mar.”

E a canción que cantaba o sol non se esqueceu. E na Idade Media os trovadores transmitírona por escrito.

Ana Manana que atusaba o seu cabelo co seu peite de ouro, ao oir o canto estremeceuse de pracer e o peite caeu das súas mans afundíndose no océano, arrastrado polas correntes. E ela escoitaba embelesada entre as azucenas a música da cítara acompañando a voz de Grannos e chorou.

Cando a música cesou e o Deus partiu na súa nave, Ana buscou seu peite e non puido atopalo. Desconsolada, afundiuse coa súa illa e nunca volveu a emerger. Foi entón cando a primavera desapareceu e o xeo se enseñoreou de Europa. Gran parte da poboación extinguiuse e só a costa atlántica de Iberia, a contorna daquela barca do sol onde Grannos entonara o seu canto, permaneceu sen xeo.
Transcorreron dez mil anos de cru inverno, ata que unha moza de louros cabelos atopou o peite ao pé dun acantilado cando buscaba comida para os seus irmáns pequenos. Coñecedora da lenda de Ana Manana, levouno ao lugar onde contaban que a sirena mergullouse evos atrás. Devolto o peite á súa dona, a primavera volveu e o xeo comezou a fundirse.

the coming of the sons of Mile
E a Illa de Irlanda foi o primeiro lugar que quedou libre do xeo.

Publicado em ETNOARQUEOLOXÍA | 2 Comentários

BARCOS DE VAPOR BOTADOS NOS ASTELEIROS DE XUVIA (NARÓN) NA BELLE EPOQUE

[Resolvendo o enigma dunha misteriosa foto]

A Pintoresca Vila de Juvia

Ao abeiro da chamada Ponte de Xuvia reconstruída, segundo reza o epígrafe da pedra fundacional atopada polo que subscribe caida no río a finais do Antigo Réxime en 1831

“REINADO DEL SEÑOR DON FERNANDO VII, SIENDO PROTECTOR EL SR. MARQUÉS DE SAN MARTÍN DE HOMBREIRO, AÑO DE 1831”

Xuvia (Narón), era a principios do século XX unha fermosísima vila industrial e importante nó de comunicacións no fondo da Ria de Ferrol constituida no segundo cuarto do século XVIII unha muy importante e diversificada área industrial España da Ilustración.

ponte de xuvia3

Tres deseños de Eva Merlán Bollaín para a Historia Ilustrada de Narón. En Xuvia (Narón), fermosísima vila industrial no fondo da Ria de Ferrol, no entorno da chamada Ponte de Xuvia -reconstruída susbtituíndo a provisional de madeira chamada Ponte de Arce [feita por ter caido a Ponte do Porco, gótica, dos Andrade, esbelta de tres arcos, polo constante traqueteo dos carros que concorrían dende as fragas de todo o país no segundo tercio do S. XVIII carregados con grandes árbores para a construcción naval dos asteleiros de Ferrol], a finais do Antigo Réxime en pedra “Reinado del Señor Don Fernando VII, siendo protector el Sr. Marqués de San Martín de Hombreiro, año de 1831 segundo o epígrafe da pedra fundacional atopada caida no río Xuvia polo que subscribe-, se concentraba, unha importantísima e diversificada actividade industrial, unha das más importantes da Europa da Ilustración, dende o século XVIII.

A longa tradición da prósera vila de Xuvia,  permitíu o desenvolvemento a ún e outro lado na primeira metade do século XX, dunha diversificada industria, capitaneada pola familia Barcón, instalada dende 1878 no solar da antiga Real Fábrica de Moeda de Neda, e posteriormente no solar das Reais Fábricas da Ponte de Xuvia de Narón,  Definida “como un imaxinativo, emerxente e ambicioso clan” a familia Barcón foi moi activa nestes momentos do final da primeira guerra mundial de grandes cambios económicos e sociáis.

 

familiabarcon

O 9 de Noviembre de 1876, D. Francisco de Barcón y Quevedo compra al Estado la Real Fábrica de Moneda y Cobrería de Xubia junto con toda la finca, instalando en ella una fábrica de hilados y tejidos, con el nombre de “Barcón & Cía.”, inaugurada el 10 de Marzo de 1878. El 19 de Febrero de 1928, el Sr. Barcón vende la fábrica a D. Dionisio Tejero Pérez, que funda la firma Galicia Industrial. El 1 de Enero de 1956, Galicia Industrial cambia de nombre al ser absorbida por la firma Dionisio Tejero,S.A. El 1 de Marzo de 1982 un grupo textil formado por: Textil Santanderina , S.A., Vic Industrial , S.A., Gerona Textil , S.A. compran a Dionisio Tejero,S.A. la fábrica (en principio solo las instalaciones, y posteriormente el resto de la finca) y constituyen la actual Galicia Textil , S.A.

O proxecto definitivo de Ferrocarril entre as cidades de Ferrol e Bezanzos de 1888 contemplaba oito estacións  Betanzos, Miño, Pontedeume; Franza, Maniños, Neda, Xuvia e Ferrol.

Ubalda Sandino Barc´çon

Ubalda Sandino

Foi fundador do clan familiar Diego Francisco Barcón de Quevedo (1830-1920) que tivo aos “Barcón Alva” Francisco, Augusto, Luisa e Ildefonso de Mª Luisa delCarmen Alba y Martín; ; aos “Barcón Horta”: Luis, Francisco e Rafael, de Luisa Orta; e aos “Barcón Sandino”, Rita, Antonio e Ubaldo de Ubalda Sandino Barcón

barcón3

Francisco Barcón

Os Barcón, primeiro Don Francisco de Barcón e logo os seus fillos, os hirmaos Barcón, “protagonistas de boa parte do debate político e cultural da cidade departamental, constituían un grupo familiar de extraordinaria proxección social” e económica tras diversificar moitísimo os seus intereses empresariais,  manténdo na zona un importante e diversificado vigor industrial, contrapunto a actividade dos asteleiros de Ferrol, favorecidos en 1818 polo remate da ponte de ferro sobre a ría.

familiabarcon2

Os Barcón estiveron tras o proxecto definitivo de Ferrocarril entre as cidades de Ferrol e Bezanzos de 1888 que  contemplaba oito estacións  Betanzos, Miño, Pontedeume; Franza, Maniños, Neda, Xuvia e Ferrol, sen descuidar outras actividades, facéndose incluso coa propiedade do xornal El Correo Gallego. O clán familiar dos Barcón como dí a Revista do club de  Prensa de Ferrol “tiña no seu seo figuras magnetizadas pola capacidad de influencia que, cada vez mais, xeraba a información diaria”

Juvia perpetuaO remate da ponte de ferro sobre a ría en 1818 favoreceu na primeira metade do século XX o desenvolvemento da próspera vila de Juvia, feudo da familia Barcón.

Ubaldo Barcón Sandino, é coñocido pola súa relación cos tranvías de Ferrol,  dos que era propietario dende 1913.

001

Na escritura de constitución de Tranvias de Ferrol  “constaba a subrogación da sociedade en todos os dereitos e obligacións derivadas da concesión do Tranvia eléctrico de Ferrol a Santa María de Neda, cuxo concesionario era Don Ubaldo Barcón Sandino, quen xunto con Alfredo de Cal Díaz, este último como presidente do Consello de Administración de Tranvias de Ferrol, solicitaron a Administración autorización para dicha transferencia. Sendo Autorizada o 2 de agosto de 1923 (Gaceta de Madrid, 30, 08, 1923).  A escritura de constitución de Tranvias de Ferrol levouse a cabo na notaría, entre Francisco Barcón en representación do grupo de Accionistas de Ferrol a Xuvia e a Sociedade Hispano-belga, representada polo seu Director Xeral Emilio Valdés (GCH, 16,10, 1913) fonte http://www.spanishrailway.com/capitulos_html/tranviasdeferrol.htm

VIDA MARÍTIMA

O director do Museo Naval de Ferrol, a quen expreso o meu agradecimento informoume dos números da revista  Vida Marítima  con referencias a construcción de pesqueiros de vapor en Xuvia,  agora dixitalizada  pola Biblioteca Nacional de España-.

Divulgamos agora a existencia da non por puntual, pouco importante industria de construcción naval de  barcos de vapor de Xuvia.

Don Ubaldo Barcón Sandino, prevendo o cambio de rumo do comercio ao remate – 11 de Novembro de 1918- da Primeira Guerra Mundial, decidiu, seguramente ao abeiro da incerta coxuntura, diversificar a súa actividade industrial construindo uns asteleiros no esteiro do Rio Xuvia próximos ao seu panteón familiar, a Igrexa de Santa Rita, onde entre 1919 e 1920 botáronse  varios barcos de pesca e mercantes de respetable porte, dignos de ser reseñados na revista Vida Marítima,  movidos con maquinaria de vapor importada de Inglaterra, montada sobre cascos de madeira por personal técnico traido de Ferrol.

A principios de abril de 1919 cinco meses despois do remate da Primeira Guerra Mundial botouse o primeiro barco de vapor de pesca do que temos noticias O Baldomero dando conta na súa seción “Del Litoral” da botadura de forma destacada a  revista Vida Marítima Año XVIII

barco vapor 1

Na derradeira década do século XIX sumando á bodega, pañois e aloxamentos de mariñeiros e patrón agora a carboeira, os tanques de auga doce, a caldeira de vapor, o alternador xerador, o eixo transmisor e a hélice, a tecnoloxía do vapor alterando unha milenaria evolución natural modificou estilizando os cascos e aumentando a velocidade  o casco das embarcacións tradicionais de pesca das rías, agora distinguidas na distancia pola longa ringleira de negro fume da cheminea.

Sistema de produción:

O proceso de construción que tradicionalmente seguiron os carpinteiros de ribeira artesanais é de tipo secuencial. O barco contrátase sobre a base dunhas dimensións principais (eslora total, manga fora de forros e puntal de construción) e unha sinxela especificación de materiais, cuxa complexidade aumenta co tamaño.

Asteleiros do rio xubia

Queda así resolto o enigma da foto. Vista da nova casa dos Barcón sobre a ponte, e das instalacións na beira esquerda da ribeira, dos asteleiros de Ubaldo Sandino. Dous barcos xa botados, esperan pola maquinariaria inglesa de vapor.

O carpinteiro define a forma do casco coa elaboración da maqueta ou maqueto, un modelo a escala reducida do medio casco en madeira, ou ben, no canto de embarcacións menores, mediante a construción e o montaxe dos elementos principais (roda, codaste, unha ou varias cadernas), que sérvenlle de elementos directores para obter a superficie empregando rixideiras (junquillos).

A elaboración das pezas que van formar a estrutura comeza coa selección da madeira, e continua co trazado e o corte. O proceso construtivo, así sinxelamente descrito, remata co montaxe a bordo e o ensamblaxe dunhas pezas coas outras.

No traballo tradicional xeralmente non se facían planos, gozando dunha ampla liberdade para definir as formas do casco e os aspectos construtivos da estrutura, respectando as dimensións principais e os escantillóns dos elementos básicos do proxecto. As montaxes mecánicas as realizaba normalmente persoal alleo ó estaleiro.

Ademais da propia dimensión empresarial, a carpintería de ribeira industrial tiña como diferenzas significativas o feito de que traballábase sempre sobre plano e de que dispuñan de un cadro de persoal estable, ademais de que xeralmente levaban a cabo as montaxes mecánicas nos seus propios talleres.

similar ao Baldomero

Barco de pesca de vapor con popa de espello [de aciago recordo -pois os golpes de mar varrían literalmente deste tipo de popa aos nosos mariñeiros sorprendidos faenando en cuberta- ao deixar moitas viuvas no noso país] matriculado en Ferrol da época, similar ao botado en Juvia. “El montaje de máquina y calderas correrá a cargo de la Sociedad Española de Contrucción Naval”. As montaxes mecánicas as realizaba normalmente persoal alleo ó estaleiro.

A  revista Vida Marítima de 10 de abril de 1919 de forma destacada daba conta na súa seción “Del Litoral” da botadura:

A principios de abril de 1919 cinco meses despois do remate da Primeira Guerra Mundial botouse o primeiro barco de vapor de pesca do que temos noticias O Baldomero dando conta na súa seción “Del Litoral” da botadura de forma destacada a  revista Vida Marítima .

VIDA MARÍTIMA AÑO XVIII,  Nº 622

10 abril 1919

FERROL.- Botadura del vapor de pesca “Baldomero”. – En los astilleros que en la pintoresca Villa de Jubia posee don Ubaldo Barcón y Sandino, ha sido botado al agua un hermoso vapor pesquero construido por encargo de D. Eusebio Rodríguez y Compañía Juvia posee D. Ubaldo Barcón, ha sido botado al agua un hermoso vapor pesquero construído por encargo de Don Eusebio Rodríguez y Compañía, de quien es socio gerente el conocido comerciante de esta plaza Don Ricardo Nores.

El acto resultó brillante. Bendijo la nave el capellán de la fábrica de tejidos de los Señores Barcón, y fué madrina la bellísima señorita María de la Asunción Barcón Furundarena, hija de Don Ubaldo.

Al buque se le puso el nombre de Baldomero. Mide 21 metros de quilla y 23 de eslora.

El montaje de máquina y calderas correrá a cargo de la Sociedad Española de Contrucción Naval

Casa Grande2

A Casa Grande, preparada para recibir aos reis. Un ano despois da botadura Don Ubaldo -amigo personal e hospedeiro do Rei Alfonso XIII- foi nomeado  Marqués de Casa Lozano – nova recollida no ABC do sábado 21 de Novembro de 1919, edición da tarde, p. 23-

VIDA MARÍTIMA AÑO XIX,  Nº. 650

, 29 febrero 1920, p 95

FERROL- […] *** Dos botaduras. – En los astilleros que en Jubia posee  el Sr. Barcón se ha verificado la botadura de dos hermosos vapores pesqueros que respectivamente fueron amadrinados por las señoritas Ángeles Barcón y Pilar Aznar.

barco xuvia

Barco de pesca de vapor matriculado en Ferrol da época, similar ao botado en Juvia.

El capellán de la Fábrica de Jubia, D. Jesús Castro, bendijo los barcos.

Ambos barcos casi cayeron simultáneamente al agua, durando la operación tan sólo tres minutos.

barco3

El público que presenciaba el acto prorrumpíó en entusiastas aclamaciones.

Despues de la botadura fueron obsequiados los operarios del Astillero con una espléndida comida.

O proceso de construción secuencial dos barcos de vapor sigue o método tradicional: carpinteiros de ribeira artesanais. O barco se contrata consonte determinadas dimensións: a eslora total, a manga fora de forros e o puntal de construción, especificaciones ocasionalmente reseñadas nos asteleiros de Narón.

O número 653, sección “Del Litoral”, de Vida Marítima recolle o 20 de marzo de 1920 a na noticia da botadura dun vapor de pesca dos astelerios de Xuvia:

VIDA MARÍTIMA AÑO XIX

Núm 653 20 marzo 1920, p 126

FERROL.- […] *** Botadura.- En los astilleros que en Jubia posee D. Ubaldo Barcón, ha sido botado al agua un vapocito de pesca que tiene las siguientes características:

Longitud de la quilla, 21 metros, de eslora, en cubierta, 22,70; de Puntal 2,55 y de manga, 4, 35.

As carácterísticas anteriores se sumaban cunha complexidade proporcional ao tamaño do buque outras sucintas especificacións de diversos materiais.

O carpinteiro de ribeira define a forma do casco elaborando para barcos maiores previamente en madeira o maqueto [maqueta/maqueto…a forma masculina galega indica sempre menor tamaño, así a cesta ten un tamaño maior que o cesto; carballa / carballo; machada / machado; fouciña / fouciño; chaqueta / chaqueto; a ponte/o ponto] a escala do medio casco. No traballo tradicional, gozando o carpinteiro de ribeira de plena liberdade nos aspectos construtivos da estrutura definición do casco, etc, non se fan planos adaptándose os escantillóns [patrones ou guías] dos elementos básicos do proxecto as dimensións principais. En embarcacións menores, o carpinteiro de ribeira, previa selección, trazado e corte da madeira, prepara e monta directamente as pezas roda, codaste, cadernas empregando rixideiras… conforma o sólido esquelete os principais elementos directores para a elaboración e ensamblaxe da embarcación.

A maquinaria dos vapores a pouco de rematada a primeira guerra mundial era importada de Inglaterra.

 

VIDA MARÍTIMA. Núm 660, 30 mayo 1920

 

mercantevapor

Vapor Mercante Guipuzcoa

*** Lanzamiento de un vapor.- En los astilleros de Juvia se ha efectuado el lanzamiento de un vapor mercante, revistiendo la ceremonia gran solemnidad.

Los propietarios de los astilleros obsequiaron á los obreros que construyeron el casco del buque. Pronto serán botados dos barcos más. Se esperan de Inglaterra dos buques que traen las máquinas para estos barcos.

barcosmatriculadosferrol

A ría de Ferrol estaba inzada destes vapores de todos os tamaños

 

*** La Fiesta del Cristo de los Navegantes.- Con extraordinaria solemnidad se ha celebrado esta fiesta cuyos gastos sufragaron los armadores de las parejas de pesca.

En la procesión marítima, rompía la marcha el vaporcito Rosa Piñeiro. Le seguia el Weyler I. En éste iba la imagen del Cristo de los navegantes. Engalanaban esta embarcación atributos de la marina, ostentando en los mástiles banderas y gallardetes.

Iba después el Weyler número 6  con la banda de música de Infantería de Marina. Daban escolta todos los buques de pesca, engalanados y otros muchos. Los muelles se invadieron de público para presenciar la partida. Disparáronse bombas y los barcos hicieron sonar las sirenas.

 

 

 

 

Publicado em ETNOARQUEOLOXÍA | Marcado com , , , , , , , , | 2 Comentários

THESAURUS TOPONÍMICO HISTÓRICO DO CONCELLO DE NARÓN

 

escudonaron

 

CONCELLO DE NARÓN

*Andrés Pena Graña

Gabinete de Alcaldía

Servizo de Xestión de Patrimonio Histórico e Arqueolóxico de Narón

ANDRÉS PENA GRAÑA, doutor en Arqueoloxía e Historia antiga,  é responsable da planificación e xestión do patrimonio histórico e da redacción da documentación do patrimonio historico e arqueolóxico municipal.

 

THESAURUS TOPÓNIMICO DO CONCELLO DE NARÓN

 

A TOPONÍMIA DE NARÓN DO TEMPO DA ILUSTRACIÓN

 

muiñoxuvia

Reais Fábricas de Fariña e complexo industrial de Lestache do S. XVIII, en Xuvia. Narón [Pintura da Familia Barcón]

PARROQUIAS:

–       SAN MARTIÑO DE XUVIA

–       SAN XIAO DE NARÓN

–       SAN MATEO DE TRASANCOS

–       SANTA MARIA MAIOR DE O VAL

–       SAN SALVADOR DE PEDROSO

–       SAN LOURENZO DE DOSO

–       SAN VICENTE DE PLACENTE

O Concello de Narón presenta este “Thesaurus” que, recollendo nomes anteriores ao século XIX das principais leiras e lugares históricos do Couto do Mosteiro de San Martiño de Xuvia; de San Xiao de Narón; de San Mateo de Trasancos;  de Santa Maria Maior de O Val, [de San Salvador de Pedroso e de San Lourenzo de Doso; se irá desenvolvendo nos vindeiros anos con puntual estudio e comentario de topónimos o  micro-toponimos de especial interese.

Ocasionalmente complementamos a toponímia histórica menor do Concello de Narón cun  estudo etimolóxico  etnohistórico de algúns topónimos indoeuropeos, Celtas, Latinos ou Xermanos, de especial interese  conxugando datos lingüisticos, historicos e arqueolóxicos.

A MODO DE EXEMPLO

Así, no lugar de A Moura ou dos Montiños de A Moura, no planalto de Sedes

A MOURA 002

A [A] MOURA É REMINISCENCIA DUNHA ANTIGA MATER, TRIPLE DEUS NAI CELTA

molexa1

A Moura é o trasunto das Matres Celtas, unha divindade triple, Nova na primaveira cando na Candeloira o 1º de febreiro despertaba a Terra, casaban os paxariños, fundía a neve no monte, voltaba o leite as ovellas, abríase a temporada de pesca e anunciaban as prímulas coas súas flores a vindeira primaveira; era en agosto Mater, nai fecunda, tempo de comelhadas cando a terra brindaba aos labregos os vizosos froitos, e, xa recollida a colleita, e as froitas das árbores, o 1º de novembro, cando voltaba a friaxe e frío inverno, se facía co ano escura e Moura Vella, construtora dos megálitos.

POR QUE SE CHAMAN MONTIÑOS DE A MOURA AS MÁMOAS DO MONTE DE NENOS?

Na Europa Atlántica adopta aparecer asociada a un resto prehistórico a residencia subterránea dos mouros, señores de monumentos feitos polo home como dólmens, curros ou pedrafítas, do Neolítico ou da Idade do Bronce, aos que se atribúe orixe sobrenatural.

A núa Moura sorprendida no xusto momento onde sae a asollar seu ouro e tesouros sobre as mámoas chamadas en Narón “Montiños da [A]Moura,  ou, na fría Fontana próxima onde vai lavar os cabelos [Fonte da Moura], asalta ao cabaleiro, ou ao mozo, someténdolo a unha proba encuberta consistente en elixir o de mais valor. Si o mozo rexeita o ouro e  escolle a Moura pasa a proba. Entón a descabelada moura – ter solto o cabelo  era considerado na antiguidade unha provocación-  propiciará o encontro amoroso, non ofrecerá resistencia, consumándose o matrimonio entre o rei e A Moura ou Deusa Soberana. En clave de Xeografía Mítica o interese demarcatório destas mámoas fundacionais no lugar do encontro que lexitiman á linaxe rectora da Terra, é inmenso.

The elfin being, the powerful lady of supernatural beauty, the Amoura or Moura, resident of a subterranean paradise, a manifestation of the Celtic Mother Goddes, coming to this world, on Midsummer,  or Saint John’s eve, at dawn, from the hill, from the fort, from a spring, or from a tumulus or dolmen, in search of a young husband. Among the Celts sovereignty is chosen. The Amoura or Moura shows the suitor the treasure, asking him to choose the most valuable. If the suitor chooses her, he will pass the test an gain it all. If he chooses the gold, the Moura will disappear, turning the gold to petty coal, or into a broken piece of pottery.

QUE DEBERIAMOS DICIR: A MOURA OU AMOURA?

Molher Marinha

ARMERÍA DOS MARIÑO

Desfacendo o nó deste enredo o tartésico, lingua céltica (Eulogio Losada Badía), recentemente descifrada por J. T. Coch,  documenta (Pena) a voz Moura na Idade do Bronce,  permitíndonos entender o berce deste ser mítico trasunto da Deusa Nai, e tamén,  observar na voz  ‘O Mouro/A Moura” (Pena) o fenomeno de  Enxebrismo e “descastelanización” ao colisionar co  castelán  moro/mora,  “muslime” a voz celta  *OMoro/*AMora do ser élfico e sobrenatural do Alén en Omor+i+co/Amor+i+ca. Psb.  Amora *[A]Mor[ric]a > AMoura > A Moura > *OMor[ic]o > OMoro > O Mouro.  “habitante do Alén”, de AMOURA, de  omuŕika[omorik*[ [J.16.2] < *u(p)omorika ‘the

ellis

Armeria dos Ellis

under-sea world’, cf. Gaulish Aremorica ‘the land by the sea’, Welsh arfor-dir ‘coast’. Polo tanto no topónimo “Montiños da Moura”, a forma correcta no debería ser A Moura, senón Amoura “Os montiños ou mámoas da sobrenatural habitante do Alén.

Trasunto da tripla Nai (Mater, Matres), AMoura -como monstramos fai anos-,  ten un paredros no folkore popular: O [O]Mouro (trasunto do Deus trinitario celta) polo . Ambos habítan Omurika [< *u(p)omorika], un ‘mundo baixo o mar’, un paraiso, distinto ao dos humanos: sinalando J. T. Koch a raíz na gala Aremorica a “Terra do Mar”, – cf. comparativamente o macizo de Bretaña francesa chamado Armoricano. Aremórica].O topónimo galego Mar Moiral está asociado a túmulos, portas de acceso ao Alén celta baixo o mar ou  a terra.

escudo

ARMERÍA DOS SCOTT

Os Mouros e as Mouras Os mouros e mouras poden tomar case calquera forma en realidade. A moura preséntase moitas veces como Muller Mariña.  Nos ciclo ‘da Muller Mariña”, ou melusino, as linaxes que gobernan na Europa Celta insular e continental proclaman descender de A Moura, dispensadora da soberanía, xustificando o seu rango e preeminencia sobre o resto dos habitiantes.

 

[Desenvolve aquí o tema]

 

O OUTRO TOPÓNIMO PRESENTE NO MONTE DE NENOS, LAGOELA “LACUNELA”  É LATINO OU É CELTA

 Laco/lago, de onde procede a forma hipocorística o diminutiva Lacunela >Lagoela, “pequena mámoa”,  é o nome galego das mámoas [Pena, 1991, 29-31] na Idade Media.
Sería esta unha cuestión difícil de responder. O tartésico amosa que a voz, documentada na Idade do Bronce, é celta. Pero tamén está no latín, a) xa por existir e unha palabra indoeuropea común ao celta laco, lago e ao latín lacus, “tumba”, “fosa”.  B) xa porque todas as linguas teñen préstamos, e o latín non é unha excepción.

 

GRANDE BURATO

lokon, Laco o lago, “furado de violación de unha mámoa” [para Lago, lagoa e derivados, lagoela, etc.]    lokoon [….], also lokoon [J.57.1], ‘grave, funerary monument’, cf. Cisalpine lokan ‘grave’ (Todi): Indo-European _*legh- ‘lie down’. [J. T. Koch (2009)]

PARA QUE SIRVE ESTE THESAURUS

Estes datos serán particularmente útiles, para a localización os lugares da Historia de Narón; para a área de normalización lingüística, para a cartografía, para o nomenclator, para as sinalizacións do Concello de ruas, pistas, carreiras e rueiros, para estudos de Xeografía Humana, para comprender a evolución do territorio; etc.

 

REAL DE LEGOS DE SAN SALVADOR DE PEDROSO [ 988]

 

1 Castro da Hermida

1 O Pozo

2 A Ribeira

2 Codesal

2 de Leal

2 A Veiga

3 O Revolto

3 A Hermida

4 O Castro

4 Naveiras

6 Riquián

7 Casavella

8 Yrexe ?

9 Pereira

9 Xuncal

9 Rega

11 Xestal; Cales; Campo

12 Riquian

14 Fradelo “marco menor” cf. frade da Praza Quintana que proxecta o cilindro   terminado en punta que capta la toma de terra do pararaios.

14 Corredoira

14 Ramallal

14 Sauto (cf. Lodairo) [psb celt santo-on-.

15 Cotelo do Medio [Arca de Nelle CDP n2, ACM A8. Mirogoo/Mirágono/ Mirogono/]

17 Meizoso [pos. celt. rel. *medu ou *meido]

17 Quitin

18 Noniña

18 Sauto Novo

19 Couto

19 Cavazal [kaabzal CDP n2 ACM, A8, p 237] [pos. celt. rel * caua/o OIr. cúa, W cau ‘creux’]

19 Rio do Couto

20 Cubelas

20 Pedregal

21 Leira Grande [ celt. *lāro]; Bouzello[ si celt. cf. bo(u) “vaca” + suf lat.]; Tennencia; Centeiro

23 Cotelo de arriba

25 Mosteiro

25 Vegel [prob. Apelativo]

25 So a Casa

26 Pradelo

26 Catasol

27 Pombiña

27 Candame [celt. cant/d]

29 Eirado

29 Pereiruga [Fonte de Talle; Ansellede, Ansedelli CDP n 4];

31 Ánimas

32 Rabascos [posb celt. elemento raua]

32 Cruzeiro; Cortiñas

35 Soilán; Graña  [obscuro pos. celt. elemento soio/a]

36 Seixo

38 Cobas de Romás; Rega de Soaveiga veiga posb. celt  ueica; uei; Sutina [posb. celt. su; Colmeas [CDP nº 4]

40 So a Hermida; Revolta [os muros do castro da Ermida]

41 Cotelo

45 Salgueiro

46 A rega do rio do Couto

45 Sobre Camiño

49 Rio da Vila

51 Golpilleira [psb lat. vulpellaria sitio de golpes ou raposos]

53 Espiño

55 So Camiño [posb celt. camanon]

57 Cerdeiras (M. T. V p 988) Cerdeira

59 Raveiras [Labradío, pos. celt.  –rauo/a]; Pouso

61 Muiño Queimado; Cerdeira Brava; Pena Mirógono  pos. cel miro; Caabazal (CDP nº 4)

63 Bacariza [posb. cel. baga-]

64 Veque [Beque]

65 Gandarón [psb celt canto-/gando-]

65 Xeltal de Pradelo ?

66 Cortiña de Casanova; Casal da Pedra; Casal da Graña

67 Darrega; Rigueiro; Pereira ; Campizeiro

71 [Lugar de] Santá; Pampizeiro;

72 Santa Á [Ana] “ ferrado de hortaliza al sitio de santa á de 1ª calidad [CE Pedr. 72ª] [contar a historia da Santa Ana galega]

74 Loureiros

76 Cotelo de abaijo

79 Carballo

80 Leira Longa; Varreiras [Barreiras psb. celt *Barr]

83 sitio das] Congostras (monte bajo de segunda calidad) psb celt cf, kongoustos

84 [Sitio da] Millas / Arca de Savin/ Leira grande [psb celt *[p]laria

85 [Sitio de fontana] “souto de terceira calidade”

87 [Sitio de ] Fajín [pronº Faxín,  “sitio de faxin” 107ª

91 Naveiras

92 Gaiba

93 [Sitio] da Lameira [psb celt. lama-‘mud]

97 Portela

102 Cagallosas

102 Lamas

102 Pozo Bello [Vello]103 Rega do Couto [rev.]

104 Baixo da Hermida/ Fonte da Hermida

105 [arroio [psb. cel. arrugio- arrugia- de ] Currugeda [pronº Curruxeda; pos. cel. carruca-]

107 [Sitio do] Pelamio

108 Cortiña [ posb. celt. corto– aIrl. Gor]

111 Santá [ ao NE de Doso]/ Yvas, Ivás (Santá)

114 Casal da Cerdeira Brava

115 Rega do Requeixo

116 Rega /Golpilleira/ Costeira

119 Nobás /Casabella

120 Candame [ posb. cel. cand]

123 Sitio de Maial [de 1ª calidade]

121 Rega do Couto

123 Porto dos Carros [se fala de 5 ferrados de sementadura de promeira calidade cerdeiras NW de Doso al sitio de Porto dos Carros cf. “Porto dos Carrás” Cerdeiras SW de Pedroso//; Fontana, seguramente Fontá –tá

125 Casobello

126 Pielas [ponte de Pielas] [si ‘p’ celt. cf IE *kwek- ‘distante’IEW:640’]; Ponela [>Pontela]

127 Paradelo; Pradelo

129 Budue(i)ro  [psb. celt. bitu-]

130 Casal da Costeira

121 A Eira

132 Fonte; Caldebozán

133 Peruxal do castro [Pe[d]ruxal do castro “canteira de onde se estraia a pedra” cf. Castro da Pedreira >Pereira; e Castro do Pedreiro> Pereiro

137 Barreiras

138 Pelamio

139 Codesal [posb. celt. con- druses]

146 Nobás [Novás]

153 Latnore?

154 Bacariza

155 Arroyo de Pradelos

157 Pallota

158 Pereiruga [ pos. de Pedreiruca]

160 Arroyo de Riquián

161 Costeira

165 Zernadela

166 Fonteboa  [Fonte Boy]

167 Rega das Cerdeiras; [Agua de Cerdeiras]

170 Leira Longa

178 Tarreo da Aira

195 Regoa das quenturas

196 Congostras

205 Cabela

206 Poso

208 Pereiras

219 Cameleiro

220 Castros de Pereiruga [Castro da Cibdade]

220 Costa da Area; Casal da Ribeira; Montes de so a Chousa e Monte da Pena; Budueiro; Rego de Angueiro; Montes de Bazón; Montes de Budueiro

221 Painzás, Sobre a Agra;

222 Rio de Angueiro; Lurada; Devesa de Su Magestad; Casal de Cernadela

261 Sobre a Torre

262 Corral

279 Leira [ie *plaria, celt. laria] Longa; Silveira; Porta de adentro

285 Varengas? de Arriba

298 Varengas de Abajo

296 Casal de Pereiruga

308 Cacheiro

312 Cira

313 Bazón; Revolta de abaijo

315 Casal do Loureiro

316 Quarto

317 Arroio de Pradelo

226 Regueiro

330 Gándara; Gandarón

345 Soutiño

349 Castiñeiras

378 Espiño

382 Angueiro; Cales

394 Sobre Corredoira

399 Caldabalsa

407 Vasbascos

409 Xarampio

429 Varengas de abaijo

430 O Cal

441 So a iglesia

447 Buleiro [Bileiro]

456 Retorta

467 Pedregal do Muiño

468 Costeiras

469 Pena Blanca

449 Soilán de Arriba

506 Piñeiros [Pinneiros (CDP n 24); Pynedo de PEdroso cdp 262]; agro do Home Morto [cdp 24)

525 Huias

529 Zenteira

534 Vegado

543 Anella [Anela]

555 Arroyo de Peruxal

589 Rega do Pereiro

595 Pernas

613 Folocheiro

614 Reventón

 

Fin de Pedroso

 

INCIPIT LIBRO DEL VECINDARIO Y PERSONAL DE LEGOS DE SAN LOURENZO DE DOSO

 

001 Costa; Tortos; Testal

002 Presa; Tras dos Canos ; Cortiña;

003 Campo de Aba[i]jo; Cavadiño

004 Pielas; Taboada; Puente de Pielas

005 Gaiba

005 Pena do celt. penna- “cabeza, cabeza de pedra, pena” (Moralejo)

006 Calvos Villates

009 Muiños; Pereira; Lamelas [celt lama– “lama”, “terra plana?” OIr lám “hand”]

010 Lauridal [celt *Laurita pos terreo encharcado”], siruiceria; Piago da Ponte; Sirviceria [lat. servicialia], Piago da Ponte; Piaga; Piago [lat. pielagum]

011 Soutiño [lat. saltum]; Avia [ hidrónimo do celta antigo común (Tovar Tarraconensis, 326; Garcia Alonso Ptolomeo, 260-61); Lavandeiras; Codesal; Codesales

017 Vidueiros

020 Chao de Doso; Lamela

021 Palamios [Pelamios]; Calbos [Calvos]; Loureda;

025 Porto do Rio

026 Sirviseria [Servicialia]; Patas

27 Santa á [Santá, Santa Ana]

30 Espiñeira; Ribeira

31 Casa noba [Casa Nova; Casanova]; Souto

35 Ponte de doso

37 Rega

37 Presa [Presa Feliz?]

39 Folia; Agrobó

40 Pedreira

44 Xestal

52 Cal

57 Casal

60 Bustelo

63 Erixil; Vista Alegre

64 Cabrita; Rio Bustela; Bouza Redonda; Pemio;

65 Esairial

66 Pelaimos

72 Casa Noba [Nova] de Abaixo

73 Casa Noba [Nova] de Arriba

77 Lavandeira

82 Soo Comario

86 Casal Cargado

88 Campo de Aba[i]jo; Casa Noba

91 Cabos Cargados

93 Carballo; So a Fraga

94 Hortas

95 Carballo Furado

98 Sobre la Iglesia

99 Loureda

101 Paredes

108 Verdascal

109 Viera, Reconco

114 Amgeiro

128 Cotelo

140 Perdon [Pedrón] da Gaiba

147 Cortiña de abajo

198 Punxal

153 Ponte

156 Predeiros [metatesis por Pedreiros]

1 Cocheiros, 1

194 Cruz

104 Cavadiño

001 Yglesia, Yglesario

005 Ve[i]ga

009 Aira

011 Liñares [armada de Liñares]

015 Varreiras [Barreiras]

— ;Mons Acutus [Monteagudo CDP n2 ACM 8

— Mestas de Asperancia [Esperón?] CDP n2 ACM 8

— Fonte Gavan CDP n2 ACM 8

—Carballo de Edratil CDP n2 ACM 8

Portum Lucis “Porto de Luz” [Aquam Lucidam, “Fonte do Carballo de Agua Quente”] CDP n2 ACM 8

Fin de Doso

 

SAN VICENTE DE PLACENTE

 

01 Vaamil

02 Cruz

03 So Cano; Donxia?

07 Carballosa; O Mago; O Camiño

08  [Delante la puerta] [Diante da Porta]; [Tras de la Casa] [Tras da Casa]

09 Castelo

10 Bermú

11 Roycheiros; Farmariz

13 Momdrega; Os Vilares;

17 Xabrueira

18 Cortina de Tras da Casa, O Ferreiro; Rega Pequena

19 Pradeira

21 Castro; So Vilar

23 Orras

27 O Souto; Leira

29 Xalaveira; Fabas?; Porto do Masto

30 Lourido; Souto Frío, Xabroeiras,

31 Grañal,

33 Beque da Urea ?, Eiras

34 Bustos. De ide. *gw evolución a b. En ide. Gwou-, “boi” >irl. bó, lat. bōs, βους, ind. ant. gáuh, inglés cow, al kuh. Bustos [como en Botorrita Boustom] sería pois [‘no para todos’ –sinala Moralejo- a quen seguimos] a *gwou-stH2 “lugar para vacas”, cf. ind. ant. góstha

Addecet

SAN MARTIÑO DE XUVIA ECLESIÁSTICOS

10 Juvia. O topónimo  aparece por primeira vez como Iuvia no ano 977, mencionándose este topónimo e hidrónimo repetidas veces nunha carta de donación da monxa de Xuvia e neta do duque e bispo Arximiro, Visclávara Vistraríz, no que constitúe o primeiro documento escrito da Terra de Trasancos.

Repetíndose de novo en centenares de diplomas, reiterándose en tódolos documentos da colección diplomática do Mosteiro de San Martiño de Xuvia, en moitísimos de Sobrado, de Monfero; de Caaveiro; etc. Por ilustrar o sostido nos precedentes parágrafos, nas calendas de Xuño da era 1082, correspondente esta data có día 1 do mes de xuño do ano 1044, nunha escritura de donación á monxa Godo, Fálase repetidamente de Xuvia –nunca empregandose o /b/ e, pola contra, empregandose o /v/ “Iuuia”, “Xuvia”.

Así na descrición da igrexa de Santa Mariña de Sillobre “et est inter duos flumines Eume et Iuvia subtus monte Buellio”, na memoria da morte da condesa Lupa Ruderiquiz na era de 1109 a 4 das nonas de febreitro ou a 2 dias de febreiro do ano 1071 dise “in locum Sancti Martini de Iuvia”; na carta de venda que otorgou Osorio Velasquiz xuntamente có seu fillo Paio Osoriz a favor do Almirante dos portos de Galicia o conde Don RodrigoFroiláz e a sua muller Guncian Gundisalvit dunhs quiñóns da igrexa de Santa Mariña do Vilar, menciónase que dita igrexa está “in Urbe Gallecie, Territorio Trasancos, ripa flumen Iuvie subtus castro de Villar”.

Na propia Carta de confirmación do couto de San Martiño polo fillo do emperador Fernando II, polo que confirma as donacións feitas ao priorato de Juvia polos seus avós e polo seu pai don Afonso, e asi mesmo manda que ningún nobre nin plebeo poida levar coma concubinas as servas do Mosteiro de Xuvia, dise “concedo deo et monasterio Sci. Martini de Iuvia vobis Constantino eiusden loci priori”

O número de exemplos é enorme sucedendo o mesmo xa cos documentos baixo medievais en galego e ainda modernos. Só se empeza a escribir regularmente Xuvia con o /b/ no século XVIII e por xente de fora chegada a Ferrol cos asteleiros, ou a carregos monásticos.

Sub vocabulo Xuvia sostiña nun traballo publicado no Anuario Brigantino de 1999, nº 22 Luis Monteagudo García:

 

JUVIA (o Rio Grande de Jubia) nace en Tafornelos ( 480m altitud NL etrs) 3kSE Somozas-Garita. Coruña separa ay[untamientos] Somozas/San Sadurniño y desemboca en los de Narón/Neda, pasa 1kS monasterio hoy parr[oquia] S. Salavador de Pedroso, bordea por el NE y NW el extenso monte (262m) del Castro de Ancos y desagua al fondo de la Ria de Ferrol al E del monasterio hoy parroquia de S.M. de Juvia (o do Couto) y por Ponte de Jubia; la antigua fábrica de Jubia estaba en la ori[lla] izq[ierda] en Neda ║ Posibl[emente] ae *įou-uįā ‘corrente, rio’, ie *iu/ieu ‘moverseo; véd Yavyā “corriente” apersa yauviya ‘canal’, npersa joy ‘corriente’, avést yaona ‘carrera, viaje, parada’; ríos: Iuv-avus/arus hoy çsalzach; con alargamiento –n- (ya en avést): ie *jou-n-o galo *jouna > super Johannan fluvium 833 hoy jon-a/en (< jon-aha ‘rio Jona’) en su desem bocadura 27kSE Zürich en ori[lla]  N Zür-See; también Jaunbach/La Jogne (afl Saane S Fribourg), La Juane, Joigne etc. Jaun pasó al romance o germano cuando galo ou (germano au) aún no había monoptongado en ō, ū; en el caso de Jona pasó después, GREU 122; suf[ijo] –uįā: visu-via> La Vezouse, afl[uente] Meruthe, POK 1134, t[ambién] r[io] Trubia 891, Cubia (Cuvia 891 por Tuñón?). […] “

[…] ║ El r[io] Juvia prob[ablemente] ya citado por Mela III 12 (CCR III 45) refiriéndose a los ártabros y a los rios Anaris (ria de Ares, r[io] Eume y Libyca (Juvia) del que Flórez (ES XV 43)  cita la variante “exit edibia” de un códice de Vosio, en la cual se basó Jacobo Gronovio para leer “Exit et Ivia” (finalmente Kiepert X atribuyó este Ivia al Eo oponiéndose manifiestamente a la situación asignada por Mela al Libyca/Ibia. Doc: iuxta fluvium Iubia 868, v IRIA – fluminis Iuvie ripa. Santi Martini de Iuvia 997 JUBIA 57.- Eume et Iuvia 1044 ib. 59; Sancti Martini de Iuvia 1076 ib 61a. – Ripa fluminis Iuvie 1095 ib 66b.-  ad flumen Iuviesubit per Iuviam 1120 PEDR 237.- San Saturnino de Trasanchos- subtus Monte Acuto, discurrente ribulo Iuvia 1126 ib 238.- ripa fluminis Iubiead ilum flumen Iuvie 1216 ib 242.- mosteyro de Joyba 1300 NARON II [Pena Graña]509.- moesteŷro de San Martinno de Joýva 1399 ib 523, 524; Joyva ca 1400 ib 525.- Juiva 1402 ib 526.- S. Martino de Joiba 1555 (CEG 6, 1951, 66). La forma metatizada Joiva/ba aperece aproximadamente entre 1300 y 1600.

Para qué continuar?

Ainda que poidera existir hesitación sobre a grafía Xuvia/Xubia, en virtude do exposto pensamos – decíamos o día 15 de marzo de 2001 nun informe á comisión de Goberno para remitir á comisión da ponencia do Nomenclator de Galicia (24- 11- 2000) “no seido de que no mencionado  nomenclator galego Xuvia se escriba cempre có /v/ por ser o mencionado Xuvia hidrónimo antigo”.

A comisión da ponencia do nomenclator da Xunta de Galicia finalmente aprobó a grafía Xuvia, como a ortográficamente correcta.

En este sentido devemos velar pola súa preservación, pedindo se modifique a non oficial grafia Xubia, pola oficial Xuvia, aprobada pola ponencia do nomenclator, dos carteis de Feve e da Autopista do Atlántico

Andrés Pena Graña. Dr. en Arqueología e Hª Antiga. Arqueólogo e historiador do Concello de Narón.

 

SAN MARTIÑO DE XUVIA, REAL DE LEIGOS CME 1752

 

Páx.

 

2 Penido

3 Mosteiro

4 Faisca   posiblemente prefixo fa + i + s+explosiva (sq/sk) [psb. do Celta Antigo Común atlántico “liviana luz” MnIr.  scamh “luz, liviano (pulmón)” W. isgafn, “luz” , Co. scaff “luz”, Br. Scañv “luz” (Lewis-Pedersen CG 19) cf. comp. chisqueiro “mecheiro aceso polas faiscas ou chispas”.

4 Salto

4 Chousa das Pedras

5 Pena

5 Vilar

6 Lamorca

6 Outeiro

8 As Torres

9 Cornido

10 Domirón

10 Garabade

11 Seara

13 Pumarega

14 Riva

16 Traga

16 Castro

17 Ponte de Crova (mina Grova)

17 Dreiro

18 Tarreo do Medio

 

18 O Dreiro de Abaixo

19 Piñeiros

19 Cova

19 Fonte Grande

10 O Feal

20 Freixeiro

21 Real

22 Torres

24 Dancedo  [de DANACEDO]

25 Pena

26 Da Riva

27 Do Salto

26 Riveira

29 Souto

33 Chousa

31 Rebolta

37 Outeiro

37 Meixón Frio

37 Avelleira

41 Fonte

44 Prado Novo

44 Covo

44 Agra Maior

45 Milrreiras

54 O Ponto

45 O Breiro

46 Dancedo

47 Modia

47 Monte do Acebreiros

47 Ferreira

51 Agras

53 Abelleira

53 Rigueiro

55 Ortigueira

56 Dancedo

58 Covo

59 Das Mil  [Dusmius Tes. onom.]

83 Leixa

83 Penedo

84 Corno

84 Villa Reyes

87 Pine(i)ra

89 Chousa

91 Fougueiro

93 Fonte

97 Obao /O Vao

98 Gándara

103 Lóngara

104 Filgueira

104 Pedras

105 Tarreo  [Terréu, ‘o mesmo que baldío’

106 Arriba

107 Estego [comp y]

109 Atonteiro [comp]

S110 Santamonte

119 Veiga

120 Fondalados

129 Penia

133 Caleira

140 Salto

147 Terreo Dorico

147 Cardas

148 Corno

148 Monte do Abano [pos. que tiña um espantalho movido polo vento]

148 Ecibre [ten dúas posib. Acibre< Acibro; ECI- BRE ]

149 Biscario [ de lat. Vis-cārĭus, ii. Gloss. Cyrill. “o que caza con varetas de liga”, de viscus/visgus ‘liga’, ‘goma’, ‘resina’.

152 Viveria [1ª vari del lat. vivěra? viveiro, o lugar onde se crian coelhos ou tamén viveiro de peces; 2º celt Uper + suf. lat. –aria “sitio mais elevado”]

154 Aturados [de aturar, aguantar, contener, terrenos echadizos, aterrazados, aguantados por muros de contención, psb de aturar, “aguantar”, “soportar”, de obtūrāre, “tapar, obtruir; detener, contener ML 6025]

154 Orgeira [posb. lat. orde-aria, de ordeum galego orgo, “cebada” “onde se planta ordeum; tb. psb lat. ulic-acaria, o mesmo que “urgueira”,  de lat. Ulex –icis, “urce”, planta ericacia, “torga”, “queiró”.

167 Docobo

158 Punteiro [posb. terreo que está na punta ou extremo ou que ten forma apuntalada]

159 Sanse

159 Dancede [posb. de Danacedus]

161 Veigas

162 Chousa da Cruz

173 Perciro [por Pereiro?]

179 Chousa Vella

184 Anside [de Ansidius NSA 1923 Roma]

188 [Biña]Viña Vella

188 Perigo [psb de periculu “perigo”]

188 Deseara [(terra] de senāra, “labrantío de cereal”]

193 Bimbeiros [lugar onde crecen os bímbios]

193 Amenedo

193 Pugeiro  [pos. lat. pugio, one “puñal,  pu(g)a, “pua”, “inxerto”, celt. ]

197 Santa Cecilia

199 A Bolta

200 Morteijo [ cf.  mortarīolum, mort- eiro “semilleiro”]

201 Jarabalde

202 [puente] Ponte Desta

202 Fontenla

204 Estiro

204 [Fuente] Fonte da Neira

204 Zenso [Cinc- cf. p 314 Zenzo > Cinzobre SW C.]

206 Carreiro

207 Dafonte

211 Pinsas [posb. de lat. Pan-īc-ěas]

211 Siturado [posb. *seiturado, “segado”; seitura, “sega”

212 Moreira [cf. Morea]

213 Villarelle [ psb. De Arill-ius]

217 Pumagare [error por Pumarega, terreo plantado de maciñeiras – Este topónimo ten unha historia interesante, ver En Narón Unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos a p. e a história do do topónimo no Pleito Liuva Antino en Narón….]

218 Riva

218 Salto

222 Edreiro [de lat. hedera, “edra”]

223 Mortoxo [posb. *murtugius]

225 Barreira [sinónimo de barr-al/eiro/ o eira. “onde hai barro”

235 Cabal [error por Caval posibl. Sinónimo de cav-a/-ada/-adosa/ -axe, “terreo en xeral de monte que periódicamente se cava (roza) para sementar cereal, en xeral trigo ou centeo. O sufixo lle viria de noval “terreo recén roturado”.

235 Perrugueizo  [ por peruqueiro, a árbore que da perucos; pera, dim. peruca, peruco]

235 Casal

235 Vilar

336 Fonte

245 Caroas

261 Andera [ posib. De ie *andor “Andar” anderio, anderito, andrade, psb.  relacionado con el culto a los Lares Viales]

271 Casa Bella [Casa Vella]

273 Chousa da Cruz

275 Moreira

303 Figueira

310 Villa Voa [por Boa]

314 Zenzo

319 Dreixo

320 Billare [Vilar]

321 Beque  Tarreo qu etermina en punta, cf.  Beque “extremidade superir da proa”; “nariz”, franc. Bec “bico”

328 Cañotas

328 Lombo

337 Domorno  posb. Gót. Maúrnan

344 Pombo

345 Ponte

372 Fraga

375 Corno

390 Rio

399 Prado do Medio

413 Gindeira

419 Covas

421 Agrelaya  -āgo característica da linguaxe do rural

 

SAN MARTIÑO DE XUVIA ECLESIÁSTICOS

Mosteiroxuvia

Mosteiro de San Martiño de Xuvia

10 Juvia.

ADDECET: O topónimo  JUVIA/[XUVIA] aparece por primeira vez como Iuvia no ano 977, mencionándose este topónimo e hidrónimo repetidas veces nunha carta de donación da monxa de Xuvia e neta do duque e bispo Arximiro, Visclávara Vistraríz, no que constitúe o primeiro documento escrito da Terra de Trasancos.
Repetíndose de novo en centenares de diplomas, reiterándose en tódolos documentos da colección diplomática do Mosteiro de San Martiño de Xuvia, en moitísimos de Sobrado, de Monfero; de Caaveiro; etc. Por ilustrar o sostido nos precedentes parágrafos, nas calendas de Xuño da era 1082, correspondente esta data có día 1 do mes de xuño do ano 1044, nunha escritura de donación á monxa Godo, Fálase repetidamente de Xuvia –nunca empregandose o /b/ e, pola contra, empregandose o /v/ “Iuuia”, “Xuvia”.
Así na descrición da igrexa de Santa Mariña de Sillobre “et est inter duos flumines Eume et Iuvia subtus monte Buellio”, na memoria da morte da condesa Lupa Ruderiquiz na era de 1109 a 4 das nonas de febreitro ou a 2 dias de febreiro do ano 1071 dise “in locum Sancti Martini de Iuvia”; na carta de venda que otorgou Osorio Velasquiz xuntamente có seu fillo Paio Osoriz a favor do Almirante dos portos de Galicia o conde Don RodrigoFroiláz e a sua muller Guncian Gundisalvit dunhs quiñóns da igrexa de Santa Mariña do Vilar, menciónase que dita igrexa está “in Urbe Gallecie, Territorio Trasancos, ripa flumen Iuvie subtus castro de Villar”.
Na propia Carta de confirmación do couto de San Martiño polo fillo do emperador Fernando II, polo que confirma as donacións feitas ao priorato de Juvia polos seus avós e polo seu pai don Afonso, e asi mesmo manda que ningún nobre ni plebeio poida levar coma concubinas as servas do Mosteiro de Xuvia, dise “concedo deo et monasterio Sci. Martini de Iuvia vobis Constantino eiusden loci priori”
O número de exemplos é enorme sucedendo o mesmo xa cos documentos baixo medievais en galego e ainda modernos. Só se empeza a escribir regularmente Xuvia con o /b/ no século XVIII e por xente de fora chegada a Ferrol cos asteleiros, ou a carregos monásticos.

“JUVIA (o Rio Grande de Jubia) nace en Tafornelos ( 480m altitud NL etrs) 3kSE Somozas-Garita. Coruña separa ay[untamientos] Somozas/San Sadurniño y desemboca en los de Narón/Neda, pasa 1kS monasterio hoy parr[oquia] S. Salavador de Pedroso, bordea por el NE y NW el extenso monte (262m) del Castro de Ancos y desagua al fondo de la Ria de Ferrol al E del monasterio hoy parroquia de S.M. de Juvia (o do Couto) y por Ponte de Jubia; la antigua fábrica de Jubia estaba en la ori[lla] izq[ierda] en Neda ║ Posibl[emente] ae *įou-uįā ‘corrente, rio’, ie *iu/ieu ‘moverseo; véd Yavyā “corriente” apersa yauviya ‘canal’, npersa joy ‘corriente’, avést yaona ‘carrera, viaje, parada’; ríos: Iuv-avus/arus hoy çsalzach; con alargamiento –n- (ya en avést): ie *jou-n-o galo *jouna > super Johannan fluvium 833 hoy jon-a/en (< jon-aha ‘rio Jona’) en su desem bocadura 27kSE Zürich en ori[lla]  N Zür-See; también Jaunbach/La Jogne (afl Saane S Fribourg), La Juane, Joigne etc. Jaun pasó al romance o germano cuando galo ou (germano au) aún no había monoptongado en ō, ū; en el caso de Jona pasó después, GREU 122; suf[ijo] –uįā: visu-via> La Vezouse, afl[uente] Meruthe, POK 1134, t[ambién] r[io] Trubia 891, Cubia (Cuvia 891 por Tuñón?). […]”.

Posibl[emente]  gent[ilicio] etrusco IUVIUS (o Iubius) Pap. Oxyr. Cf. Iuvennius XI, L. Iuenni Sabini; Iuv-entius GL 281 ║ El r[io] Juvia prob[ablemente] ya citado por Mela III 12 (CCR III 45) refiriéndose a los ártabros y a los rios Anaris (ria de Ares, r[io] Eume y Libyca (Juvia) del que Flórez (ES XV 43)  cita la variante “exit edibia” de un códice de Vosio, en la cual se basó Jacobo Gronovio para leer “Exit et Ivia” (finalmente Kiepert X atribuyó este Ivia al Eo oponiéndose manifiestamente a la situación asignada por Mela al Libyca/Ibia. Doc: iuxta fluvium Iubia 868, v IRIA – fluminis Iuvie ripa. Santi Martini de Iuvia 997 JUBIA 57.- Eume et Iuvia 1044 ib. 59; Sancti Martini de Iuvia 1076 ib 61a. – Ripa fluminis Iuvie 1095 ib 66b.-  ad flumen Iuviesubit per Iuviam 1120 PEDR 237.- San Saturnino de Trasanchos- subtus Monte Acuto, discurrente ribulo Iuvia 1126 ib 238.- ripa fluminis Iubiead ilum flumen Iuvie 1216 ib 242.- mosteyro de Joyba 1300 NARON II [Pena Graña]509.- moesteŷro de San Martinno de Joýva 1399 ib 523, 524; Joyva ca 1400 ib 525.- Juiva 1402 ib 526.- S. Martino de Joiba 1555 (CEG 6, 1951, 66). La forma metatizada Joiva/ba aperece aproximadamente entre 1300 y 1600″. [Luis Monteagudo García, sub vocabulo Xuvia  in Anuario Brigantino de 1999, nº 22 ]

Ainda que poidera existir hesitación sobre a grafía Xuvia/Xubia, en virtude do exposto pensamos – decíamos o día 15 de marzo de 2001 nun informe á comisión de Goberno para remitir á comisión da ponencia do Nomenclator de Galicia (24- 11- 2000) “no seido de que no mencionado  nomenclator galego Xuvia se escriba cempre có /v/ por ser o mencionado Xuvia hidrónimo antigo”.
A comisión da ponencia do nomenclator da Xunta de Galicia finalmente aprobó a grafía Xuvia, como a ortográficamente correcta.
En este sentido devemos velar pola súa preservación, pedindo se modifique a non oficial grafia Xubia, pola oficial Xuvia, aprobada pola ponencia do nomenclator, dos carteis de Feve e da Autopísta do Atlántico

[Contin. S. Martin de Xuvia, Real de Eclesíasticos]

20 Conseda  [posb. deverbal  por Conceda, sinónimo de ‘concesión’ de ‘posesión usufructuaria ou enfitéutica de un terreo, con mostra de seseo]

23 Arteixo [de Artio “Urso”, Art-a-sius ]

33 Conso [de Canus, lat Can-ōsus > Conso]

34 Fondalados  [terreos en hondonada]

35 Seara  [senara, terra de cultivo]

35 Pexido (posb. Gentil. Pesidius)

35 A Cuca [posb. un arbusto]

36 Porco [posbl de porc- alcume “suxo”]

36 Solleira [posb. *Sōlari-aria ]

36 Ribeira

36 Resollo [ de resollar, tomar alento, prob. a parte alta dunha costa, onde persoas e animais tomaban resollo]

36 Pazo

37 Pombo

37 Goyo [= Coio, “pedra”]

37 Pedreira

38 Queteiro

39 Morteiro [de mŏrtā-rium, “morteiro” “semilleiro” porque se utilizaban recipientes de pedra como morteiros grandes]

38 Chousa das Chaves [lat. Clausa das Claves]

42 Choza [Chousa posb. lat. Clausa “terreo pechado”]

41 Dastone

71 Prado da Fonte

78 Panton

En Narón Terra de Trasancos día 5 de outubro de 2011

REAL DE LEGOS DE SAN XIAO (JULIÁN) DE NARON

  • Outeiro / Chousa
  • Prado
  • Bodillón / Bouza
  • Barreiros
  • Revolta / Fonte de Sevilla / Sequeiro / Ludeiros
  • Chanteiro / Chouza (*Chousa)
  • Fonte / Fraga
  • Cova
  • Curros
  • Brozas
  • Thaca / Maro
  • Pazo / Pardiñeira
  • Gándara
  • Tremada / Castro / Budial
  • Roque / Ciprián
  • Pio do Mato (Mato = Oso) / Paso
  • Pazo (z/s, seseo)

 

28       Tomada

  • Fucal / Vilar / Cortiña
  •  Boide / Veiga / Casano / Cruz
  • Moles
  • Corgo / Pereiro / Soutullo
  • Foro / Fartaña [*Sartaña]
  • Franco / Sitio da Iglesia
  • Fabelle / Tarreone / Meñeiro /
  •   Muiño / Quintá
  •  Fabelle
  •  Prados
  •  —
  •   —
  •      —
  •  Sitio dos Olmos
  • Crobas (= Grovas, “Minas de ouro”)
  • Os Bicás (= Vicás)
  • Ortiña / Pedregal /Sitio das Pedras
  • —-
  • Zapateiro / Sitio do Espiño
  • Burreiros
  • Barbeito
  • Pola
  • *Bembieiro / Freiro
  • Lelous
  • Sitio de Paso
  • Cavana / Puoca
  • Berruga
  • Bazcon  [*Barcón]
  • Armada / Carneiro [Carneiro, Carracedo, Carnoedo, airl. Cairn, “pedra” é  amilladoiro relacionado có camiño de Santo Andrés de Teixido, perto do Chalet de Cabezas]
  • Fartaña [*Sartaña]
  • Terrea
  • Ferreira
  • Corrucheiro
  • Porgordo [Pozo Gordo]
  • Narangeira / Bieiteiro
  • *Carrunezio
  • Leixa
  • Bicuda
  • Dotelle

105  Punto

113  Boiaás

125 San Roque

131 Pena Parda

133 Paredes

134  —

135 Regueiro

137 Arsega

139 San Clemente [San Clemenzo]

143 Monte

154 Bicoito

155 Pichoca

173 Burgas

175 Rio do Covo

176 —

177 Agras

189 Brosas

196 Esturado

199 Allos

202 Torre

205 Nogueira / Ralloas

216 Godo

217 Paia

223 Do Bas

224 Areosa

227 Gadoy

229 Moles

233 Caval

235 Freixo

237 Forgas

245 Biscoito

247 Bidal

255 Bimbieiro

258 Bodial

262 Casa Grande

266 Aturador

270 Boruz

273 Beque

274 Vizcoito

291 Sapin

295 Rata

301 Boltas (Voltas)

311 Lama

312 Souto

323 Do Souto

401 Do Talle

403 Beque

405 Cardo

384 Rigueiro

375 Busallobre 

422 Bosteiral

423 Moles

459 Leira

465 Pintiña

477 Talle

 

LIBRO DE SAN XIAO [SAN JULIAN R. ECLESIÁSTICOS?]

  • Espin
  • Forjas
  • Maria
  • Parain

15        Estel

32       García López

33       Godr

39       Mariña

/Fin de San Xiao de Narón

REAL DE LEIGOS DE SAN MATEO DE TRASANCOS

 

  • Pena Torca
  • Fornos
  • Cazeado
  • Agrela
  • Chousa
  • Sequeiro
  • Lugar da Fonte
  • Fontenla
  • Codesal
  • Chousón
  • Leirón
  • Pereira
  • Fraga da Pereira
  • Casa Vella
  • Trabello
  • Seio
  • Pilde
  • Vilar
  • Traleira
  • Pallosa
  • Casal
  • Revolta
  • Correira
  • Fafe
  • Sitio da Fe// Sobre a Leira
  • Festal// Loureiro
  • Curro
  • Pastorizas
  • Seijo
  • Cortiña
  • Gaiva // Tarreo
  • Chousa Pequena
  • Barcia
  • Barrosa // Civela
  • Barreira // Tonua
  • Signo
  • Leixa
  • Rata // Caneiros
  • Quintá
  • Lugar do Mercader
  • Grela
  • Beque
  • Viñas
  • Tras do Corgo
  • Penecha
  • Gabian
  • Noelle
  • Besbasante
  • Fernánpas
  • Pallota
  • Cara
  • Casa Vella
  • Vireiños // Leirón
  • Vacariza
  • Leixas // So a Cara // Valado
  • Pena Fondeada
  • Fornas
  • Acordado
  • A Oxela // Aoro
  • Dumina
  • Sernada
  • Seifeda
  • Trareso // Antigo
  • Lubinos
  • Corral Vello
  • Muiño
  • Cascualla
  • Pereiras
  • Calliqueiras
  • Utiño
  • Alfergo
  • Tarreo da Croa
  • Cuariña
  • Terreo da Aroa
  • Pozo Mariño
  • Bimial
  • Caguigeiro
  • Sucuños
  • Fraguña // Riva do Rio
  • Andela
  • Codesaliño
  • Chousa Feroz
  • Rega
  • Tellado
  • Camallona
  • Barallobre
  • Catabois
  • Junto a la Iglesia
  • Cadaval
  • Terrea
  • Tras a Figueira
  • Monte das Vestas [Bestas]
  • Terzas
  • Despedenal // Cartelas // Leirón// Barria
  • Barria
  • Sitio da Pena
  • Tonua // Abruñeiros
  • Telleira
  • Carabuchal
  • SoCastiñeiro
  • Serfeda
  • Pajarón
  • Carabuchal
  • Treuma
  • Barrueco
  • Pilleiro
  • Junto o Muiño
  • Carvallal
  • Chancha
  • —-
  • Rega
  • Campo
  • Traveso
  • Farza
  • Coto
  • Eltaruna
  • Casau
  • Leira Longa
  • Agrelongo
  • Chousa de Abru
  • Calloqueira
  • Granja
  • Cotodoris
  • Gamián
  • Falleira
  • Cagigeiros
  • Terdazas
  • Corripa
  • Ria do *Rio [*Vio]
  • Barria
  • Fomba
  • Curro
  • Camallona
  • Pena do Ma[r]co
  • Reguela
  • Rojida
  • Noelle
  • Lahaor // Cai

 

 

 

SAN MATEO DE TRASANCOS REAL DE LEGOS (2)

  • Urtecade
  • Enteumeuma
  • Treumas
  • Carruallal *
  • Rugiela
  • Pastoriza
  • Gilfeora
  • Cara Buchal [Carabuchal]
  • Coruña // Tras dos Feijos
  • Castilleiro // Carrelas
  • Carrualio
  • Loureiro
  • Fochorogue
  • Codo
  • Caneiro
  • Casa
  • Corrinas [*Corripas]
  • Carreira
  • Grelas
  • Bafreira
  • Revolta do Castro
  • Preseiro
  • Coruñas
  • Priol

 

[ITEM – 5 SAN MATEO DE TRASANCOS]

 

  • Beque da Naranxeira
  • Curido // Carballal
  • Beque da Pichoca
  • Nelle
  • Fonte de Nelle //  *Jutao [Fontao?]
  • Festal
  • Cochal
  • Boedo
  • Bigres [*Bigoes]
  • Penela // Basillón // Séptimas
  • Murado
  • Pichoca
  • Tra[l]o Balado [Trás o Balado]
  • Mar
  • Grado
  • Mariñeira // Arnenes
  • Ferrucente
  • Mata
  • Pozo Vello
  • Revoltilla
  • Borrallada
  • Pajarón / Pazo
  • Carolo / Carballo
  • Marca
  • Acaroado
  • Burrirón
  • Tienta
  • Cardoi
  • Petiosa
  • Pureltiña
  • Venfillos
  • Embras
  • Pedreiros
  • Carballosa
  • Apellas
  • Certina (*Cortina)
  • Lugar do Arias de Pedreira
  • Lañade
  • Fresto
  • Ferrai
  • Salgeiro
  • Carzo (*Corzo?)
  • Pergoido
  • Lostio
  • Carelle
  • Chousa da Iglesia

 

SAN MATEO DE TRASANCOS [P -8-5]

 

 

  • Coras
  • Salgeiriño
  • Campanerio

 

FIN SAN MATEO DE TRASANCOS.

 

 

SANTA MARIA MAIOR DE O VAL REAL DE LEIGOS I (1-409)

 

  • Sitio da Raíz
  • Cortiña
  • Sequeiro
  • Vidueiro / Mora
  • Sitio do Curro
  • Sufonte / Chousa Pequena
  • Cadaval / Casalillo / Corte Grande
  • Arcosa
  • Pelellón / Casal
  • Lega / Cabada
  • Fornosca / Mota
  • Insina [Encina? por Carballo?] / Castiñeira
  • Sitio da Bolta
  • Curra / Fontes
  • Abelleira
  • Pidin / Prado Vello
  • Medo
  • Bila Diego / Morfroi
  • Casaliño
  • Pedreira
  • Cerdido
  • Cha
  • Velleiro
  • Corval
  • Agua Luz
  • Vila Uje
  • Cruz Dada
  • Gerral / Cameleiro
  • Vila Cornelle / Revolto
  • Vila cage / Vila Uje
  • Tras el Camino / Agra mallor
  • Piñabedo
  • Cobelo
  • Revas
  • Golpeiras
  • Monte de Gradón / Monte do Casal
  • Bouzoa / Outeiros
  • Campos
  • Cerdeiras
  • Mato darriba
  • Cucheiro / Lama Boa
  • Merlán
  • Coto Grande
  • *Bio oroi.
  • Casón
  • Prado do Bio
  • Vila Urfe / Brajes
  • Sitio do Cal / Sitio da Igrexa
  • Cheira
  • Listido
  • Naveira / Campo das Naveiras / Granoeira
  • Carvallo Grande
  • Campo do Val / Ferreira
  • Regueira

135     Casa Nova

142     Castro

  • *Des Rueiros
  • Carro
  • Cruceiro
  • Boz de Quintá
  • Maria Malla
  • Rigueira
  • Riaroz
  • Casa Val
  • *S. *Utaterita
  • Voucellas
  • Arrima
  • Sirras
  • Novás
  • Balledas
  • Sistado
  • Trasobalado
  • Solteiros
  • Rebolbo
  • Carballede
  • Sitio do Padre
  • Piñeiro
  • Agrosa
  • Navas

 

  • Filgueira /Mariña

 

  • Chá Pequena
  • Sitio da Costa
  • Lamigueiro
  • Ameijeira
  • Monfrois
  • Vorgas
  • Vidin
  • Cortella
  • Consumillas
  • Roivas
  • Cururo
  • Penelas
  • Corgas
  • Cotosendes
  • Poura Vila
  • Sitio da Eira
  • Sitio da Festa
  • *Deso Fuentes
  • Rey Gonzalbes
  • Agro do Rio
  • *Souto de Vilar
  • Entre as Fontes
  • Fogo
  • Carisa
  • Vila Fores
  • So a Horta

404 Dreira

409  *Branvo

 

REAL DE LEGOS SANTA MARIA MAIOR DO VAL (2)

 

  • Santa *Marita [Marta]
  • Do Forno
  • Firrusente [Ferrucente]
  • Penica / So a Iglesia
  • Chancela
  • Calzada
  • Arboaxo
  • Alburamendez / Sitio dos Condes
  • Carballedas / *Rey Jual / Fonte da Pia
  • Villaresa

21   Piñeiro do Medio

22   —

23   —

24   Santa Margarida

25   Lama Boa

27   *Ficitra

30   Brago

36   Da Costa

39   Agro Longo

40   Olmos

41   Tras os Camiños

44   Montados

45   Sufonte

46   Insua dabaijo

47   Beque do Rey González / Cortina do Vilar

49   Ferreiro das Fontes / *Beques dos Arboares

52   Fornouca

53   Frabadalla

57   Dacalla

59  *Cabalecio

61   Fonte da [H]orta

62   **Atarios

65    Larralla

71   *Vilares a Fonda Pan

76   Camiños

77   Brafes

81   Marco

87   Cortes

88   Rio de Cortes

89   Prado do Souto

90   *Serdia

 

REAL DE LEGOS SANTA MARIA MAIOR DO VAL (3)

418  *Bardós / Coto da Armada

  • Sufontes
  • Abelleiro
  • Ponte no Val
  • Campanario / Peirón
  • Lamigeiro
  • Payo
  • *Luberro
  • Anellas / *Fiertal
  • Lagoa / Carnerolin
  • Subreiro / *Lira
  • Estajaos
  • Sucasal
  • *Dislegueira
  • Zamoranos
  • Tiesta
  • Peroleta
  • Vilaresa
  • Lamatreumas
  • Cortiña de Vila Urfe
  • Jargas
  • Carafias
  • Areosa
  • Barbeito
  • Sonareta
  • Sobre a Eira
  • Frai Batalla / Balita
  • Darrais
  • * Bio do Bego [Rio do Rego]
  • Gosende
  • **Frego Uturado [?]
  • Estofas
  • Sitio de Nino
  • Cova
  • Berlosada
  • Calón
  • Vidueira
  • Peirón
  • *Alizar
  • Polo Méndez
  • Corgas
  • Esqueiro
  • Eracela
  • Oada
  • Freijo
  • Pilleiro
  • Monte da Fraga Darriva
  • Arca
  • *Dore
  • Pedreira de abaixo
  • Balados
  • Terreo de Dustias
  • *Sois
  • Canaveiras

551  Meirointe

556  Zaralla

557  Rio de Cortes

560  Casano

561  *Clamal

565   *Tertedas

566   Cornido

571  Beque do Rio

583   Pradelo

585   Riazoi

596  **Berdeyode

599  Mauriñas

600  Bastidos

607  Bibazos

616  Trasin

639  *Cuarias

666  So a Leida da Baixo

624  Cornide

626 *Pradero

627 *Lausido

640   Bechesco

676   Pomar

677   Cuariñas

679   Becota [Bicota]

682  *Oranaoa / Trado Pazo

685  Canis

686  Seco

687  Volote

708  Cortiña da Dentro

709  Feijo de Miguel / Brego / Monte Pequena

714  Savadelle

722  Ynsúa Redonda

697  Bega  [Bica]

699   Pedreira da Baixo

703   Xestas

704   Carballidas

725   Breral

728  Castiñeira

732  Agro do Río

734  Riazoi

735  Segade / *Reigoneales / Monfrois

740  Seve da Vara

760  *Tesgeiro

761  Fontego

768  *Saoade

775  *Castiñeiro

785  *Revoetada [Revoltada?]

808   Dendedo

821  Sitio do Campo

831  Cobajes

835  Cima da Vila

847  Ruivas

855 **Cibrai Terra

872  *Merfenete

874   Mioño

894   Poleira

905   Corda

915   Casolo

923   Lavandeira

925   Velouzada

931   Varallas

935   Pitiscal

943   Calzada

947   Lagoa da Fonte

941   Golpelleira

943   Pajarón

957   Barbás

959   Listigoeira

965   Ralo

973   Cantumbal

977   Mato da Riva

983    Luveiro

987    Mariadone

997    Caida

1001  Fornoica

1011  Morta da Casa

1013  Mainzal

1017  Soapequeno

1022  Lanaboa

1026  LeiradoPorto

1036  Frandeiras

1037  Gosendes

1038  Piñeiros

1041  Desnedaria

1042  Pena Corados

1043  Mourin

1045  Pomar de Muro

1053   Niño

1061   Bego de Aguas

1062  Caviza

1066  Cruceiro

1068   Feitores

1071   Lugar do Piñeiro

1072   Valeiros

1073   Correlo

1074   Campo

1087   Pedia de *Inia [Iria]

1095   Regueiro de Moas

1098   Bois

1113   Pedra da Eira

1119   Benao

1126  Campo da Cruz

1128   Sagade

1128   Coto de Modia

1129   Fornouca

1130   Zobre [= Ciobre]

1134   Presa

1137   De Camino

1134   Tarreo do Solar

1146   Foxo

1151   Caliada

1156   Sonbez

1157   Pereira

1163   Rio Rodriguez

1168   Sitio da Criz

1180   Cera

1183   Bazoa

1192   Pazos

1204   Belleiro

1213   Carbado

1216   Granoeira

1227   Felxara

1242   Gosendas

1250   María Santa

1251  Granoeira

1262  Sagade

1263 Deniaria

1276  Amido

1281  Penelos

1312 *Faso Daita

1318 Purlego

1326  Perdiosello [Pedroselo?]

1329 Cania

1335 Agualuz

 

 

Fin toponimia CME de OVal

—-

En Narón Terra de trasancos martes 22 novembro de 2011-11-22

Asdo Andrés Pena Graña

Tecnico en Historia, Arqueoloxía e Arquivos.

[2ª PARTE]

—-

REAL DE LEGOS DE SAN SALVADOR DE PEDROSO [ 988]

 

1 Castro da Hermida

1 O Pozo

2 A Ribeira

2 Codesal

2 de Leal

2 A Veiga

3 O Revolto

3 A Hermida

4 O Castro

4 Naveiras

6 Riquián

7 Casavella

8 Yrexe ?

9 Pereira

9 Xuncal

9 Rega

11 Xestal; Cales; Campo

12 Riquian

14 Fradelo “marco menor” cf. frade da Praza Quintana que proxecta o cilindro   terminado en punta que capta la toma de terra do pararaios.

14 Corredoira

14 Ramallal

14 Sauto (cf. Lodairo) [psb celt santo-on-.

15 Cotelo do Medio [Arca de Nelle CDP n2, ACM A8. Mirogoo/Mirágono/ Mirogono/]

17 Meizoso [pos. celt. rel. *medu ou *meido]

17 Quitin

18 Noniña

18 Sauto Novo

19 Couto

19 Cavazal [kaabzal CDP n2 ACM, A8, p 237] [pos. celt. rel * caua/o OIr. cúa, W cau ‘creux’]

 

19 Rio do Couto

20 Cubelas

20 Pedregal

21 Leira Grande [ celt. *lāro]; Bouzello[ si celt. cf. bo(u) “vaca” + suf lat.]; Tennencia; Centeiro

23 Cotelo de arriba

25 Mosteiro

25 Vegel [prob. Apelativo]

25 So a Casa

26 Pradelo

26 Catasol

27 Pombiña

27 Candame [celt. cant/d]

29 Eirado

29 Pereiruga [Fonte de Talle; Ansellede, Ansedelli CDP n 4];

31 Ánimas

32 Rabascos [posb celt. elemento raua]

32 Cruzeiro; Cortiñas

35 Soilán; Graña  [obscuro pos. celt. elemento soio/a]

36 Seixo

38 Cobas de Romás; Rega de Soaveiga veiga posb. celt  ueica; uei; Sutina [posb. celt. su; Colmeas [CDP nº 4]

40 So a Hermida; Revolta [os muros do castro da Ermida]

41 Cotelo

45 Salgueiro

46 A rega do rio do Couto

45 Sobre Camiño

49 Rio da Vila

51 Golpilleira [psb lat. vulpellaria sitio de golpes ou raposos]

53 Espiño

55 So Camiño [posb celt. camanon]

57 Cerdeiras (M. T. V p 988) Cerdeira

59 Raveiras [Labradío, pos. celt. elem. En –rauo/a]; Pouso

61 Muiño Queimado; Cerdeira Brava; Pena Mirógono  pos. cel miro; Caabazal (CDP nº 4)

63 Bacariza [posb. cel. baga-]

64 Veque [Beque]

65 Gandarón [psb celt canto-/gando-]

65 Xeltal de Pradelo ?

66 Cortiña de Casanova; Casal da Pedra; Casal da Graña

67 Darrega; Rigueiro; Pereira ; Campizeiro

71 [Lugar de] Santá; Pampizeiro;

72 Santa Á [Ana] “ ferrado de hortaliza al sitio de santa á de 1ª calidad [CE Pedr. 72ª] [contar a historia da Santa Ana galega]

74 Loureiros

76 Cotelo de abaijo

79 Carballo

80 Leira Longa; Varreiras [Barreiras psb. celt *Barr]

83 sitio das] Congostras (monte bajo de segunda calidad) psb celt cf, kongoustos

84 [Sitio da] Millas / Arca de Savin/ Leira grande [psb celt *[p]laria

85 [Sitio de fontana] “souto de terceira calidade”

87 [Sitio de ] Fajín [pronº Faxín,  “sitio de faxin” 107ª

91 Naveiras

92 Gaiba

93 [Sitio] da Lameira [psb celt. lama-‘mud]

97 Portela

102 Cagallosas

102 Lamas

102 Pozo Bello [Vello]103 Rega do Couto [rev.]

104 Baixo da Hermida/ Fonte da Hermida

105 [arroio [psb. cel. arrugio- arrugia- de ] Currugeda [pronº Curruxeda; pos. cel. carruca-]

107 [Sitio do] Pelamio

108 Cortiña [ posb. celt. corto– aIrl. Gor]

111 Santá [ ao NE de Doso]/ Yvas, Ivás (Santá)

114 Casal da Cerdeira Brava

115 Rega do Requeixo

116 Rega /Golpilleira/ Costeira

119 Nobás /Casabella

120 Candame [ posb. cel. cand]

123 Sitio de Maial [de 1ª calidade]

121 Rega do Couto

123 Porto dos Carros [se fala de 5 ferrados de sementadura de promeira calidade cerdeiras NW de Doso al sitio de Porto dos Carros cf. “Porto dos Carrás” Cerdeiras SW de Pedroso//; Fontana, seguramente Fontá –tá

125 Casobello

126 Pielas [ponte de Pielas] [si ‘p’ celt. cf IE *kwek- ‘distante’IEW:640’]; Ponela [>Pontela]

127 Paradelo; Pradelo

129 Budue(i)ro  [psb. celt. bitu-]

130 Casal da Costeira

121 A Eira

132 Fonte; Caldebozán

133 Peruxal do castro [Pe[d]ruxal do castro “canteira de onde se estraia a pedra” cf. Castro da Pedreira >Pereira; e Castro do Pedreiro> Pereiro

137 Barreiras

138 Pelamio

139 Codesal [posb. celt. con- druses]

146 Nobás [Novás]

153 Latnore?

154 Bacariza

155 Arroyo de Pradelos

157 Pallota

158 Pereiruga [ pos. de Pedreiruca]

160 Arroyo de Riquián

161 Costeira

165 Zernadela

166 Fonteboa  [Fonte Boy]

167 Rega das Cerdeiras; [Agua de Cerdeiras]

170 Leira Longa

178 Tarreo da Aira

195 Regoa das quenturas

196 Congostras

205 Cabela

206 Poso

208 Pereiras

219 Cameleiro

220 Castros de Pereiruga [Castro da Cibdade]

220 Costa da Area; Casal da Ribeira; Montes de so a Chousa e Monte da Pena; Budueiro; Rego de Angueiro; Montes de Bazón; Montes de Budueiro

221 Painzás, Sobre a Agra;

222 Rio de Angueiro; Lurada; Devesa de Su Magestad; Casal de Cernadela

261 Sobre a Torre

262 Corral

279 Leira [ie *plaria, celt. laria] Longa; Silveira; Porta de adentro

285 Varengas? de Arriba

298 Varengas de Abajo

296 Casal de Pereiruga

308 Cacheiro

312 Cira

313 Bazón; Revolta de abaijo

315 Casal do Loureiro

316 Quarto

317 Arroio de Pradelo

226 Regueiro

330 Gándara; Gandarón

345 Soutiño

349 Castiñeiras

378 Espiño

382 Angueiro; Cales

394 Sobre Corredoira

399 Caldabalsa

407 Vasbascos

409 Xarampio

429 Varengas de abaijo

430 O Cal

441 So a iglesia

447 Buleiro [Bileiro]

456 Retorta

467 Pedregal do Muiño

468 Costeiras

469 Pena Blanca

449 Soilán de Arriba

506 Piñeiros [Pinneiros (CDP n 24); Pynedo de Pddroso cdp 262]; agro do Home Morto [cdp 24)

525 Huias

529 Zenteira

534 Vegado

543 Anella [Anela]

555 Arroyo de Peruxal

589 Rega do Pereiro

595 Pernas

613 Folocheiro

614 Reventón

 

Fin de Pedroso

 

INCIPIT LIBRO DEL VECIDARIO Y PERSONAL DE LEGOS DE SAN LOURENZO DE DOSO

 

001 Costa; Tortos; Testal

002 Presa; Tras dos Canos ; Cortiña;

003 Campo de Aba[i]jo; Cavadiño

004 Pielas; Taboada; Puente de Pielas

005 Gaiba

005 Pena do celt. penna- “cabeza, cabeza de pedra, pena” (Moralejo)

006 Calvos Villates

009 Muiños; Pereira; Lamelas [celt lama– “lama”, “terra plana?” OIr lám “hand”]

010 Lauridal [celt *Laurita pos terreo encharcado”], siruiceria; Piago da Ponte; Sirviceria [lat. servicialia], Piago da Ponte; Piaga; Piago [lat. pielagum]

011 Soutiño [lat. saltum]; Avia [ hidrónimo do celta antigo común (Tovar Tarraconensis, 326; Garcia Alonso Ptolomeo, 260-61); Lavandeiras; Codesal; Codesales

017 Vidueiros

020 Chao de Doso; Lamela

021 Palamios [Pelamios]; Calbos [Calvos]; Loureda;

025 Porto do Rio

026 Sirviseria [Servicialia]; Patas

27 Santa á [Santá, Santa Ana]

30 Espiñeira; Ribeira

31 Casa noba [Casa Nova; Casanova]; Souto

35 Ponte de doso

37 Rega

37 Presa [Presa Feliz?]

39 Folia; Agrobó

40 Pedreira

44 Xestal

52 Cal

57 Casal

60 Bustelo

63 Erixil; Vista Alegre

64 Cabrita; Rio Bustela; Bouza Redonda; Pemio;

65 Esairial

66 Pelaimos

72 Casa Noba [Nova] de Abaixo

73 Casa Noba [Nova] de Arriba

77 Lavandeira

82 Soo Comario

86 Casal Cargado

88 Campo de Aba[i]jo; Casa Noba

91 Cabos Cargados

93 Carballo; So a Fraga

94 Hortas

95 Carballo Furadoç

 

98 Sobre la Iglesia

99 Loureda

101 Paredes

108 Verdascal

109 Viera, Reconco

114 Amgeiro

128 Cotelo

140 Perdon [Pedrón] da Gaiba

147 Cortiña de abajo

198 Punxal

153 Ponte

156 Predeiros [metatesis por Pedreiros]

1 Cocheiros, 1

194 Cruz

104 Cavadiño

001 Yglesia, Yglesario

005 Ve[i]ga

009 Aira

011 Liñares [armada de Liñares]

015 Varreiras [Barreiras]

— ;Mons Acutus [Monteagudo CDP n2 ACM 8

 

— Mestas de Asperancia [Esperón?] CDP n2 ACM 8

 

— Fonte Gavan CDP n2 ACM 8

 

—Carballo de Edratil CDP n2 ACM 8

 

—Portum Lucis “Porto de Luz CDP n2 ACM 8

/Fin de Doso

 

SAN VICENTE DE PLACENTE

 

01 Vaamil

02 Cruz

03 So Cano; Donxia?

07 Carballosa; O Mago; O Camiño

08  [Delante la puerta] [Diante da Porta]; [Tras de la Casa] [Tras da Casa]

09 Castelo

10 Bermú

11 Roycheiros; Farmariz

13 Momdrega; Os Vilares;

17 Xabrueira

18 Cortina de Tras da Casa, O Ferreiro; Rega Pequena

19 Pradeira

21 Castro; So Vilar

23 Orras

27 O Souto; Leira

29 Xalaveira; Fabas?; Porto do Masto

30 Lourido; Souto Frío, Xabroeiras,

31 Grañal,

33 Beque da Urea ?, Eiras

34a Bustos. De ide. *gw evolución a b. En ide. Gwou-, “boi” >irl. bó, lat. bōs, βους, ind. ant. gáuh, inglés cow, al kuh. Bustos [como en Botorrita Boustom] sería pois [‘no para todos’ –sinala Moralejo- a quen seguimos] a *gwou-stH2 “lugar para vacas”, cf. ind. ant. Góstha

34b So a Igrexa; Saiña; Lamela; Prado Pequeño

35 Cabezas [cf. CDP Caabazal], Cova dos Calvos; Calvos de Arriba; Formigas

36 Castros; Pena

37 Viñas

39 Placente; Ribeira

40 Punta; Veigas

41 Chousa; So a Casa; Castiñeira

42 Valado; Porto do rio do Mato

43 So Samil; Formaríz; Beque de So Vilar

44 Bouzoa; Roucheiros Grandes; Pena Grande; Carril do Castro

45 Pena do Bogo; Mondrega

46 Pena Blanca; Cortiña de Placente

47 Bermú de Arriba; Bermú de Abaijo

49 Rega da Lamela

50 Canta a Rá; Seara; Seara de Abaijo

57 Nogueiras

59 Ayra

60 Figueira

62 Soutiño; Roucheiros Pequenos; Mazá

64 Xermal; Leira dos Cregos; Fonte Sega; Sobre a Leira; Tras da Leira; Fonte Linda; Farraque

67 Pedregal; Tarreo da Fonte

68 Somuzo; Pedreira; Bouzo

69 Carballos; Zernal; Mara

71 Aneiro

[AD CONTINUANDUM]

..]

Importantes datos aplicables [ut supra] á toponímia galega [a engadir en Sedes] extraídos do desciframento do tartésico (= Celta Antigo común)

AMOURA omuŕika*[ om4R6k*[ [J.16.2] < *u(p)omorik_ ‘the under-sea

world’, cf. Gaulish Aremorica ‘the land by the sea’, Welsh arfor-dir ‘coast’. Polo tanto en “Montiños da Moura” non é A Moura, é Amoura: o ser, sobrenatural  do outro mundo do Alén

niiraboo […] ‘belonging to the Neri’, dative plural, cf. Welsh

ner  ‘lord’, Indo-European *hanér- ‘man’. Note also nira-kaaltee ? ‘for the

Nerian Celt’ (Mesas do Castelinho). Relacionado co noso toponimo Narón.

LAGOELA

lokoonLaco, Lacuna; Lago, lagoa e derivados, lagoela, etc.]    [….], also lokoon [J.57.1], ‘grave, funerary monument’, cf. Cisalpine lokan ‘grave’ (Todi): Indo-European _*legh- ‘lie down’. Alternatively, lokoon could mean ‘oath’, cf. Old Irish lugae (Jordán 2006), or ‘Lugus’ as an accusative singular corresponding to lokooboo.
Nota:
Avoz atópase en case tódolos diplomas galegos que conteñen deslindes polo que, como dixemos en 1991 (Narón un Concello con Historia de Seu VI), non ten nada de particular que a primeira vez que apareza esta denominación nun documento Galego suceda no primeiro deles, o máis antigo que existe en España, o diploma SILONIS REGIS ( sub die X kalendas septemberes Era DCCCXIIIª, 23 de Agosto do ano 775 ) polo que o rei Silo dona a varios relixosos entre os ríos Iube e o Masma, e máis concretamente entre o río Alesancia e o Mera, no lugar de Lucis, un Celeiro, hoxe Celeiro de Mariñaos: LIB- 055 “ […] Ut darem eis locum orationi in cellario nostro qui est inter Iube et Masona, inter ribulum Alesancia et Mera, locum que dicitur Lucis determinatum de ipsa villa ubi ipse noster mellarius avitabit Espasandus, et per illum pelagum nigrum, et iusta montem que dicitur Farum, et per illas sasas alvas et per illa lacuna usque in alia lacuna, et usque ad petra ficta et per illa lagenam [Se non o estorbara a precisión matemática das cartas de deslindes no hidrotropismo de tanto lago poderían, en boa hidrognósia escoliastas de Villar, decreta-la hidrogoxía última para tanta lacuna e lagena da diplomática galega] et per ipsum villare que dicitur Desiderii et per illum arogium que dicitur Alesantiam et per alia pedra ficta qui stat im montem super Tabulata per ipsa strata qui esclude terminum usque in loco que dicitur Arcas, et arrogio que dicitur Comasio, cum omnen exitu et regreso suo, castros duos […]” (Manuel Cecilio Díaz y Díaz 1974 pp. 212- 13.).

[En 1987, con el grupo de Arqueología da Terra de Trasancos nos dedicamos a recorrer estos límites y a reconocer este inmobiliario arqueologico institucional demarcatorio. Estos papeles los hemos publicado, siempre en gallego, en los trabajos de historia local de Narón – como decia un escritor ruso, si quieres ser universal escribe sobre tu pueblo.. a paso a traducir, ojo es paráfrasis, el texto anterior”

para darle un lugar de oración en nuestro Celeiro [hoy es el Celeiro de Mariñaos, en A Mariña (los Namarini) lucense] que esta entre el [rio] Jube y el [rio] Masma, entre el [rio] Alesancia y el [rio] Mera en el lugar que se llama luces, y se determina [limita con] de la villa donde vivia nuestro meleiro [apicultor] Espasante [hoy lugar de Espasante] y por el PIAGO [Piélago] NEGRO [son charcas o pantanos míticos, pozas que comunican con O Alén o Sid, y sus seres míticos, todas las parroquias gallegas que se precien algo tienen aún hoy uno, se les conoce como ‘o pozo sin fondo’ y son muy temidos por que en ellos desaparecen personas, carros y ganado] hasta el monte que dicen de Faro [estos fachos, eran de leña y se usaban para vigilar el mar y avisar de peligros de invasiones piráticas como las de los normandos y otros] y por los Seixos Blancos [el cuarzo blanco,visible hasta en la noche cerrada se usa mucho para demarcar, aún hoy cuando una carretera toca uno de estos cuarzos, el marco se coloca en un lateral bien visible y sigue cumpliendo su función] y por la mámoa [violada, con lacus o agujero de violación. En el texto reproducía una imagen con un mapa de un couto jurisdiccional, donde se reproducen estas lagoas o mámoas demarcatorias con forma de volcán, como pequeños Vesuvios] hasta otra mámoa y hasta una piedrafita [pos. un menhir. Cerca de Padrón (A Coruña) fueron epigrafiados con inscripciones de término en el siglo XII algunos de estos menhires, ya de por sí demarcatorios desde tiempo inmemorial]y por la Mámoa y por el villar que llaman de Desiderio y por el arroyo que dicen de Alesanza y por otra piedrafita en el monte que está sobre Taboada y por el camino que separa el termino hasta llegar a un lugar que llaman Arcas [las arcas son unas mámoas del bronce inicial], y hasta el arroyo llamado Comasio, con todas sus salidas y giro y dos castros […] .
LIB- 056 do mesmo modo nunha carta do 982, de Celanova,

“[…] quomodo dividet cum villa Sancta Columba, Ermigildi et Atanes et transit Limia ad Patrono intra Mogaynes et Sancta Columba et feret in arca tras limia ad casam de Domno et per suis terminis ubi inveneritis lacos anticos et mamolas . Uno laco qui est tras Limia unde venit liniolo qui transit per Limia et venit inter Sancto Martino de Calidas et feret in cima de villa ad alio laco maior per suo liniolo ubi iacet efigiem hominis esculpta in petra ( a primeira noticia dun grande túmulo da Idade de Ferro coa estatua do guerreiro sobre el ) que testificat de laco in laco et inde per suos moliones firmissimos ad arca maior ad castro de Vemes et sic tornat per allios molliones et feret in fontem de mulieres deinde postea Mineo rio inter Villarino et Monte longo per ubi fortissimi divisimos cum ipsos domnos iam prefactos in illorum grande concilio sub unos? andantes, et omnia bene considerantes atque certius dividentes et omnia firmissime permanentem statuentes devenimus ad arcas maiores de Sancta Eolalia inde primitur inquoavimus. Notum die ipsas kalendas octobris discurrentes tunc era XXª post Mª […] ” (In Antonio López Ferreiro 1899 apén. Pp 184. Tomo II) LIB-057

Como se divide con la villa de Santa Comba, la de Hermigildo y la de Atáns, y cruza el [río] limia hacia Padron [aumentativo de petra], entre Mougá y Santa Comba y va a dar a la arca (cista) de tras de Limia a la casa de Dono y por sus terminos por donde encontrareis túmulos antiguos (lacos anticos, mámoas con su crater, producto de una antigua violación) y mámoas [con forma de mámula, tetilla, aún sin violar]. Un laco [túmulo violado] que está tras la Limia por donde pasa la linea divisoria que pasa por Limia y viene entre San Martiño de Caldas, y va a dar a Cimadevilla hacia otro túmulo  [con su agujero de violación] mayor por su linea divisoria [ por] donde está la efigie de un hombre esculpida en piedra [o guerreiro de Rubiás, del que se conserva la cabeza tadicionalmente considerada de la estatua de [L]adrono Veroti F(ilius), existente (en el siglo XVI) en el lugar de su descubrimiento] que va haciendo testada de lago [túmulo con su agujero de violación] en lago [túmulo con su agujero de violación, al que perteneció, seguramente, la estela de Látrono] y de allí por sus mojones firmísimos a la Arca Mayor [cista sobrepuesta a otras menores que por eso se toma como referencia] al Castro de Vemes, y así se torna por otros mojones, y va a dar a una fuente de mujeres [ fuentes con folclore que tenemos muy estudiado del ciclo de Ana Manana, tres mujeres o mouras encantadas llamadas habitualmente Aureana, Laureana y Ana; lo mismo sucede con la Fonte da Moura en el Esperón] hasta terminar en el Rio Miño entre Vilariño y Montelongo, por donde hicimos una firmísima demarcación en aquel gran concilio de gente bajo unos bueyes? [López Ferreiro –y otros tras el- transcribe unos?. Pienso que el texto original pondría, seguramente, en abreviatura algo como usº andantes [una escena como la del carrito de Guimaraes],- y de conformidad con todas estas cosas, y que son deslindes ciertos, y que todo lo establecido permanece firme, finalizamos en las arcas mayores de Santa Eulalia y de allí hasta donde primeramente comenzamos la demarcación. Etc. (la paráfrasis y comentarios son del autor de este informe)

– Chámeselles Arcas por ter esta forma o dolmen privado ou non da pena ou penas sobranceiras: “[…] Invenerunt archam in ripam de Mero ubi dicent “ad canarium” et decoria (demarca) in directo de ipsa archa in directo Santo Stephano, et alia archa principalia iuxta viam de Codais, et inde ad fontem Iusteli, et decoria ad illas cercarias de bouça que dicent Tructesindi. Et tercia archa in quoto super varzinam de Bovea et decoria in ipsa barcina [la barcia, voz celta, es un terreno próximo a un río que permanece anegado y pantanoso en la época lluviosa] de Bovea. Et quarta archa in ripa de ipso río de Bovea. Et quinta archa que decoria inter Melangos et Parietes. Et sexta archa in bauza que dicent Cerquitum qui dividet inter Trius et Parietes. Et alias archas et decorias que divident inter Lemenioni et ipas Parietes et Caliobre et concludent per Fontem Bonam [una fuente con agua potable, en cambio la fonte mala, auque el agua sea cristalina, podría matar al las personas o ganado que de ellas beban] in directo usque ad ipsam archam quem primiter incepreunt inter Codais et Parietes.[…] ” (Karta de Villari de Paredes nº 129. Ano 942. Tumbo I, fols. 50r.-51r, ( Sobrado de los Monjes), in Pilar Loscertales de G. de Valdeavellano. 1976 vol. 1º. pp.161-162.).

ARCA se llama a una cista del Bronce, son enormes, le adjuntaré fotos del Xistral, se asocian a enormes cercados megalíticos de piedra en las brañas, para guardar en verano el ganado por la noche.

Coria es voz celta para el “marco puntiagudo de piedra”, Decoriar, “chantar o poner corias”, es decir colocar marcos de piedra, es el verbo que se usa para demarcar.

En Narón Terra de Trasancos, venres 29 de xuño de 2012

Asdo Andrés Pena Graña

Tecnico en Historia, Arquivo e Arqueoloxía

Addenda

Umas consideraçoes sobre a provisional lectio interpretatio de Jonh T. Koch sobre o epígrafe de Tásionos in  Acta Palaeohispanica X

Palaeohispanica 9 (2009), pp. 339-351

I.S.S.N.: 1578-5386.

 

LOKOOBO, LACO, LAGO

[J.1.1] ‘Fonte Velha 6’ lokooboo niiraboo too a_aiai kaaltee lokoo|n ane na_kee kaakii_iin|koolobo|o ii te’-e.ro-baar|e(be)e tea|_iioonii

‘invoking the Lugoues of the Neri people, for a nobleman of the Celtae/Galatai: he rests still within; invoking every hero, the grave of Ta_iioonos has received him.

De las dos posibilidades que ofrece J. T. Coch para lokoon [J.57.1], ‘grave, funerary monument’, cf. Cisalpine lokan ‘grave’ (Todi): Indo-European _*legh- ‘lie down’. Alternatively, lokoon could mean ‘oath’, cf. Old Irish lugae (Jordán 2006), or ‘Lugus’ as an accusative singular corresponding to lokooboo.

A primeira leitura de Koch parece-nos mais segura estando na Galiza hiper documentado o costume celta de ubicar os túmulos fundacionais nas fronteiras das trebas ou toudos, “territorios políticos autônomos celtas”, llamados por los romanos ciuitates/populi y terras em la Edad Media,  posibilitó la permanencia con su función de marco del túmulo fundacional “lagoa”.

A documentação alta e baixo medieval galega, utiliza profusamente monumentos megalíticos como marcos para dividir antigas propriedades deslindando zonas altas e esgrevias. As mámoas e as pedra fitas  pela antiguidade e visibilidade deslindam desde tempos imemoriais os limites das diferentes demarcações  locais sendo pontos de referencia favoritos dos antigos (Pena 1991, ), e empréganse, aínda hoxe, nos lindes dos nosos Concellos como marcos divisórios das parroquias

A Ilíada atribuída a Homero remonta a tradição á Idade do Bronze. Realizado  nos funerais de Patroclo unha carreira de cabalos, com importantes prêmios para os mais hábeis condutores de carros: “Ensinarei-te a meta” –di Nestor– “ que facilmente se adverte; lá ergue um tronco seco que a chuva não  pode apodrecer e sobressai da terra como unha vara, é o tronco duma acinheira ou dum pinheiro, diante dele há duas pedras brancas situadas a ambos os dois lados á volta do caminho, e tanto detrás como diante estendesse o terreno calcado de propósito, são  essas pedras a tumba dalgum home outrora falecido ou um marco posto polos antigos, e são  a meta que vos marcou o divino Aquiles, o dos pés velozes” 2.

De este período, y encuadrable en el mismo horizonte heróico indoeuropeo la tumba lokoo|n, laco, lacuna, lagoa, de un Nerio de la Galtia o Kaltia – galaico y celta son la misma palabra-  llamado Tásionos , pues, sin duda, este túmulo lleva el nombre de su propietario, el muerto,  y no del anónimo lapicida, que hacía, pero no firmaba, por encargo el epígrafe o la construcción funeraria.

Así el más antiguo documento de España, el Diploma Silonis Regis, sub die X Kalendas septemberes recogiendo la donación por el monarca de un Celeiro en tierras de A Mariña – hoy Celeiro de Mariñaos-,  muestra la milenaria permanencia de la lacuna ou lagena,  túmulo o mámoa, por su función de marco

A primeira vez que nos atopamos con esta denominación é num documen- to de ámbito galego, o mais antigo que existe en España, o Diploma SILONIS REGIS feito  na ERA DCCCXIII [23 de agosto do ano 775] pelo que o Rei Silo doa um celeiro , hoje o Celeiro de Marinhaos, na Marinha Lucense, a verios monxes.

O Celeiro de Mariñaos ( do território político autónomo celta dos Namarini) toma seu nome de um almacén de alimentos onde se guardam estes em Cellae ou habitações: Cella vinaria para o vinho; panaria para o pão, etc., dispondo-se nele provisões para todo o ano. O texto latino procede da leitura directa feita pelo professor D. Manuel C. Díaz e Díaz na Antología do latín vulgar. Ed. Gredos. Madri 1974, pág. 212-213.

[…]ut darem eis locum orationi in cellario nostro qui est inter Iube et Masona, Inter ribulum Alesancia et Mera, locum que dicitur Lucis determinatum de Ipsa uilla ubi Ipse noster mellarius abitavit Espasandus, et per Illum pelagum nigrum, et iusta montem que dicitur Farum, et per Illas sasas aluas et per Illa lacuna usque in alia lacuna, et usque ad petra ficta et per illa lagenam et per ipsum uillare que cicitur Tabulata per ipsa strata qui esclude terminum: usque in locum que dicitur Arcas, et arogium que dicitur Comasio, cum omnem exitu et regressu suo, castros duos […]

para dar-lhe um lugar de oração em nosso Celeiro [hoje é o Celeiro de Marinhaos, na Mariña correspondente com a treba ou toudo dos Namarini, lucense] que esta entre o [rio] Jube e o [rio] Masma, entre o [rio] Alesancia [composto celt. ant. e indoeuropeo *Haeliso “Aliso” e o sufixo –antia “rio dos alisos”] o [rio] Mera no lugar que se chama luzes, e se determina [limita com] da uilla onde vivia nosso meleiro [apicultor] Espasante [hoje lugar de Espasante] e pelo Piago [Piélago] Negro [os piagos são charcas ou pântanos míticos, poças que comunicam com Ou Além ou Sid, e com seus seres míticos Os Mouros, todas as paróquias galegas que se apreciem algo têm ainda hoje um, se lhes conhece como ‘ou poço sem fundo’ e são muito temidos por que neles desaparecem pessoas, carros e gando] até o monte que dizem de Faro [Monte do Facho, estes fachos, eram de lenha e se usavam para vigiar o mar e avisar de perigos de invasões piráticas como as dos normandos e outros] e pelos Seixos Brancos [o seixo branco,visível até na noite fechada se usa muito para demarcar, ainda hoje quando uma estrada toca um destes seixos  o marco se coloca em um lateral bem visível e segue cumprindo sua função] e pela mámoa [violada, com lacus ou buraco de violação. No texto reproduzia uma imagem com um mapa de um couto jurisdicional, onde se reproduzem estas lagoas ou mámoas demarcatorias com forma de vulcão] até outra mámoa [per Illa lacuna usque in alia lacuna] e até uma piedrafita [pos. um menhir, cerca de Padrón (A Corunha) alguns destes menhires, já de por sim demarcatorios desde tempo inmemorial foram epigrafiados com inscrições de termo no século XII] e  pela lage [et per illa lagenam ] (a lage “pedra ou chanta provavelmente de uma lacuna ou mámoa” com função demarcatoria) e pelo vilar que chamam de Desiderio e pelo ribeiro que dizem de Alesanza e por outra piedrafita no monte que está sobre Taboada e pelo caminho que separa o termino até chegar a um lugar que chamam Arcas [as arcas são umas mámoas do bronze inicial], e até o arroio chamado Comasio, com todas suas saídas e giro e dois castros […] .

Verdade é que este texto, em princípio, não permitiria reconhecer o caracter da voz Laco, lacuna (lagoa), se é uma tumba (Pena 1991), ou se é um lago ou um estanque para o ganddo (dew pond).

 

Traballo en construcción e revisión.

escudonaron

Publicado em TOPONÍMIA DE NARON | Deixe um comentário

TRES COUSAS QUE DEBES SABER DA PENA MOLEXA, O VAL, CONCELLO DE NARÓN (DEDICADO A MOURA QUE ALÍ SE APARECE NO DÍA DE SAN XOÁN)

Castros, dolmens, covas, ou profundos lagos son espacios cun rico folclore na Galicia, representando os lugares onde viven seres sobrenaturais que aparecen a un tempo como os seus constructores e habitantes

I- UN MONUMENTO MEGALÍTICO CON FORMA DISCOIDE, ENCABALGADO A MANTENTA,  E ORIENTADO A SAÍDA NO CICLO METÓNICO DA LÚA CHEA 

Este é o caso da Pena Molexa de O Val, Narón, un enorme penedo, non figurativo como inicialmente pensabamos, mais encabalgado a mantenta, con forma discoide, e orientado á saida da lúa chea no ano do chamado ciclo metónico.

Pen Molexa

“A Pena Molexa – así chamada polo parecido cunha  ‘molexa’ do latín mollicula, “moega [> moegha > molexa]” de ave-, enorme penedo discoide ecabalgado a mantenta, imitando a lúca chea, en O Val, Narón, é, seguramente, o primeiro gran monumento astronómico de Galicia e de Europa orientado á Ascensión da Lúa : Reve, no ano metónico. Os seus creadores descubriran que 19 anos solares equivalian a 235 ciclos lunares; período tralo cal o satélite terrestre volvía saír polo mesmo sitio e pasar polas mesmas fases nos mesmos días e ás mesmas horas. E así orientaron a Pena Molexa a ese lugar, un precioso monte cónico tralo que ese dia sae maxestosa a lúa chea, iluminando a enorme rocha – segúndo din os que presenciaron o fenómeno- cunha tenue luz de tons violeta [pódese olhar na foto de Iván Castro Ordóñez, a vista nocturna da pena confrontada a lúa chea, na p, 19 do libro O Val, A Súa Historia] cunha tenue luz de tons violeta. Así servía a Pena Molexa aos antigos habitantes de O Val: como un gran reloxo para axustar o comezo do curso lunar co solar.

A Pena Molexa foi un punto importante en época precristiá do camiño de peregrinación (Pena Graña) ao lugar máis septentrional e occidental e das Partes Extremas de Gallaecia, o Cabo *Kaballion da Antigüidade, considerado en xeografía mítica irlandesa a Punta de España, hoxe o Cabo Prior e Os Cabalos, lugar de inflexión na navegación atlántica da ruta de Bretaña.

A pena Molexa, concentrando posiblemente a maior cantidade de lendas de mouros por centímetro cadrado de Galicia,  nunca se cristianizou. Si o fixo outro santuario próximo relacionado, con a Pena Molexa, có culto  á lúa,  e o mesmo ‘Camiño de Peregrinación a Santiago’ antigo e documentad, tamén de orixe moi anterior ao cristianismo. A importancia deste santuario celtoatlántico, dantes da chegada ao cristianismo explica a existencia e orientación da Pena Molexa, as molestias tomadas  para construir, á beira do xa entón importante camiño de peregrinación cando menos dende o Calcolítico, xalonado de mámoas (amable comunicación de Alberto  González, alcalde de Valdoviño), o impresionante monumento megalitico. Non tiñamos falta ningunha, de invéntar o inexistente [a existencia administrativa,  non pode ser histórica]  Camiño Inglés de Ferrol a Neda, agás ganas de enredar, porque  temos documentado (Pena) por activa e por pasiva, este camiño milenario do Sol e da Lua bordeando a costa Atlántica de Europa ata o Cabo Prior e, continuando, saltando de ria en ria, ata Fisterra.

revetrasanciauge

Reve non é un deus, é, como demostrei, un épiteto composto. Re-ve significando “lúa ascendente” é epíteto da tripla Grande Deusa Nai Mater [ou Matres]. Rebe [v/b] (Pena Graña),  “Lúa Ascendente”,  habitualmente cristianiza como Santuario da Virxe da Ascención, como sucede na aba do Larouco, lugar do que procede o epígrafe ” Reve Larouco [“Lúa Ascendente = Virxe da Ascensión do Larouco”. No contexto resulta definitorio tanto que a pequena lousiña teña forma de disco canto a  particularidade de este brille de modo espectacular ao se inmerxir na auga [ presentando como contrapunto unha cor  obscura e apagada, mesmo dificultando a visión do epígrafe, cando está seca].

Bartolomé_Esteban_Perez_Murillo_021

A religião não é percebida igualmente por dous teólogos, nem por duas pessoas, nem sequer ao nível popular. Era frequente em Galiza faz [trinta] anos encontrar a pessoas de setenta e oitenta anos que sustentavam que esta ou aquela virgen estava casada com este ou aquele santo. E ainda que a catequesis obrigatória deveria ter terminado com tudo isto, existe na manifestação da religiosidad ou da piedade popular entre os feligreses das parroquias galegas, uma tendência a instituir estranhas parentelas entre seus santos e os santos dos povos e parroquias vizinhas, como o assinala Risco: “Outras veces, as irmás son detemiñadamente as imaxes, que poden sere do mesmo santo, incluso da Nosa Señora. Na leenda do Monte Faro dise que apareceron alí tres Virxes irmás; unha pidéu que a puxeran nunha parroquia do concello de Rodeiro, perto do monte Faro, que foi Santa María do Río; outra para fora do concello; e otra, que é a que está no cume do Faro, pois pidéu que a puxeran no máis outo, coa intención de ver ás súas irmás, e así o fixeron” 252. Talvez tenha sido este tipo de fenómenos os que variaram a inicial concepção monoteísta que C. JULLIAN 253 tinha da religião celta, seus iniciais presupostos imaginando ‘que as confusões entre determinados deuses galo-romanos vinha dada pela existência de um deus prerromano plurifuncional’ e que abandonando esta ideia se inclinasse: “Por uma visão da religião céltica composta de grandes divinidades amplamente adoradas que compartilhavam o culto com outras entidades de carácter mais privado e localizado, a unidade religiosa teria podido existir num princípio propugnada pelos druidas que ter-se-iam erigido em conservadores da tradição […] junto aos grandes deuses da teología oficial, coexistirían divinidades locais ou regionais de diverso tipo e, também, entidades religiosas menores de carácter privado ou familiar” 254. [ in André Pena Treba e Territorium, 109-110]

A Mater leva habitualmente epítetos compostos – ao igual que a Virxen “Estrela matutina”, “Espello da Mañán”,  “Saúde dos Enfermos”…- as veces a Mater, leva verdadeiras series de duplos epítetos compostos, así no epíteto Iccona loiminna, o primeiro composto de iccos “cabalo”, -na, “señora”, “Señora dos Cabalos”, e  Loiminna “lumiña”  *leuks “luminoso, brillante”, e *mene “A que mide”, “Mes (lunar)”, “Lúa”, con paralelos no indoeuropeo na sánskrita  Revati,   “A que brilla”  ou “luz brillante” , o mesmo que  Lúa,  do ie *Leuks-mene, a Lúa, e signo zodiacal lunar védico, como a nosa Rebe [b/v], a.irl. ‘rising moon’. Revati a  “brillante (lúa) da India Védica foi en orixe a Grande Nai e a divindade feminina máis importante [“had become the most powerful goddess of the Epic age and […] has attained the status of a Great Mother” ]. Ela testemuña a morte do Sol – explicando a orientación lunar do Santuario de Santa Comba e a súa asociación a San Silvestre (trasunto solar) e sua estancia de tres dias no Alén [Bhagavata Purana 9.3.32 relacionándose  tamén esta entrada e saida polos mitólogos indios có trasunto do Rei Herla], é [Pathya, “of the Paths”, “dos camiños”] guía de peregrinos  – e nos temos documentado un primixenio Camiño de peregrinación costeiro á morte do Sol; Revati e tamén  Samhita omnisapiente, como o omnividente [equivalente ao celta, Lugh, “luminoso” -cristianizado como San Silvestre-] e politécnico paredros solar .

Aínda que existe hesitación na interpretatio das tres últimas letras- o feito é que a peza -salvada de caer polo cantil e de perderse, cando a atopei no lugar reclamado para ver o esborralle dun muro  descuberto polo temporal  [ “André” -díxome un día Calos Solha,  o pais chama por nos”] – no curto epígrafe dedicado a Reve pódese ler de modo unánime  [en dat. sg.]  Rebe Trasanci/uge,  documentando en xeografía mítica Celta, por que eu tamén teño dereito a equivocarme, a Terra de Trasancos, na estemadela do NW como lugar liminal [Trasancos, Tartares] de culto ás divindades asociadas á Lúa e ao Sol.

 

Pena Molexa Carlos Alfonzo para O Val, a Súa Histoira. Andrés Pena Graña, Michelette Harris Leschi. Fundación Terra de Trasancos Concello de Narón

Deseño de Carlos Alfonzo para o libro O Val, a súa historia [Andrés Pena & Michelette Harris, 1ª edición, abril 2016] da Cooperativa de O Val e o Concello de Narón. Niveus aurum Lunae, crocus, Solis. “É na Idade do Bronce cando o clero organizado comenzou a cobrar protagoinismo na cultura occidental. Así, mentres reis e nobres mandaban sobre os corpos e posesións dos homes, o clero facíao sobre as súas conciencias, controlando señores e vasalos. Erixiuse tamén en depositario do saber e a ciencia, tal vez porque dispuña de moito tempo libre para o pensamento e a observación. Así ete clero soubo de terminar os movimentos do sol, a lúa e as estrelas, fixando o calendario agropecuario de Europa. Dirixiron a construción dos monumentos megalíticos do Neolítico e da Idade de Bronce, templos solares e lunares, observatorios do universo ao mesmo tempo, construídos en lugares sagrados a modo de xigantescas estruturas para os que utilizaban enormes pedras. Fixeron coincidor o ano solar – de 365 días e un cuarto- e o lunar- de 345 días, dado que o mes lunar dura 29 dias e medio-, dando así ao pobo mostras do seu poder sobre o ceo, nun tempo no que as crenzas religiosas se baseaban nun deus solar e unha deusa representada pola terra e a lúa.  Consérvanse algunos de aqueles monumentos: o crómlech do Almadraque dos Almendres, en Évora, Portugal – dos derradeiros momentos do Neólítico- ou o famoso Stonehenge, en Inglaterra, dos primeiros tempos da Idade de Bronce, posiblemente contemporáneo a Pena Molexa de Galicia.  Nestas construccións, as pedras verticais complementábanse con postes de Madeira asentados en fochas. Así mediante a interpolación de lapsos temporais, os precursores dos druídas celtas conseguiron entender o mecanismo regulador dos ciclos lunares, as saídas e postas dos astros e predicir as eclipses, axustando con axuda das monumentais construccións – miles de anos antes de que , no 433 a.C. o fixese o astrónomo ateniense Metón ( considerado o precursor das observacións astronómicas exactas) as oscilacións das datas de solsticios e equinoccios en ciclos de 19 anos”.

Anos despois, descubrín que a loseta de Covas estaba adicada á lua e a Pena Lopesa estaba orientada a mantenta á saída da lúa chea no ano metónico -amén do importante folklore-,  etc.

Penso que este culto a lúa condicionou  forma e brillo da loseta,  como condicionou a orientación da ermida de Santa Comba, e a forma e a orientación e forma da Pena Molexa.  A mitoloxía comparada permítenos saber que facía en Covas a luminosa lúa, e porque có culto imposto pola nova relixión triunfante na Roma decadente foi convertida en Santa Combiña bendita chegada con San Silvestre (trasunto do Sol) na barca de pedra. E que este culto galaico inspirou logo o relato da viaxe da embarcación da prosapia Vi Corra. E sei que que o lado obscuro que lle querían dar a luminosa Reve, como meiga Santa Comba non callou “meiga serás pero enmeigar non enmeigarás”  na memoria do pobo.

Reve Trasanciuge

II-  REPRESENTA A LÚA, ORIENTASE A LÚA, MÁIS AS LENDAS DA PENA MOLEXA SON LENDAS LIGADAS Á MATER, A SOBERANÍA

Os mouros no imaxinario galego, bretón e irlandés, viven en lugares nos que os humanos non poden vivir: baixo a auga ou a terra. Ao  traballar co arado en certos sitios afondando moito nas terras, as ferramentas tropezan nos tellados das casas dos mouros e segundo contan Cuevillas e Fraguas, entón os mouros bérranlles aos labregos: Ai hom cerra o arado, non ares tan fondo que me destella-la casa (1955: 281). En irlanda por vivir eles baixo terra (os daoine sidhe ) era arriscado construír unha casa ou arar determinadas terras. En Donegal un paisano era atormentado polos daoine (mouros) que se lle aparecían pola noite dicindo “ti destruiche a nosa casa e facenda e halo pagar, halo pagar” por ter feito a súa vivenda nun terreo de mouro

escudo

“[A]Mor[ric]a, AMoura, e OMor[ic]o OMouro  -permitide-me assinalar a provável re-galegização ou enxebrismo, por coincidir o vocablo castelhano da coisa muslime-, é voz documentada (Pena) no tartésico. AMoura e OMouro -como monstramos faz anos, trassunto da tripla Mãe (Mater, Matres) seu paredros, Deus trinitario celta habitam Omurika [< *ou(p)omorika], ‘O mundo baixo o mar’, diferente ao dos humanos: assinalando Koch a voz gala Aremorica a ‘Terra do Mar” cf. o mazizo Armoricano de Bretanha]. Are Mórica, Mar Moiral, Alén, ‘Mundo baixo o mar ou terra’.

ellis

Em clave PCP, Paradigma da Continuidade Paleolítica, desde a Idade do Bronze, a A/Moura do Atlántico Celta -alheia à sangrenta invasão muslime da Península – encarna à Soberania, à Deusa Mãe, de quem as linhagens proclamam descer a mostrando as armarias como Mulher Marinha ou como Dama do Lago [caso dos Scott de Escócia, antepassados de Sir Walter Scott, e do primeiro de todos, Juan Mariño, ou dos nossos Lago]

  “O primeiro foi ũu cavaleiro boo que houve nome dom Froiam, e era caçador e monteiro. E andando ũu dia em seu cavalo per riba do mar, a seu monte, achou ũa molher marinha jazer dormindo na ribeira. E iam com ele tres escudeiros seus, e ela, quando osComo Ana Manana, a moura, filla do deus do Mar, Mananan mac Llir, adoita o aspecto de serea sentio, quise-se acolher ao mar, e eles forom tanto empos ela, ataa que a filharom, ante que se acolhesse ao mar. E depois que a filhou aaqueles que a tomarom fe-a poer em ũa besta, e levou-a pera sa casa.

E ela era mui fermosa, e el fe-a bautizar, que lhe nom caia tanto nome nem uu como Marinha, porque saira do mar; e assi lhe pôs nome, e chamarom-lhe dona Marinha.  E houve dela seus filhos, dos quaes ũu que houve nome Joham Froiaz Marinho.

Molher MarinhaE esta dona Marinha nom falava nemigalha. Dom Froiam amava-a muito e nunca lhe tantas cousas pode fazer que a podesse fazer falar. E ũu dia mandou fazer mui gram fogueira em seu paaço, e ela viinha de fora, e trazia aquele seu filho consigo, que amava tanto como seu coraçom. E dom Froiam foi filhar aquele filho seu e dela, e fez que o queria enviar ao fogo. E ela, com raiva do filho, esforçou de braadar, e com o braado deitou pela boca ũa peça de carne, e dali adiante falou. E dom Froiam recebeo-a por molher e casou com ela. [Livro de Linhagens do Conde Dom Pedro, Lisboa]

O fato de que no século XII muitas de nossas damas de alcunha se chamassem Marinha, em honra à Mulher Marinha, mãe de Juan Marinho, primeiro representante em Europa do tema mal chamado Melusino, pretendendo evocar a bela história medieval galega da Mulher Mariña –a Moura Soberana – mostra que a legitimação da linhagem, e o conceito de Soberania ‘de direito divino’, era muito importante […].

Se os galegos de Espanha e de Portugal desconhecemos a bela história medieval de Dona Marinha Que importa? A história legitimadora da linhagem galaica, ou celta, triunfou, convertida pelo poeta dinamarquês Hans Christian Andersen no conto da Sereinha. Fazendo o próprio, os franceses converteram em Melusina a Dona Marinha […].

Por último fica-me só fazer uma consideração. Os garimpeiros da mourindade não tinham facil obter seu ouro, os tomb raiders galegos corrian muito perigo, temiam, um medo muito grande, à maldição da Moura. Algo [Não sabemos que foi] lhes passou aos saqueadores duma grande necrópolis CALCOLÍTICA (SIC) em Caldas quando pondo a bom arrecado seu botim – calculado em 27 quilos de ouro- não puderam voltar a por ele. Forão executados ao ser surpreendidos mãos na massa em alguma de suas correrias? Perderão a memória? Não sabemos. Ninguém voltou recolher o escondido […].

Precisamente o pavor infundido aos violadores pela Moura – estavam mais seguros de sua existência que da paternidade dos filhos-, lhes fazia extremar as precauções quando não sucumbir a alucinações coletivas[…]”.

Viña a significar roubarlle aos mouros, aos ananos e aos xigantes, evocándoos ou conxurándoos previamente lendo e deslendo libros, grimoiros, e máxicas fórmulas, neutralizándoos para evitar que estes se enrabecharan ao ser privados do seu ouro subterráneo.

moura

Violación da mámoa de Santa Margarida, O Val. Narón por Carlos Alfonzo (asesorado por A. Pena) dentro do plan de dinamización de Ferrol Ortegal “Camiños Milenarios”

“[…] Nos violadores de mámoas galegos a remota ideia do casal com a [A]Moura ainda estava presente, desde a documentação medieval ao século XIX. MARTÍNEZ SALAZAR (1909: 218-9), percebendo o valor etnográfico dos depoimentos dados ante o juiz pelos garimpeiros violadores furtivos de túmulos preocupou-se de os transcrever:

Hilario Alonso havia achado ali uma mulher descabelada [isto é com o cabelo ao ar, não oculto pelo lenço] e vestida de rraxa parda [raso cor castanho, roupas custosas como convém a uma belíssima [A]Moura], e os cabelos soltos, e isto a bocanoite […], e que trazia na mão uns poucos de cabelos [de ouro], e que lhe dixera [dissesse] que qual lhe parescia [parecia] melhor, aquilo que ela trazia na mão ou ela; e que ele lhe respondesse que ela […]: e então que ela lhe mandasse que fosse cabar [cavar] ao dito Otero [outeiro] da Mámoa de Segade e que acharia um tesouro […] 

Pese à esta rara e excepcional fealdade da [A]Moura [por ação da Igreja] –sempre, em todo tempo, se mostra no imaginário popular galego majestosa em seus modais, belíssima, leucoderma, de loiros cabelos, jovem, portando ricas joias e vestidos-, a pontual declaração destes ladrões de túmulos funerários galegos, conserva, inclusive reforçada, a memória do casal entre a Deusa Mãe e o herói morto.

Eram ladrões bons. Não como os maus de agora, que te roubam o carro, e te mandam cominatória carta te reclamando a roda de reposto. Anyway,  Gallaecia Fulget!

molexa1

O divino temor ou a reserva e afán do mundo céltico por evitar a banalização do sacro em mãos impías ou inexpertas, pôde ter sido responsável de que, ainda se praticando talvez inconscientemente no presente cristão, percebamos distantes e confusas umas crenças que pudessem em realidade nos ser muito próximas. Acrescentando esta bruma ou desconcerto nossa ignorância de que intensificando provavelmente uma deidad ou panteão único a religião celta pudesse responder no fundo quiçá, verborum inmoderatio, a uma concepção teológica ‘teista trinitaria’ vel quasi monoteísta não muito afastada da elegante, subtil, moral e enaltecida, concepção trinitaria de nosso monoteísmo Católico e Cristão, salvando claro está as distâncias. A religião não é percebida igualmente por dous teólogos, nem por duas pessoas, nem sequer ao nível popular.

Con frecuencia  a Moura Vella leva nunha soa man a pedra, e a asenta cun só dedo, ou  a leva sobre a cabeza mentres coas mans fía nunha roca. En Irlanda, e Escocia chámaselle “Vella de Bear” (Cailleach Bheara), literalmente “a que leva no seu mandil as enormes pedras” con que, din fai os dolmens e as montañas. A Vella escocesa é tamén a causante da aparición de determinados lagos, e outros accidentes naturais como a formación das Illas Hébridas.

Nalgún caso a Vella Moura e substituída por unha personaxe sacra, como sucede no caso da Pena Morcegueira (Meiras, Valdoviño) que é sostida polo dedo da Virxe e que o día que o retire e caia será a fin do mundo. Asimesmo en Verín contase que o Penedo Gordo de Fumares, foi traído pola virxe que fiaba nunha roca (Alonso Romero, 1998: 21). En Vimianzo  un penedo do monte do Cairo foi deixado pola virxe que ía polo aire fiando (Alonso Romero, 1998: 16). Outra varíante e a aparición dunha santa na pena, como se conta na Capela da Nosa Señora de Penamaior (A Capela, Coruña), ou no penedo próximo a hermida da Virxe de Cadeiras (Pinol, Sober, Lugo) onde se cría que se aparecía polas mañas a Virxe antes de ir a bañarse no río Sil (Blanco Prado, 1996: 157), tradición que sustitúe ás aparicións matutinas das mouras ocupándose do seu adorno persoal, peiteándose etc.  Nalgún casos estes lugares frecuentado polos mouros, cristianizáronse a través da colocación dun cruceiro ou a gravura dunha cruz  como na pedrafita coñecida como Pau da Vella dos montes de Buio que facía de marco entre tres concellos (Viveiro-Cervo-Alfoz) logo convertida en cruceiro (Castelao, 1950: 48) para afastar todo asomo de paganismo.

III- A TRADICIÓN DE TUMULAR O CABALEIRO CON XOIAS E UN PEITE PARA [A]MOURA -COMO O AMOSA O TESOURO DE CALDAS- FUNDAMENTA A CRENZA DA MOURA DE SAN XOÁN  ASOLLANDO O OURO. 

Entronización Real

“a Moura ou Mulher Mariña (Pena Graña), que num dia, o escolheu na Trebopala para reinar; e, aguarda-o a sua morte no seu reino do Mar Moiral, ou Alén para compartilhar com ele o reino e seus tesouros” Entronización na Pena Molexa. Carlos Alfonzo. Para O Val, A Súa Historia (Pena &Harris 2016. Edita Cooperativa O Val. Fundación Terra de Trasancos. Concello de Narón) .

PROMPTEMAMOURASANXOAN

Para os Celtas do Atlántico (Pena 1995-9) a Vella foi unha moza dunha beleza extraordinaria que casaba co rei e envellecía con el. Xa morto. tornaba outra vez moza para casar con outro monarca (Pokorny, 1984: 74-76)  e sempre tiña un home esperando a sombra doutro. Na pena Molexa o monarca está presente convertido en pedra cos seus homes Na de San Xoan o rei e a súa hoste, recobran a forma humán e  percorren e protexen a Terra de TrasancosFuente de Cantos

Pars pro toto o inventario post mortem dos objetos depositados no túmulo do caballero, se representa nas estelas funerárias Atlánticas desde a Idade do Bronze S. XIV a.C. até o período Tardo Antigo, século VII d. C., como sucede com o espelho e o  dourado peite para a Moura ou Mulher Mariña (Pena Graña), que num dia, o escolheu na Trebopala para reinar; e, aguarda-o a sua morte no seu reino do Mar Moiral, ou Alén para compartilhar com ele o reino e seus tesouros. Mas esta tradição mantida nas heráldicas até hoje do peine e do espelho da Muller Mariña Quando nasceu? O áureo peine calcolítico de Caldas, permite intuir, sendo conservadores,  [em clave PCP] de continuidade  uma origem Neolítica.

Crenças que fizeram que a gente poderossa levasse consigo, o melhor que tinha, o ouro, para o desfrutar no Além ou no interior da câmara, alimentam o interesse pelas mámoas dos que não têm médios para subsistir.  Começando a violação ao dia seguinte do enterro (Pena 1991) e repetíndose ao longo de milénios, completaram o trabalho os construtores de lareiras para as casas dos camponeses granjeros, levando-se as pedras ou chantas da câmera, -da canteira-, dizian.

Ola e pente de ouro, seguramente, un agasallo do heroe para a Mater

O tesouro escondido de Caldas ilustra este costume documentado quando assinalando que a Terra dos Galegos é rica em ouro, prata, peles de animais selvagens e outras riquezas, dí (capítulo VII) o Códice Calixtino no S. XII,   que sobretudo é muito rica em Tesouros dos Mouros, gacis sarracenicis [sarracenos e etimoloxía popular dos mouros considerando mineria o ‘furar nas mámoas’, o abrir galerías no Além em termos de Geografia Mítica Celto-atlântica para apanhar os tesouros das raças da Mourindade.

Assim as achamos todas violadas hoje. Outras causas, actividades roturadoras e ‘mineiras’ da Idade Meia, o saque sistemático da Idade Moderna, a concentração parcelaria e os incontrolados desmontes do presente século ajudaram tambén o desaparecimento de muitas -dos períodos Megalítico, Calcolítico, Idade do Bronze e do Ferro- ficando a lembrança – como sorriso de Chesire cat- na toponímia de montes, vales e lugares

Por último chega a paleta da arqueóloga ao túmulo excavado milleiros de veces. Se sabe o conto? Ben. Não se sabe? Bem, tamén, as ortopédicas chantas sostidas no aire converten nun unicum mundial o dolmen de Dombate – o New Grange Galaico-.

Estas actividades deixan deixam nos lacos anticos et mamolas “mámoas”, dos diplomas seu cartão de apresentação o visible buraco de violación.

GRANDE BURATO

Em 1997 o indoeuropeista galego da Sorbona Eulogio Losada Badía, creador do IGEC, apresentou num congresso na Universidade de Bretaña Ocidental, Brest -as atas publicaram-se em formato livro, seus estudos sobre o signario tartésico, concluindo que por suas carácteristicas fónicas se tratava,  sem dúvida duma língua Celta. O livro distribuído por Francia, Bretanha, Escocia e Irlanda, acordou o interesse dos lingüístas especializados nos estudos celtas. Assim o Tartésico, Celta Antiguo Común o Q-Celtic

TRES ESTELAS

Como tinha demonstrado Eulogio Losada Badía-, falado no atlântico europeu, agora decifrado por J. T. Coch, o vocábulo Laco/ Lago, Lagoa, Lago, Lagoela e derivados, assinala que alude a uma mámoa, ou a um túmulo, em celta antigo comúm tartésico: lokoon, significam ‘tumba moimento funerário, como o cisalpino lokan ‘tumba’, podendo provir do *indo-europeu *legh- “jazer”, sendo seu registro mais antigo a inscrição do Tasionos, galaico Nerio com um impressionante currículum pois não contente com dizer que ele é o primeiro ario documentado dá História (não se assustem, ari significa “nobre” – se os nazistas levantassem a cabeça!-, proclama também ser ele o primeiro herói celta, excingos, de Fisterra da Kaltia ou Galtia, isto é Galiza! O berço dos Celtas da Europa Atlântica.

romana

Romanae villae paucas fenestras habebant plateas versus, sed magnam lacunam in medio tecto ubi pluvia cadebat in impluvium

Como curiosidade o latín lacus, tumba, ou foxo com cinzas da incineração, tem também o sentido de buraco chamando-se lacunar o grande oco, a magna lacuna, no meio do teito pelo que caía a chuva no impluvium ou pequena piscina do pátio.

Hoje conhecemos a origem dos buratos de violação das mámoas, mas o imaginário dos paises celtas pensava que estes buracos,  eram como túneis comunicando nosso mundo dos vivos com o Alén, pelos que saía [A]Moura a asollar seu ouro para que conservasse o brilho. As miniaturas medievais a representam com o cabelo solto, tocando a viola, sobre á mámoa ou se olhando ao espelho e peitando o dourado cabelo cum peite de ouro.

Páxina en progreso. Disculpen as molestias

Publicado em ETNOARQUEOLOXÍA | Deixe um comentário

TOMO II, CAPÍTULO II

Desde varios focos tentamos mostrar aquí as relacións dos principes ou imperantes do clan Petriz co seu territorium [en adiante territorio] patrimonial: A Terra de Trasancos. Daremos feito?

Este capítulo consta de tres partes. En primeiro lugar tratamos de referir a un contexto algúns relatos e tradicións épicas recolleitas polo Conde de Barcelos. Contamos a lenda familiar da chegada providencial á Terra de Trasancos do clan ‘Petriz’, falamos do carácter violento do Conde Froila Bermúdez e das relacións deste nobre co seu mosteiro familar de S. Martiño de Xuvia.

 

En segundo lugar, tras referirnos a unha lembranza de Munia Froilazna memoria do pobo, seguen as razóns e circunstancias, impulso e trazos firmes que levaron a esta señora extraordinaria a funda-lo máis fermoso mosterio trasanqués: [San Salvador de] Pedroso. Tras unha demora para examina-la fortuna deste membro do máis poderoso clan nobiliar de Galicia, contrastamo-lo patrimonio desta monxa co do cabeza da igrexa da Terra, o arcipreste ou abba, Munio, asemade abade de S. Martiño de quen aireamos, xunto ao patrimonio, outras cousas relacionadas con Xuvia. Este apartado complétase cunha apunta das correntes do monacato do momento en relación ao comportamento de Doña Munia, cunha última referencia ao seu desaparecido mosteiro de Pedroso para reconstruí-la súa planta segundo as declaracións das testemuñas dun apeo.

Para rematar facemos unha detida exposición da repercusión que a actuación do Conde de Galicia D. Pedro Froilaz, no contexto político do seu momento tería no noso territorio; A posible crianza do infante Alfonso Raimúndez na Terra de Trasancos; o longo preito dos arciprestazgos; o paso de San Martiño a Cluny e outras cousas para terminar este guión con moitos desposorios.

Apartados

-Accidentada, mítica e providencial chegada á Terra de Trasancos da dinastía   Petriz.

-Trasancos, Terrritorio patrimonial dos Petriz.

-Froila Bermúdez, cabeza de clan e Xuvia o seu mosteiro.

-Tradición épica portuguesa. A toma de Oviedo e ceguera do conde.

-Noticia dun crime verdadeiro e espantoso

-O Conde de Barcelos conta máis fazañas dos Petriz

-Contexto histórico do relato dun conflicto entre tres reinos.

– Os personaxes.

– Guerras entre irmáns.

– Épica morte do Conde don Rodrigo Froilaz a mans de Ruy Díaz o Cid, no Nobiliario do Conde de Barcelos.

– Epílogo.

– Os Petriz e Alfonso VI.

– Doña Munia e Pedroso.

– Munia, lendaria na memoria do seu pobo.

– O maior monasterio románico de Trasancos.

– Testamento do marido de Munia.

– Fundación do mosteiro de San Salvador de Pedroso.

– Patrimonio e Munia, membro do máis poderoso clan nobiliar galego.

– O mosteiro de San Martiño e a súa relación co clan familiar.

– Munio abba.

– Sobre o monacato e Munia.

– Planta do mosterio de Pedroso.

– A Terra de Trasancos no xogo político do Conde D. Pedro Froilaz.

– Infantiño agochado.

– Danza do casamento dunha raíña viúda.

– Longo preito dos arciprestazgos, antecedentes.

– Bula iusticiae ac rationis ordo e rifa dos bispos de Mondoñedo e Santiago.

– Dúas viaxes, unha de Munio, abade de Xuvia e outra de Gelmírez a Roma.

– O bispo, disputa en galego e o arzobispo en latín.

– D. Pedro Froilaz pon fin ao preito dos arciprestazgos.

– O abba Munio asina un acta de obediencia e submisión a Gelmírez.

– Listado de cregos e cabaleiros das terras de Trasancos, Bezoucos, Labacengos e Arrós.

– Cabaleiros do clan Petriz instalados en Trasancos.

– Os arciprestazgos da Terra de Trasancos e das antigos trebas, territoria e diócesis dos Lapatiancos [Labacengos] e Arrotrebas [Arrós] regresan á igrexa da sé Vallibriense para sempre.

– De como o Conde D. Pedro botou de Galicia con moi gran deshonra aos celtíberos.

– Confíase o Conde e Gelmírez xoga dúas batallas.

– Don Pedro ten rei de seu.

– Cae D. Pedro prisioneiro, sorprendido polos celtíberos en Viandangos.

– Cortes en Compostela.

– Por terceira vez unha fermosa raíña visita o tálamo.

– Ameaza de non ultrapasar os Alpes de Galicia e desentenderse dos asuntos da Terra de Foris.

– Avinza de Gelmírez e D. Pedro.

– Pasa factura Gelmírez ao Conde D. Pedro?

– Política matrimonial do clan Petriz.

[Addecet.  Noso agradecemento a  ‘xenealoxias do ortegal’ que facilita agora visualizar a evolución mostrada na Historia de Narón das redes familiares da Terra de Trasancos ]

ACCIDENTADA, MÍTICA E PROVIDENCIAL CHEGADA Á TERRA DE TRASANCOS DA DINASTÍA PETRIZ

Todas as dinastías remítense polo xeral a un antepasado mítico de orixe nobre, un heroe de virtudes sobrenaturais, do que o seu recordo lendario transmiten con orgullo. Así Irlanda – con cultura de base territorial [celta: túath = toudo, treba ou terra]– estaba baixo o dominio de reis (BINCHY), personaxes sagrados, descendentes dunha deidade [fundador epónimo da dinastía] investidos da maxestade  […] [na sagrada  entronización].
A nosa dinastía xustifica a súa orixe trasanqués e o feito de que tivesen nesta terra todas as súas primitivas propiedades patrimoniais, bens, heredades, homes, uillae, igrexas e o monasterio familiar de S. Martiño, mediante unha lenda [fundacional] na que se funden vellos mitos atlánticos -unha chegada providencial por mar, que lembra  unha serie de relatos célticos, como [non por casualidade, como o ví e publiquei en 1991, 54 ] o relato da viaxe da embarcación de Vicorra [Immram Curaig Va corra] mencionada por Fernando ALONSO ROMERO e recolleita por Whitley Stokes (1) [i]


O relato da viaxe da embarcación de Vicorra (Immram Curaig Va corra) fala ‘dunha embarcación de coiro, construída con tonas de pelexos superpostas, que levaba unha tripulación de nove homes a saber: un bispo, un párroco, un dean, o carpinteiro que construíu o barco, un xograr, un criado e uns monxes. Esta tripulación iniciou a súa singradura en inverno e sen rumbo fixo, permitindo que o vento os levase onde Deus quixera’. Ao Cabo de varios días de navegación o curragh (barco de coiro) chegou a un lugar nomeado “punta de España”, onde atoparon uns pescadores que os conduciron ata a costa. Preto do lugar onde o bispo desembarcou decidiron construír unha igrexa a fama da cal chegou a Roma. Ao cabo duns anos o bispo foi convidado polo Papa a ir a Roma, e o lugar ficou nas mans dos monxes mozos e do deán. Segundo di o relato, a fama da igrexa continuará ata o Xuízo final. Whithey Stokes, “The voyage of the Vi Corra”, relato núm. 75, Revue Celtique XIV, 22.

Cae fóra do presente estudo [-deciamos nos en 1992, agora esto xa non é así-]  ocuparnos dunha serie de contos de sabor céltico que entroncan estreitamente coa tradición galega e eses relatos das barcas de pedra, como a de S. Andrés de Teixido, A Barca, e ata a chegada a Padrón do Apóstolo Santiago.
Hai que destacar un lugar común nestas viaxes por mar: o fío condutor da providencialidade. Fronte ao cursus dun navío que depende da pericia do home existe outra forma [errática] de viaxar, o error, onde esta pericia vese anulada por unha forza sobrenatural e a nave  [zarandeada, a deriva ] dando trombos non obedece senón os designios divinos. Un navío por mor dunha tempestade, a perda do timonel, poderoso feitizo, etc., é apartado providencialmente do seu curso obedecendo unha vontade sobrenatural que ten trazados misteriosos designios que só o tempo encargarase de desvelar. O navío chega onde Deus quere, Deus sabe por que. Fortuna ou desventura, eila o error: aventura e epopea.

Os escritores da antigüidade estaban ben familiarizados con estes errores providenciais e Virglio rexistra como trala perda de Palinuro, a nave de Eneas, sen timonel, é arrastrada polo fado ás costas Euboicas de Cumas onde fixar a ancora. O destino dos Sucesores de Eneas cumprirase cando moitos anos despois funden Roma.

No linaje ou estirpe dos Froilaz ¡pensar aínda que este concepto non existiu durante toda a Idade Media galega é unha impostura! A xénese dá presenza do clan nobiliario na Terra de Trasancos reviste tintes clásicos: ao igual que sucede co fundador do Imperio romano Augusto,  remite [o tema fundacional] á chegada providencial dunhas naves á costa, neste caso á costa de Trasancos por mor dunha tempestade. Así nolo conta o Conde de Barcelos: [i] (2)

1 O Conde Dom Mendo veyo de terra de Roma, e era do linhage dos Godos, e veyo a Galiza cuydando a ser Rey, com gram Companha de Cavalleyros, e doutras xentes, que trouxe por mar: e aqueceo assi a ventura, que quantas naves, baseis, e galés trazia, quebrarom todas no mar, no cabo de Piorno [Prior], e em Trazentos [Trasancos] ,

condedonmendo 001

Providencial chegada a Terra de Trasancos. Deseño de Eva Merlán Bollaín asesorada por André Pena para a Historia Ilustrada de Narón

e aportarom com el cinco Cavalleyros, e nom mais; e de û delles vierom os de Trazentos; e doutro os Marinhos; e doutro os de Ambra; e doutro os Beltranes de Neudos [Nendos]; e doutro os de Andrada de Braga.

Este Conde Dom Mendo rouzou Dona Ioana Romães filha do Conde Dom Romão; irmão del Rey Dom Afonso o Casto, e cazou com esta Dona, e fez em ela.
2. O Conde Dom Frojaz Menendes n.2 foy cazado com a Condessa Dona Grixevera (2) filha do Conde D. Alvaro das Asturias ouve: /57/

3  O Conde Dom Vermui Frojaz (n.3) foy cazado com a Condessa D. Aldonça Rodrigues filha de D. Rodrigo Romães Conde de Monterroso, (fol. 3, n.9) e fez em ela:
4. O Conde D. Frojaz Vermuis
(1), non cabo do Prior, é en Trasancos
(2) Visclávara Vistrariz

[ADDENDA]

IMMRAM CURAIG VA CORRA

revetrasanciauge

Lousiña de Santa Comba Covas. Ferrol, có epígrafé Rebe Trasanciuge. “A Reva Trasanquiña” ten a virtude de resplandecer  baixo a agua ao ser mollada . May I be protector for those without one, /A guide for all travellers on the way;/ May I be a bridge, a boat and a ship/ For all who wish to cross (the water).”  A deusa REVATI— Shanti Deva

A lousiña coa referencia a “Trasancos”, e a Ascendente [cando se pon o Sol] Lúa, “Reva”, revela o exacto significado no pasado pagano e presente cristiano do santuario de Santa Comba e permite relacionar a fundamental navigatio da literatura irlandesa: o Immram Curaig Ua Corra coa a lenda fundacional recollida  no Nobiliario do Conde Pedro de Barcelos no século XIV da chegada a Terra de Trasancos, -similar a chegada de Eneas ás costas de Cumas (Virgilio Eneida libro VII)-,  da mais importante liñaxe de España.

Ladeando en 1992 a publicación da mencionada obra irlandesa; Requerido un dia para ver uns restos e estructuras descubertos polo temporal nun cantíl en Covas,  [inmediato ao santuario de Santa Comba e San Silvestre – santos herdeiros dun culto anterior, relacionado co solsticio de inverno; patróns das meigas-], con posterioridade a publicación deste segundo volume: achei a lousiña  [coa reseñable particularidade, de brillar como o ouro na agua], furada como unha fusaioa, co epígrafe dedicado a á Deusa Nai, REVE TRASANCI AVG, epíteto en dat. s. a Rebe “lúa ascendente”, Augusta,  da Terra de Trasancos. Catalogouse no lugar un castro destruido polo mar, e un centro monástico altomendieval de monxes celtas, previo á actual capela orientada non ao sol, senón como a Pena Molexa próxima, orientada, cousa singular, á Lua, que foi igrexa parroquial con camposanto na Idade Media circunstancia que indica que a Ínsua do Medio non existia no século XII, e non se debe confundir coa, psbl. tamén lunar [vogalismo e/iInsula Selina, que Tructino (a. 868) menciona na Terra de Cedeira.

 Na praia próxima, Pedro, Conde de Barcelos situa o desembarco das grandes linaxes galegas: os Petriz ou Froilaces de Trasancos; os Mariño; os Freire de Andrade, etc.  Unha sucesión encadenada de grandes temporais como nunca antes recordábase retirando a area das praias deixou ao descuberto un grande bote de madeira encabillada, – encadrable en calqueira época por usarse a milenária técnica dende tempo inmemorial ata o século XIX -, e esta circunstancia anímoume a inserir, a Viaxe da Ví Corra, o  IMMRAM CURAIG VA CORRA,  vendo eu entre o relato irlandés e o relato  da lenda fundacional da arribada dos cabaleiros a Trasancos, algo máis que un vínculo.

The Voyage of the Hui Corra (Author: Unknown) section 1  ,27

Texto tomado da traducción inglesa ex http://www.ucc.ie/celt/published/T303030/index.html

section 1

SANYO DIGITAL CAMERA

A princely landholder, hundreded, combative, was born, once upon a time, in the dear and beautiful province of Connaught, to wit, Conall the Red, descendant of Corra the Fair. Thus was that landholder: a man happy, wealthy, exceeding prosperous; and never had his house been found without Three Cries therein, to wit, the cry of the strainers a-straining ale, and the cry of the vassals over the cauldrons a-forking out (joints) to the hosts, and the cry of the warriors at the chess-boards a-winning games from each other. Never, too, was his house found without the Three Sacks, to wit, a sack of malt for preparing yeast, a sack of wheat for preparing the refection of the guests [note 1], and a sack of salt to make every food taste well. Never, too, was his house found without the Three Sacks, to wit, a sack of malt for preparing yeast, a sack of wheat for preparing the refection of the guests, and a sack of salt to make every food taste well.

Martis socio banduae

Bandua  “Atado” Socio Martis. Baños de Bande. Seguramente a mais antiga ficha do  fidchel ou xadrez celta atopada no mundo, procede de Baños de Bande (Ourense) 

Na bela provincia de Connaugh naceu fai moito tempo un campeador príncipe de Terra, señor de cen Casas, [hundreded] chamado Conall o Vermello, descendente de Corra o Xusto. Así era o Señor da Terra: un home feliz, rico, próspero en extremo; e nunca se encontrou súa casa desprovida de Tres Voces, convén a saber, a Voz dos filtradores, bebedores de cervexa filtrada; e a Voz dos vasalos nos potes, levantando talladas coas forquilhas para os hóspedes [nota 1]; e a voz dos guerreiros rifando,  uns con outros,  pola vitoria sobre os taboleiros de fidchel [xadrez]. Nunca tampoco faltaron na súa casa os tres sacos, a saber, o saco de malta para preparar o formento, o saco de trigo para preparar a vianda dos invitados, e o saco de sal para ter cada comida ben sazonada

The Voyage of the Hui Corra (Author: Unknown) section 2  ,27

This was his wife: Caerderg, daughter of the erenagh1 of Clogher2. No want, in sooth, had they, save that they had no fitting children; and not (altogether) childless were they; but their children would not stay with them, and died immediately after their birth.

Gal. Esta era a súa esposa: Caerderg, filla do erenagh [*freire, deán] 1 do mosteiro de Clogher 2. Nada, en verdade, poderían desexar, salvo non deixar fillos, e non precisamente por que a eles lles faltasen criaturas, mais porque os seus nenos non podían quedar con eles e morrían inmediatamente logo de nacer.

 Gal-Port. Esta era a sua esposa: Caerderg, filha do *erenagh [*freire decano] 1 do mosteiro de Clogher 2. Nada, em verdade, poderiam desejar, salvo não deixar filhos, e não precisamente por que a eles lhes faltassem criaturas, mas porque as suas crianças não podiam ficar com eles e morriam imediatamente depois de nascer.

Esp. Esta era su esposa: Caerderg, hija del erenagh [*freire dean] 1 del monasterio de Clogher 2. Nada, en verdad, podrían desear, salvo no haber dejado hijos, y no precisamente por que a ellos les faltasen criaturas, mas porque sus niños no podían quedarse con ellos y morían inmediatamente después de nacer.

Pecio Santa Comba 014

Restos dun grande bote na Praia de Santa Comba.

NOTAS 1 O erenagh é un crego tenente ou impropriator “comendeiro” das terras da Igrexa [Como sucede con nosos galegos Freires, o direito eclesiástico, sustén]  O’Curry, non permitiría que un clérigo medieval irlandés puidese ter fillos. Pero no parágrafo 11 e 12 se lle chama expresamente an cleirech, “un clérigo” . [circunstancia que- saíndo nós agora á palestra- explicaría en contexto ‘melusino’ e fundacional que liñaxe  Andrade, pois, ao meu modo de ver, o apelido Freyre , literalmente “fillos do frade” dos mencionados Andrade, podería vincularse á lenda da Vicorra [alterada xa cando a recolle o conde don Pedro de Barcelos] , formara parte cos Mariño, da tripulación salvada do naufraxio [pola barca dun pescador] na versión transmitida polo Conde de Barcelos: “e aportarom com o çinco Cavalleyros, e nom mais; e de û delles vierom vos de Trazentos; e doutro os Marinhos; e doutro os de Ambra; e doutro os Beltranes de Neudos; e doutro os de Andrada de Braga”. A importancia do tema melusino na liñaxe dos Mariño e a sua  estreita relación co conto da Muller Mariña de Andersen é ben coñecido. As versines populares do tema melusino na Terra de Trasancos serviron de base literaria – bem que superficial- a Torrente Ballester]. 2Posiblemente Clochar mac Daimhene (hoxe Clogher) en Tyrone (nota do autor da traducción inglesa) Pecio de Santa Comba Foto da Sociedade  Cultural Columba

section 3 p27

So one night, in his bed, the landholder said to his wife: ‘It is sad for us, ’ said he, ‘not to have a son to be a fitting successor in our place after us.’

[G] Así que unha noite, na súa cama, o terrateniente dixo á súa esposa: “É triste para nós,” dixo el, “non contar cun fillo digno sucesor no noso Lugar, despois de nós “

[G-P] Assim que uma noite, em sua cama, o terrateniente disse a sua esposa: “É-nos triste,” disse ele, “não contar com um filho como apropriado sucessor em nosso Lugar após nós

[ C] Así que una noche, en su cama, el terrateniente dijo a su esposa: “Es triste para nosotros,” -dijo él, “no dejar un hijo para ser sucesor digno en nuestro Lugar tras nosotros “.

section 4 p27

‘What wouldst thou fain do therefore?’ says the wife. ‘This is what I would fain do’, quoth the landholder,

Entón Que é o que te gustaría poder facer a ti? -dixo a muller. ‘Isto é o que me gustaría facer’, dixo o terrateniente,

Então Que gostarias de fazer a tí? disse a mulher. ‘Isto é o que gostaria de fazer’, disse o terratenente

Entonces ¿Qué te gustaría hacer a tí? dijo la mujer. ‘Esto es lo que me gustaría hacer’, dijo el terrateniente.

p.28

‘make communion with the Devil 3, if perchance he would give us a son or a daughter as successor, who would take our place after us.’

“facer comuñón co demo 3, no caso de que nos pudese dar un fillo, ou unha filla en descendencia para ocupar o noso lugar despois de nós”.

“fazer comunión com o demônio 3, no caso de que nos desse um filho, ou uma filha em descendencia, para ocupar nosso lugar depois de nós”.

Galloglass-circa-1521 Alberto durero

Corio Irlandés por Alberto Durero ca. 1521.  “1520s early father walter Talbot see 1878 became chaplain to an irish regiment in the Spanish service which was sent to the low countries where Albrecht durer saw the irish war men and sketched them the irish were probably serving the Hapsburgs 1521 ad durer wrote over the painting “also gand dij krigs man in irlandia hindr engeland “—translated = here go the warmen of Ireland or thus go the warmen of Ireland beyond england”,  and also [wrote] “gend dij pawern in irlandyen” —here go the poormen of ireland galloglaigh beat off a heavy cavalry charge by forming a defense axe swinging wall […] from behind which light cavalry could make short term skirmishes before retreating and regrouping another of their fearsome techniques was to swing their deadly axes in a figure of eight movement while marching and sometimes running at the enemy creating the spectacle of a wall of the ferocious roaring warriors bearing down on you at speed. 1539 may 1st law enacted by henry viii all citizens of eire Ireland ordered to have english tongue and english language english habite english laws english commandments no person or person of what estate condition or degree they be use or wear any mantles cote or hood made after the irish fashion no person ne person shall be shorn or shaven above the ears or use the wearing of haire upon their heads like unto long lockes called glibbes have or use any hair growing in their upper lippes called or named a crommeal henry viii dyed with saffron yellow surplices not allowed by irish. Nota Wikimedia commons  NOTA 3  The Irish díberga seem to have devoted themselves to the Devil by putting certain marks on their heads. See the Book of Armagh, 6 a I, the Tripartite Life, Rolls ed., p.286, note 6, and cf. the Fourth Life of S. Brigit ( Trias Thaum., 556, col. I) cc.37, 40 a I, as to the signa diabolica, stygmata diabolica in capitibus.

section 5 p28

Then they fasted against the Devil, and the lady forthwith became with child, and she was nurturing her pregnancy till the end of her nine months. Thereafter came unto the lady great efforts and mighty birth-pangs, and she bore three sons in that great bringing-forth, to wit, a son at the beginning of the night, and a son at midnight, and a son at the end of the night. And they were baptized according to the heathen baptism 4, and these were their names, even Lochan, and Enne and Silvester 5

Entón fixeron xexún contra o Diaño, e a señora de inmediato fíxose co meniño, e mantivo súa gravidez até o final dos nove meses. Tras iso chegaron as contraccións da señora e as poderosas dores de parto, e deu a luz tres fillos nun dilatado parto, a saber: un fillo ao comezo da noite, e un fillo á medianoite, e un fillo ao final da noite. E foron bautizados segundo o bautismo pagano 4, e estes foron seus nomes, Lochan e Enne e Silvestre 5.

Então fizeram jejum contra o Diabo, e a senhora de imediato fez-se com o menino, e manteve sua gravidez até o final dos nove meses. Após isso chegaram as contrações da senhora e poderosas dores de parto, e deu a luz três filhos num dilatado parto, a saber: um filho ao começo da noite, e um filho à meia-noite, e um filho ao final da noite. E foram batizados segundo o bautismo pagano 4, e estes foram seus nomes, Lochan e Enne e Silvestre 5.

Entonces ayunaron contra el Diablo, y la señora de inmediato se hizo con el niño, y mantuvo su embarazo hasta el final de los nueve meses. Después de eso llegaron las contracciones de la señora y poderosos dolores de parto, y dio a luz tres hijos en un dilatado parto, a saber: un hijo al comienzo de la noche, y un hijo a la medianoche, y un hijo al final de la noche. Y fueron bautizados según el bautismo pagano 4, y estos fueron sus nombres, Lochan y Enne y Silvestre 5

promptema dyinggod

4 Trasunto segundo o penso da tríada dos três fothad, vástagos trigémeos da Irlanda, evocadores dos três passos do sol: Aen-dia “único deus”, o pastor nado à tardiña; Tren-dia “forte deus”, o auriga da carpanta, “carro”, solar, nado a meia noite; Caen-dia “brilhante deus”, nascido ao amencer. Coír Anman, 220. As to heathen baptism of the Celts see/ Para o bautismo pagano dos celtas cf. Rhys, Hibbert Lectures, p. 500 note, and the Coir Anmann, s.v. Connal Cernach, H. 3. 18, p. 592a . 5 Segundo o penso (Pena Graña) têm os três intensificado seu carácter do terceiro passo, do Álem. The names of three saints commemorated at Dec. 31 [ hoxe non coincide S. Silvestre co invernal solsticio por eliminar 10 dias a bula papal da reforma do Calendario Iuliano, chamada Inter Gravissimas,  do papa Gregorio XIII o 24 de febreiro de 1582]  O nome dos tres santos se conmemoran o 31 de Decembro in the Félire Oengusso, and in the Martyrology of Gorman… e, precisamente é o dia en que se conmemoran Santa Comba e San Silvestre en Covas.

Así comeza a historia na versión irlandesa do tema mitológico celta – a chegada de [San] Silvestre [trasunto do sol] e da súa nai Santa Comba, herdeira do epíteto Rebe/Reve, “Lúa Ascendente”, da Mater , Virxen Nai, do pagano pasado, a Covas.

santacombinha

Capela de Santa Comba, trasunto de Reve,  “Rising Moon, Ascensión [da Lúa]”, e de San Silvestre [trasunto do Sol]. A capela, como a Pena Molexa do O Val, está orientada á lúa, Revati , “A Brillante” na India Védica: May I be protector for those without one, /A guide for all travellers on the way;/ May I be a bridge, a boat and a ship/ For all who wish to cross (the water).”  REVATI— Shanti Deva

Un tema mitolóxico descomposto polo cristianismo  – por nos estudado e comentado que editaremos nun apéndice ao remate deste libro -, nunha historia protagonizada polos solares vástagos, sendo predecente de Silvestre o solsticial e decadente deus [encarnando o segundo paso do sol, Grannos] -, convertido en San Silvestre no presente cristián posiblemente polos monxes celtas  fundadores do mosteiro de Sancta Columba [- presente en Santa Comba en paredria coa súa Nai, Mater, trasunto no seu aspecto luminoso nocturno, nunca oscuro, nunca negativo, psicopompo, da Virxe intercesora celta, REBE, psbl. airl. Re-ve [“Rising Moon, Lúa da Ascensión” (Pena Graña)], e por este motivo Santa Comba, constituindo unha singularidade nos santuarios galegos se orienta á Lúa, non a saída do sol -. E non é casual, dico aperte, que a apagada e fosca  loseta co epígrafe Rebe Trasanciuge ‘feita cun material máxico’ resplandezca baixo a auga con mil escintileos.

Santa Combiña, patroa das meigas, chegada no presente cristián na barca de pedra có seu fillo San Silvestre ao santuario, foi un destino, unha etapa importante, como Santó André, do documentado esquecido Camiño Normando de Peregrinación da ruta cantábrica ao Fisterra galaico. E foi, sen dúbida  – complementando a función da pena Molexa- etapa importante cecais de similares peregrinacións, seguindo eventualmente dende o Neolítico o Camiño do Sol cantábrico ata as Partes Extremas Gallaeciae: a Punta de España.

(p.61 section 75.)

covas2

‘Thereafter they bade farewell, and the old man related to them their (future) wanderings and the order of life. And he said to them: ‘Ye shall go’, saith he, ‘from me over the sea to the Point of Spain [probably cape Prior], and a boat’s crew will meet you on the sea at fishing, and they will take you with the to land. And when thou’, he said to the bishop, ‘shalt go out of the boat on shore, make prostration thrice unto God, and around the sod whereon you shalt set thy face the host shall assemble on every side. They will establish a church and community there. And thy fame shall reach to Rome, and Peter’s successor shall bring you eastwards to Rome, and thou shall leave yon priest in that place, and thou shalt leave the deacon as a sacristan, and that place shall be upheld in use till Doomsday.

You shall leave the gillie (marmitón) in Britain, and he shall remain there so long as he shall be alive.’

punta de España

PUNTA DE ESPAÑA (Pena Graña). Cobas. Cabo Prior. *Punta de España. Este extremo nor-occidental non é Fisterra, é seguramente o Cabo Prior (Kabalion da antigüedade, fragmentado hoxe pola erosión nas pequenas ínsuas chamadas ‘Os Cabalos’

Logo,  ao despedirse, o ancián referiulles as marabillas do futuro e como transcorrería a súa vida. E dirixíndose a eles “Debedes partirvos da miña beira agora díxolles- marchar sobre o mar á *Punta de España onde achardes a tripulación dun barco de pesca faenando no lugar, que vos atopará e vos conducirá a terra. E cando ti -díxolle ao bispo – abandonando o bote chegues á beira, prostrarasche ante de Deus tres veces,  e acudirán os teus anfitriones todo ao rededor do campo onde puxeches o teu rostro de todas partes.

And thy fame shall reach to Rome, and Peter’s successor shall bring you eastwards to Rome, and thou shall leave yon priest in that place, and thou shalt leave the deacon as a sacristan, and that place shall be upheld in use till Doomsday.

[/FIN DE ADDENDA]

TRASANCOS, TERRITORIO PATRIMONIAL DOS PETRIZ

Desde tempos inmemoriais e ata o ano 1111, data da fundación de Pedroso por D. Munia e finais do 1113, en que se traspasa a Cluny o monasterio familiar de Xuvia polo Conde D. Pedro Froilaz e os seus irmáns, a Terra de Trasancos estivo absolutamente baixo a jurisdicción do xefe do clan desta familia condal. Trala aparición dos coutos monásticos e a integración do Territorio no chamado condado de Trastámara, continuará esta familia á fronte da Terra de Trasancos ata a morte do último dos Froila: Rodrigo Gómez, sine semine. Pasarán entón á Terra de Trasancos e, como veremos, con ela aos monasterios de Xuvia e Pedroso, co condado de Trastámara, á casa de Molina.

Durante os séculos XI, XII e XIII esta dinastía, ata a súa extinción, igual que a partir do século XII o seu condado (o condado de Trastámara, literalmente “Tralo Tamara, [o rio] Tambre”) foi a máis importante de Galicia e, ata a solución da liña na monarquía (María de Molina); as súas accións incidiron directamente dunha ou outra forma no seu Territorio patrimonial: a Terra de Trasancos, simultáneamente, e en maior medida na Historia de Galicia que encheron de episodios (algúns terribles, os máis, fermosos e épicos) dignos de ser recordados pola súa beleza. Houbo un momento en que unha nobre casa xurdida da Terra de Trasancos foi rectora de Galicia, e un pouco máis, e isto é o que pretendemos apuntar.
Feitos de tanto alcance mesturaron necesariamente a historia coa lenda, pero ás veces podemos albiscar algo.

Visclávara2

Visclávara Vistrariz por Eva Merlán, asesorada por A. Pena

Os primeiros documentos da Colección diplomática de Xuvia, (3) ofrécennos poucos datos desta familia. Coñecemos mándalas do ano 977 de Visclávara Vistrariz (quizá a Grixevera que nos apunta de vagar o Conde de Barcelos) que estivo casada cun membro da dinastía Petriz, Froila, en primeiras nupcias (4) e logo con Tello. Era esta nobre dama neta de Arximiro, que fora duque per ordinationem Ranimiri principis (5) co que, xa feito rei, Ramiro I participaría con fortuna en moitas campañas militares cum dei iuuamine plurimo  tempore beligeravit armato (6).

arximiroe

Ao chegar ao remate do ano 884, dí Prudencio: Os normando que chegan polo Garona ata Tolosa, exercen a rapina por todas partes con impunidade; ao regresaren de alí, algúns deles (quidam) arribaron a Galiza. Uns [partim …partim] dispersáronse ante a acometida das bestas, outros pereceron por unha tempestade do mar”. Annales Bertiniani. Pola súa parte o Chronicón Sebastiani reconta: Ramirus iam factus Rex, misit adversos eos exercitum cum ducibus et comitibus et multitudinem eorum interfecit, ac naves LXX igne combusit […], “Xa feito rei (ao comenzar o seu reinado), Ramiro enviou contra eles un exército ao mando de duques e condes e matou unha multitude deles, e prendeulle lume a 70 naves que arderon […]”. Ipsi vero piratae, quos illi wikingos apellant, nostri ascomanos, 438ss

A este duque, que morrería  sendo  bispo en San Martiño [pp, 458-476] dedicámoslle o capítulo XIV do anterior volume desta serie (7).
Antes da súa morte, esta riquísima señora, dotaría o monasterio familiar expléndidamente  -a uilla de Ardá [Ardani] , a uilla de Xuvia, a igrexa de S. Xurxo de Moeche e a uilla de Moeche condicionada a que o seu irmán Vermudo morrese sen descendencia-.

Ardá

[Deseño de Eva Merlán ex A. Pena] Eis o misterio da Xuvia de Neda

Temos motivos para sospeitar si a importancia desta linaxe non orixinaría ben entre eles mesmos, ben entre os seus vasalos, relatos familiares, mesmo aventurar unha épica perdida paralela ao ‘Cantar do mio Cid’ do que un dos Condes máis importantes desta familia, Froila Vermúdez, foi case contemporáneo. Desenvolvida esta hipótese en Portugal é estudada por Antonio José SARAIVA (8) que mantén a existencia de diversas escolas rexionais de juglares épicos. Neste sentido estase realizando [en 1990-1991] un estudo en Estados Unidos por Alberto SACIDO ROMERO, centrado no Livro de Linhagens do Conde de Barcelos D. Pedro, que esperamos contribuirá a arroxar luz sobre este tema.

 FROILA BERMÚDEZ, CABEZA DO CLAN E XUVIA, O SEU MOSTEIRO

Froila Petriz Vermudez

Froila Bermudez retorna da batalla de Sacralinas ao Mosteiro de Juvia. Desenho [fragmento] de Eva Merlán Asesorada por André Pena para a História Ilustrada de Narón.

Un templo e mosteiro, San Martiño de Xuvia, lugar tamén vocitato Tartares (reduplicación de Tart. ie *Trs, queimar, tostar, facer rozas para cultivar) fundado en tempos inmemoriais na ribeira do Mar da Xoiba como [en etimoloxía popular] se coñecía na Idade Media á actual ría de Ferrol, era o ben máis preciado do enorme patrimonio desta familia. Nel residiron temporal ou permanentemente os membros máis notables e, á beira dunha pequena igrexa (Sta. María) sita á esquerda da entrada, a escasos metros da igrexa de S. Martiño, tiña esta dinastía seu panteón familiar. Varios metros de depósitos de continuados enterramentos asulagan hoxe os sartegos do bispo Arximiro, de Visclávara Vistrariz [, 457-476] e dos seus devanceiros e sucesores. Alí descansa tamén a nai do Conde D. Bermudo Froilaz, o propio Conde e o seu fillo, o irmán do Conde D. Pedro [do cal os restos gárdanse hoxe na capela das reliquias de Santiago], o Conde Froila (Petriz) Bermúdez e a maior parte dos descendientes desta liña, cuxas mandas testamentarias coñecemos.
Por este motivo o mosteiro de San Martiño de Xuvia foi testemuña de principescos enterros non exentos de espectacularidade, unha interminable ringleira de príncipes da igrexa, bispos, abades, arcediáns das Terras [Trebas/Toudos] controlados pola familia e a nobreza máis distinguida de Galicia, concorrían en brillantes cortejos fúnebres ás honras, no monasteiro.

lupa rodriguez

Minuta da morte da nai de Froila Bermúdez, a condesa dona Lupa Rodríguez ,  copia do S XVIII inserida no ‘Libro III de Varios de Jubia’

Por fortuna chegounos a noticia dun deles.
Malia que a data da copia está equivocada, xa que o Conde morrería en torno ao ano 1091, conservamos [redactada polo seu fillo o Abade Munio, Munnino, ou Donnino] a reseña ou minuta  do enterro en S. Martiño de Xuvia dun dos membros máis destacados do clan que chamaremos “Petriz” (Pérez) que é o epónimo da dinastía.

codicesl-1047-b-f-1v

Este documento  [AHN Codice. Xuvia Cod 1047b, f 1v] está transcrito no folio 3 do “Libro 3 de Varios de Jubia” -os libros números 1 e 2 se encontran [en 1990] en paradeiro descoñecido-, no A.R.G. arquivos privados eclesiásticos C 255/246 , levan a seguinte nota: “Razón de los papeles que se contienen en este libro 3 de varios, remitidos por el Ilmo. Sr.Obispo de Almería D. F. Anselmo Rodríguez al padre prior de Xuvia Fr: Francisco Vicente García; y otros copiados del Archivo por su paternidad el R.P. predicador Fr. Manuel de Puga, con más que se recogieron por otras vías. Julio 25 de 1789”. (La transcripción trata de imitar la letra del pergamino original [arriba reproducido] ” Obijt famulus Dei Froilani prolix Veremudiz. Era i CXViiii quod fuit Vi F. hora i hic in Villa Conspectu in ripa Minei iii Kalendas Martij et adductus est in locum Sancti Martini per manus Gundisalbus Episcopus et aliorum Episcopum et Dumninus Abba cum filijs sui Domnus Petrus et Domnus Rudericus et alij multi bene nati et sepultus in edodem loco die dominica hora iii ante porta de Eclesie Sancte Marie in tumulo quod est in dextra parte et alium de sinistra pars ubi cum Deo et sanctis ejus per secula requiescat in pace. Amén. Amén”.

Ano de 1081
Morreu ou Fillo de Deus, Froila, fillo de Vermudez, na era de iª CXViiiiª que foi VIª feira (venres), a primeira hora, aquí, na vila de Cospeito, na beira do río Miño, o terceiro día das Kalendas de marzo (27 de marzo), e foi conducido ó lugar de S. Martín polas mans do bispo Gonzalo (9) e doutros bispos, ou abade (10) Donnino e os seus fillos D. Pedro e D. Rodrigo e outros moitos de nobre estirpe [bene nati é psbl. traducción latina da voz do dereito común celta que designa a orde nemita “sagrada, inviolable, nobre”]. Foi sepulto nese lugar o día do domingo á hora terza, diante dá porta da igrexa de Santa María nun túmulo sito á direita da porta da igrexa ó rente, doutro túmulo [o da súa nai a condesa Dona Lupa] sito á esquerda.
Alí descansa en paz con Deus e os santos polos séculos dos séculos. Amén. Amén. (11)

A este Conde coñecémolo ben. Froila Bermúdez foi un gran señor, violento, sanguinario, cruel, piadoso, valente e leal. A súa vida foi intensa e axitada: verémolo esnaquizando arteramente ao seu sobrino bispo de Santiago; desposuíndo nunha farsa de xuízo dentro da igrexa do monasterio de Xuvia, -con complicidade do abad Antino (antecesor de Munio no mosterio do Conde)- ao campesiño Liuva de Neixa (Xuvia) do seu pomar, ou saír indemne do desastre dos almorávides en Sacralinas polo que el creu milagrosa intercesión do patrón da súa familia e outorgar logo Domirón, en agradecimento, ao patrón do seu mosterio. Defensor do seu rei, D. García, o Conde máis poderoso de Galicia veríase probablemente obrigado a entregar como refen [en fosterage] ao seu fillo D. Pedro ao rei ‘usurpador’ do reino de Galicia, Alfonso VI. A súa vida ten en certa forma certo paralelismo coa do, case contemporáneo seu, Ruy Díaz O Cid. Tivo que servir con fidelidade a un rei usurpador violentando a fides vasallática debida ao seu señor o rei D. García de Galicia.

TRADICIÓN ÉPICA PORTUGUESA. A TOMA DE OVIEDO E CEGUEIRA DO CONDE

Un personaxe así forzosamente deixaría unha profunda pegada quizá nunha épica, se cadra familiar, que non conservamos ben, e mesmo se nos nega,  [apenas conservada] a través de contos desenvolvidos pola tradición [historiográfica] nacional portuguesa que adoitaría como propias as fazañas deste nobre da Terra de Trasancos. Neste sentido nas Sete partidas o rei D. Alfonso X sinala a existencia desta tradición ao dicir que

[…]   acostumbraban los caballeros quando comían que leyessen las historias de los grandes fechos de armas que los otros ecieran et los sesos e los esfuerzos que hobieron para saber vencer et acabar lo que querien. Et alli do non habien tales escripturas, faziendo retraer a los caballeros buenos et ancianos que se en ello acertaron; et sin todo esto aun facien más que los juglares non dixiesen antellos otros cantares sinon de gesta o que fablasen de fecho darmas.  [E iso mesmo facían -dí o rei criado en fostergage en Allaríz-] que cando non puidesen durmir, cada un na súa pousada, facíase ler e retraer estas cousas sobreditas e isto era por oíndoas crecíanlles os corazóns e esforzábanse facendo ben, querendo chegar aos que outros fixesen ou pasasen por eles.](12)

A memoria do Conde D. Froila Vermúdez, perdida fai séculos na Terra de Trasancos, ben merece como homenaxe a mención dun destes contos, onde repousa, sen dúbida, entre o mito épico un fondo de verdade.
Así nos relata o Conde de Barcelos a intervención non exenta de matices heróicos na toma de Oviedo deste Conde, do cal o o seu sartego, como a sua lembranza perdida hai séculos na Terra de Trasancos, ben puidera se-lo mesmo, ou semellante ó que de boa factura e sen cuberta foi ata hai pouco utilizado fronte ao ábside do mosterio de Xuvia como lavadero público. Sic transit Gloria.

Asedio de Acre

Asedio de Acre. Miniatura medieval.

O Conde D. Frojaz Vermuis foi homê de grandes feytos, e querendo ganhar o reyno a el Rey Dom Afonso de Leão, que emtom começava a reynar, com ajuda do Conde Dom Rodrigo Romães, lidou com elle no couto de Masora, que hé entre Vilhalva, e Betanços, e foy vencido este Rey. Este Rey Dom Afonso a pouco tempo foy cercar a vila de Ovedo, e estando combatendo com sá hoste, apareceo este Conde Dom Frojaz Vermuis, que vinha a lidar com elle, e os do arrayal virom o pendom o seu, e conheceromno, e dixerom a el Rey: Senhor mais avedes que fazer, cá o pensades; ca ou Conde Dom Frojaz Vermuis vosso imigo vem alli com gram companha, e percebedevos como lidedes com elle, ca elle lidar quer com vasco. A esto lhe respondeo el Rey: Fazede vos ou combatimento, o mais aficado, que puderdes, cá o Conde Dom Frojaz Vermuis de tal feyto hé, que nom comete ninguem, se lhe tem as costas voltas, e de nosso imigo; que elle he oje, será nosso amigo; ca eu conheço bem sá bondade, ca elle nos ajudará assi como agora veredes. O Conde Dom Frojaz Vermuis chegouse a cerca do arrayal, e ordenou suas hazes, e esteve atendendo, se iria o Rei Dom Afonso a lidar com elle, e elle vendo, que o seu feyto do Rei nom era, se nom combater a vila, dixe aos seus, que bem entendia ou talanto do Rei, e o per que a quillo fazia; e que nom era, se nom pello ganhar por amigo, e por vassallo; e que descavalgassem dos cavallos, e lhe fossem a fazer serviço: ca pois elle em si mostrava tam grãde cortesia/, q[ue] maior razom era fazerem elles feytos, q a mostrassem alli, e forom a ou combatimento, e fizeromno tam rijamente, que por força ou Conde D. Frojaz Vermuis, e os seus entrarom os muros dá vila, e do trabalho, que hi filhou o Conde, que recebeo, e das quedas, que caio de cima dos muros, cegou dous olhos; e o Rei foy dentro da vila, e viu como ou Conde era cego e pezoulhe tanto, que mais nom podia, e dizia: ah Deos senhor, porque me fizestes tanto mal, que oje eu perca tam bon amigo? eu antes quizera perder o Reyno, e a vila, ca eu cedo cobraria todo pola bondade delle: alli as sás lagrimas erom muytas, e maldizia ou dia, e a hora, em que nacera, por q[ue] o perdera; alli lhe deo do seu Reyno, e dás sás terras bem quanto llo quiz. Este Conde D. Frojaz Vermuis foy cazado com D. Sancha e fez em ella.
5. Dom Rodrigo Frojaz de Trastamar.
6. Dom Vermui Frojaz.
7. O Conde D. Pedro Frojaz

D. Grixevera fez o mosteyro de S. Martinho de Iunca, e jaz hi. D. Moninha Frojaz, q fez o mosteyro de Pedroso e jaz hi, e foy cazada com D. Velloso. (13)

Logo deste fermoso relato do Conde de Barcelos pasemos a outras fontes [máis fidelignas].

 

NOTICIA DUN CRIME VERDADEIRO E ESPANTOSO

A Historia Compostelana, verdadeiro tesouro de información pese á súa parcialidad, non mostrou nunca especial simpatía polo  Clan Pétriz  [enfrontado a Gelmírez] e fala deste conde con acritude.

Notario observando marcas en el litigio Forcarey Cerdedo

O Supremo falla por segunda vez a favor de Forcarei no litixio  polo deslinde con Cerdedo. Imaxe de arquivo do Faro de Vigo do notario constatando a existencia de marcas nas penas, como defendía Forcarei. Púxenlle preito a un crego/ Polas augas dun regueiro/ Perder, perdín  canto tiña,/ Pero amolar, amoleino!

Sabido é que as disputas por herdanzas de terras ou deslindes entre familias galegas son tan antigas como a mesma Galicia. O clan familiar dos Froilaz non sería unha excepción.
O enfrontamento familiar entre o bispo de Santiago Gudesteo sobrino de Froila Bermúdez e este Conde, orixinouse ao reclamar ambos a propiedade de certas uillae, minúsculas aldeas compostas por unha pequena casa do señor cun gran espazo perfectamente deslindado abarcando á aldea no seu interior. Unha nimiedad si temos en conta a enorme extensión do patrimonio do Conde dono da maior parte dos territoria desde o Tambre ata a costa noroeste de Galicia, entre a Terra de Trasancos e a Terra de Ortigueira. O caso é que estalou unha auténtica guerra entre eles. Chegada a cuaresma decidiron asinar unha tregua, unha especie de paz de Deus, temporal segundo a Compostelana garantida baixo xuramento de fidelidade.

castro-vilareducida

Uilla Platanetum. O Val. Narón. Uilla é termo polisémico, também em Galiza se chama uilla [, 133-155] a casa labrega [em Gales, gwelle, o welle, se nomeando a renda gabal, “gabela”], e se chama uilla tambem á casa-pazo do nobre propietario e ao lugar ou conxunto de lugares  onde se agrupam duas, tres ou mais casas [, 134-135] que parece corresponderse institucionalmente com a irlandesa baile 22 “place, lugar, bailía 23″ [, 92-98; b 129-200] – 22. Assinala Sullivan/O’Curry como a palavra Baile tinha uma ‘segunda aplicação’ no composto Baile Biatach, ‘or Bally of the victualler or steward’ [,92], Compreendia na Irlanda alto medieval umas 24 casas, ‘and was a true political subdivisión of the Tuath, corresponding to the Latin Pagus. A cada Tuath tinha em Irlanda 30 Baile Biatach. Que vêm sendo o conceto de uilla, uilla Platanetum, uilla Quintana galaica, aqui apressentado. 23. Sullivan/O’Curry, assinala também que a expressão mbi Baile “an ever boiling pot”, ‘é só uma forma figurativa de expressar a existência da Casa sempre aberta’ [,85], pero nos sabemos que representa a obriga do uillicus de biatach dar xantar, colleita ou collaçom ao Señor Natural.

O que ocorreu impresionou vivamente ao pai Florez que estremecido recrimina con adjetivos durísimos ao noso Conde:

 

800px-English_-_Martyrdom_of_Saint_Thomas_Becket_-_Walters_W3415V_-_Open_Reverse 2

Chegou o Conde (D. Froila Bermúdez) a persuadirse de que o prelado non torcería a súa constancia por mor da carne e sangue do o seu tío; e como os grandes señores senten máis a contradición por estar máis afeitos ao seu gosto, trazou a última vinganza e a maldade de quitarlle a vida ao bispo. Para isto amontoou circunstancias que agravaron a súa perversa intención, valéndose da paz, engadindo xuramento, escollendo o tempo santo de Cuaresma, en que o prelado retirábase a Padrón para consagrarse ao xexún e misterios da nosa Redención. Alí enviou o Conde aos seus comisarios que lle falasen. Recibidos de boa fe polo bispo; sentounos á súa mesa e como familiares dispúxolles leitos na sua cámara. Cando o viron durmindo, saíron paseniño a percura do Conde, que esperaba no campo coa súa xente, e non quería faltar á maldade. Entraron moi quediño e chegando á cámara, mataron ao bispo, despedazándolo dun xeito inhumano (14) [Imaxe. Miniatura dun psalterio inglés representando o martirio de San Thomas Becket]

traslado a Iria do Apostol moeda fernando II

Traslado a Iria do Apostol Santiago, óbolo do rei Fernando II de Galiza, Compostela. Museo Catedralicio.

Así trágicamente morrería a mans do tío, na canónica de Iria, o bispo de Santiago, Gudesteo, sobriño do Conde Froila Bermúdez.

O cabeza do clan nobiliar trasanqués, o máis importante de Galicia desde o derradeiro cuarto do século XI parece xogar un papel relevante nas guerras fratricidas entre os fillos de Alfonso I O Magno segundo recolle a tradición épica portuguesa algo esquecida pola historiografía galega.

O CONDE DE BARCELOS CONTA MAIS FAZAÑAS DOS PETRIZ

Ao ter esta dinastía originaria de Trasancos uma relación mais que estreita com Xuvia, onde residia o Conde, e Pedroso, o monasterio de Munia, consideramos de interese a contextualizada exposición dun lendario relato recollido pelo Conde de Barcelos, un conto épico que non ultrapasa esta consideración mas xurdido duns feitos históricos relevantes.

CONTEXTO HISTÓRICO DO RELATO [DO CONDE DE BARCELOS] NUN CONFLITO ENTRE TRES REINOS

Fernando-I-Diurnal

Diurnal de Fernando I e Sancha. USC

Velho e fatigado o rei magno Fernando I, in Legione et in Gallecie, aproveitaria unha ocasión favorável, a circunstancia de ter reunida en León sua familia, os cinco fillos, tres infantes e dúas infantas, xunto con toda sua corte en pleno, prelados e magnates, para dividir o reino, de acordo co principio -hai quen sustenta o contrario- do concepto patrimonial da monarquía.
A partilla debería por como rei de León, [supostamente] ao mais vello, mais como nun drama de Shakespeare, o rei faria unha mala partilla ao entregar o trono [supostamente] destinado [segundo pretende a historiografía de Castela-León] aos ‘herdeiros directos dos reis godos’, ao segundo en idade.

AS PERSONAGENS

Sancho, o mais vello dos infantes, era un home de bon porte, de carácter fero, superado pola sua temeridade -tinha duas das tres cualidades que,segundo o rei D. Alfonso X [IX de Galicia], catábanse na antigüidade nos cabaleiros: usados a ferir e que fossem crueis.- Hoje o condideraríamos se cadra ‘primario’, ou ‘sin doblez’, incapaz como era de agocha-los seus sentimentos. Foi violento e impetuoso como seu vassalo, Roi Díaz de Vivar [ de alcume galego, non árabe: O Cid], com quem brigaria en muitas ocasións, debido ao parecido de ámbolos dous temperamentos. A Sancho deu-lhe o rei Castela.

Alfonso, o segundo dos irmáns, foi um político moi hábil, um arquetipo para Maquiavelo, com igual soltura manexou intriga, falacia e puñal. Sotilísimo coñecedor dos usos xurídicos da época, capaz de roubar, quebrar solenes juramentos, podia revestir un fratricidio (Sancho) ou unha usurpación (García) de legalidade constitucional; cádranlle a D. Alfonso aqueles versos do famoso ‘Lamento de Alexandre’ de Gonzalo de Berceo:

“Ben sei os argumentos de lógica formar, os dobros silogismos ben os sei eu falsar; ben sei á parada meu contrário levar”.

 Enganando a seu pai primeiro, consegue o reino de León, depois deixaríanse seducir pola coacción ou as mañas deste home os dous xenerais mais grandes do século: o filho do Conde Froila Vermúdez, o Conde D. Pedro, vassalo de D. García; e Roi Díaz, o Cid.

García. o león de Galicia

Garcia II Rei de Galiza. A desventura engrandece. Si a dammatio memoriae fixo que o león galego, preso e morto na cadea , polo seu psicópata  irmán, non fose representado. Facémolo nós.

A García de Galiza faille [para variar] a historiografía castelán, vae victis, xogar un mal papel injustificadamente: Tinha unha cualidade pouco convinte para un rei, bon carácter e sua bondade faríao pasar por parvo. Segundo parece o papel de árbitro que tivo que desenvolver no seu curto reinado, entre os Condes galegos e as suas seculares brigas domésticas, provocaron en mais dunha ocasión o desafecto de seus vassalos. Non estaban aqueles tempos [no último tercio do século XI] para humanistas. Se cadra podería ter sido un exemplar rei  de terlle tocado un estado menos efervescente.
As infantas Doña Urraca e Doña Elvira non herdaron nin cidades nin terras, senón o señorío das rendas de todos os mosterios da monarquía, o que mais adiante chamaríase ‘infantado’, e constituía a herdanza das raiñas e das infantas. Iso mesmo sucedia con as mulleres do clan Froilaz, donas das igrexas trasanquesas.

 

GUERRAS ENTRE IRMÁNS

Relata López Ferreiro que

Penetrado como estaba D. Fernando I do pouco avindos que prometían ser os seus fillos cando chegasen a sucederlle no trono, fixo en vida deles, como xa vimos, a partixa dos seus estados. Nada se conseguiu con isto; o fillo maior D. Sancho, xa de seu de carácter inquedo e turbulento, xulgouse prexudicado no reparto e tratou de resarcirse desposuíndo aos seus irmáns.
Contra quen primeiro dirixiu os seus tiros foi contra o irmán menor D. Alfonso, para que lle axudase na empresa, ou ó menos para que se mostrase pasivo e neutral.
A discordia dos irmáns debeu estalar pouco despois do fallecimento da súa boa nai Doña Sancha, ocorrido en 1067 (16)

Sancho I “O Forte” de Castela non podía apandar coa vontade do seu pai, contaba coa axuda dun nobre de segunda categoría, Rodrígo Díaz de Vivar, infanzón sen moita facenda que tomou o ‘toponímico [gentilicio]’ dunha aldea de Burgos. Este home, que desde a nada chegaría a percibir a partir de  1090 a cantidade de 149.200 dinares -ou uns douscentos trenta e sete quilos de ouro anuais (avaliación [ollo!] de Menéndez Pidal)- axiña espertou a envexa dos ricachos que para o amolar invitábanlle a volver picar a pedra e recoller a maica dos seus muiños.
Segundo a tradición épica portuguesa nunha das historias recolleitas polo Conde de Barcelos, o Cid e o clan dos Froilaz, enfrontaríanse defendendo aos seus respectivos señores. Ao cabo  ambos serían vasalos a desgusto do comúm inimigo.
Ambos ocupaban un destacado lugar  na hoste dos seus correspondentes señores, na Aula Regia. O Cid fora nomeado armiger regis, é dicir, príncipe da hoste real do rei D. Sancho.
Do mencionado relato despréndese que igual título podería ter polo ano 1071, [D.] Froila Bermúdez, a quen o Conde de Barcelos confunde co seu fillo D. Bermudo Froilaz que non se quixo chamar conde.
Independientemente das crónicas, cheas de parcialidad, da Idade Media, parcas coma se as redactasen historiadores ascéticos, os ‘feitos’ de D. Rodrigo Froilaz relátanse cunha soltura, dramatismo, forza dinámica e calidade literaria impresionantes pola tradición épica recolleita no Nobiliario. Tradición da que pouco coñecemos.
A grandes liñas, o contexto histórico en que transcorre o relato épico do Conde de Barcelos é este:
Atacado o rei D. García por D. Sancho, busca refuxio en Sevilla, que xunto con Badajoz, eran estados feudatarios do rei de Galicia.
Por mor de que as terras de Badajoz eran corridas por D. Alfonso de León, que quería apropiarse do tributo que correspondía a D. García, o rei de Galicia [- o mais rico, poboado e poderoso-] trasladouse á corte do seu tributario Moctamiz de Sevilla. D. Sancho e D. Alfonso  repartíronose Galicia aproveitando a ausencia do noso monarca no ano 1071, pero D. García non renunciou tan fácilmente ao intento de recobrar os seus estados, e parece ser que contaba co respaldo dos seus vasalos, entre eles destacadísimo o Conde Froila Bermúdez.
As letras castelás contan con seus romances: O ciclo poético de Zamora e o [do s. XIII] Cantar do Mio Cid.
Galicia conta coas historias recolleitas por un historiógrafo da Idade de Ouro cando as letras Galaico-portuguesas estaban en pleno esplendor; o fillo de D. Denis, rei juglar de Portugal, o Conde D. Pedro de Barcelos.
Dentro do contexto anteriormente citado creemos posible precisar o momento histórico [que inspira a ficción] dun espléndido relato do Conde de Barcelos  onde tras a tremenda forza épica se agachan feitos puntuales que deron pe ó relato da reacción galega.
A narración ten como eixo unha batalla que nos atrevemos a situar o 18 de xaneiro do ano 1071, cando o rei de Galicia, D. García estaba no [condado galego de] Portugal, á fronte dun poderoso exército como sabemos por unha reseña recolleita por FLOREZ contida no Cronicon Lusitano (17).

Era MCIX, XV Kalendas de febreiro. Os portugueses [= galegos] realizaron unha batalla contra o irmán do rei D. García (fillo) do rei D. Fernando. Tiñan entón como xefe de tropas nesa batalla ao Conde D. Nuño Menéndez; este morreu alí e todos os seus fuxiron. Así pois o rei García obtivo sobre eles unha vitoria no lugar que se chama  Pertalini, entre Braga e o río Cavado.

ÉPICA MORTE DO CONDE DON RODRIGO FROILAZ A MANS DE RUI DÍAZ O CID, NO NOBILIARIO DO CONDE DE BARCELOS

De novo veremos como ao parecer o Conde de Barcelos extrae o seu relato nunha materia de carácter épico, que máis parece ter a estrutura dun romance que dunha crónica histórica, na que destaca a forza dramática, a viveza das accións e sobre todo, a calidade tráxica que imprime ao desenlace fabuloso: a morte heroica de todos os membros da dinastía trasanca [mellor que trasanquesa], cousa que, como veremos, non sucedería así.
Convén advertir que seguindo a nosa interpretación o Conde de Barcelos confunde  ao conde  Froila Bermúdez co seu fillo  Rodrigo Froilaz; é a Froila Bermúdez e non ao seu fillo a quen se deben atribuír estes feitos.
Tamén outorga aquí o autor o título [que tomaría o seu sobrino Fernán Pérez de Trava por primeira vez] de Conde de Trastámara (lit. tralo río Tambre, Tras-Támara) a D. Rodrigo Froilaz , fillo de Froila Bermúdez, que sabemos foi almirante dos portos de Galicia e casouse con Guncina González. (18) Con todo porque creemos que este relato malia as justificables carencias de rigor baséase nun feito histórico de gran transcendencia (alterado quizá por unha tradición épica que sería recolleita e elaborada por D. Pedro) reproducímola a continuación.

5.

Dom Rodrigo Frojaz de Trastamar nom sequiz chamar Conde, pero que avia o Condado de Trastamar, e outras grandes terras. Em aquel têpo chamavaõ as grandes terras, que davaõ os Reys a os fidalgos, Condados; e por esso ae chamavaõ os demais de aquelles, a que as davaõ, Condes. Este D. Rodrigo Frojaz, em fendo muy moço foy muy guerreyro contra os Mouros, em tempo del Rey D. Fernando o que partio os reynos por seus filhos, o Infâte D. Sancho, o Infante D. García, o Infâte D. Afonso; e desta partiçom seguiose despos gram dano, porque el deo a D. Sancho mayor Castella e Navarra, e Estremadura; e deo a D. García Galiza, e o que avia em Portugal” […] [como si Portugal non fora parte de Galiza!!]; “e deo a D. Afonso o Reyno de Leaõ; e D. Rodrigo era Vassallo del Rey D. Garcia de Portugal [= Galicia, a historiografía nacionalista Portuguesa, como a Española nega que Portugal se independizara do Reino de Galicia], e vêdo el, como este Rey D. Garcia tinha hû privado, em que punha toda sua fiuza, e falava com el todos seus feytos apartadamente, e he dava muy maos consellos, extremadamente em percebimêto de guerra, que avia de aver com su irmaõ el Rey D. Sancho, e q nom falava estes feytos, nem com os ricos homes seus, nem con aquelles que em tal feyto o aviaõ de aconselhar, e servir; chamou hû dia os ricos homes, e todos a huâ voz pedirom a el Rey por merce, que lançasse de sa caza a quelle privado, e el Rey nom os creo: e o privado acrecentou em seus maos conselhos, cada dia mais; e vendo D. Rodrigo Frojaz a sa maldade, e como fazia perder a el Rey sá terra, hu dia entrou pello Paço e matou hi o privado;

A demanda do Santo Graal m, Francais 342, ano 1274, procedente de Artois. Francia

Lancelot, loita armado en cor laranxa con armas similares as do  rei de Galicia. A demanda do Santo Graal ms, Francais 342, ano 1274, procedente de Artois (France)

e el Rey ouvese desto por muy viltado; e D. Rodrigo Frojaz partiose del Rey com grâdes companhase indose a França a tirar su conselho, veyo recado a el Rey D. Garcia, que o Cõnde D. Garcia de Cabra, eo Cõnde D. Monsom, eo Cõde D. Nuno de Lara (fol. 7,n. II) lhe vinhaõ correr a terra com todo o poder del Rey D. Sancho. Em esto ouve conselho com os bons da terra, e elles todos a huâ voz o aconselharom, que mandasse por D. Rodrigo Frojaz, ca esse era o que lhe poeria pecebimento em todos seus feytos. El Rey D. Garcia mandoulhe sa mensage por dous seus cavalleyros, na qual lhe mandou dizer, que el Rey D. Sancho lhe queria filhar o Reyno; que lhe rogauva, se viesse logo para el, ca el lhe perdoava, e perdia del toda sá sanha. Esta mensage chegou a Navarra: el vendo, que el Rey Garcia era bom, e de bons feytos, verdadeyro, e que em el avia toda a verdade, veyose logo para el; e dobroulhe el Rey a contia; e os Condes D. Nuno de Lara, e o Cõnde D. Garcia de Cabra, e o Conde Monsom corriaõ lhe já a terra; e el Rey estando em Agoa de Mayas a par de Coimbra, chegou D. Rodrigo Frojaz, e el foy com el muy ledo; e demandolhe confelho, de como avia de fazer a os Condes, quelhe corriaõ a tera; e elle lhe respondeo; senhor, eu leyxey a terra de Portugal por fazer aguizado, por que era vosso vassallo, e nom demadey conselho com el Rey D. Sancho, por que era certo, que era vosso imigo, e ora venho por servirvos, e por deservir a el; e vos senhor nom devedes de aver batalha com Condes, mas mandade hi estes bons fidalgos de Portugal, co quem tenho grâdes devidos; e eu yrey hi com elles, e ou elles venceraõ, ou eu hi morrerey com elles e el Rey dixe: entedo, que tal sondes vos; que bem posso ser escuzado desta fazenda por vos; mas eu quero hi ser; e em esto parecerom os pendoês dos Condes e el Rey dixe, que os ferissem; e a batalha foy muy crua, entre os Portugueses, e os Castellaos; e D. Rodrigo Frojaz entrou pellas hazes, e seus irmaos, o Conde D. Pedro. Frojaz, e o Conde D. Vermui Frojaz, e alli foy a batalha muy grande;

Ilustración da famosa obra A Demanda do Santo Graal, representando o castigo do Rei Bagdemagus, por sua soberba  ao saír do mosteiro  co escudo branco coa cruz vermella, armas do mellor e mais puro cavaleiro, alí custodiado. O rei e castigado polo cavaleiro branco- pese aos xestos de ánimo do seu armiger também vestido en laranxa-,  que o alcanza no peito coa mortal lanzada. (https://thegrailquest.wordpress.com/)

assi q os Castellaos a nom puderom sofrer, e morrerom hi Castellaos 540. e morreo hi o Conde Dom Fafes Sarracem, q era rico home, e muyto honrado, e muytos dos seus cavalleyros, e outra muyta conpanha de Portugal [= Galicia], q passarom de 220 cavalleyros; Este D. Rodrigo Frojaz foy mal ferido em ponto de morte. A el Rey D. Sancho forom estas novas, como os seus eraõ vencidos, e foy desto muy sanhudo, e juntou todo su poder, e veyo sobre el Rey D. Garcia, hu estava em Santarem, e el Rey D. Garcia ouve su confelho com os bons, que com el estavaõ, e hus diziaõ, q o poder del Rey era grãde, que defendesse sas fortalezas; e utros dizaiaõ, que vinhaõ muy agudos para a batalha pellos parentes, que lhes matarom em primeyra fazenda, e que por esto, q era bem de espacar a lide, e quando se quizesse tornar el Rey D. Sacho, entom seriaõ mais poucos, e cansados; e achariaõ a lide mais resece.

Lanzarote de lago

Cabaleiro nunha actitude que foi asociada ao kung-fu. Libro de Lanzarote do Lago e outras Novelas Arturicas, Norte de Francia S. XIII.  Beinecke Rare Book & Manuscript Library, MS 229, fol. 326r

D. Rodrigo Frojaz respondeo: senhor el Rey D. Sancho he de mayor poder que vos, e ha mores longas, e a longa pode soster melhor a guerra, e irvos ha conquerendo o reyno pouco a pouco, e vos avede fiuza em Deos, e no juramĕto, q feze Rey D. Sancho a vosso padre, quãdo vos deo este Reyno, que vos nunca delle desapoderasse, e avede fiuza em estes bons fidalgos de Portugal, que sempre guardarom verdade e lealdade, e ide á batalha, e mandade a o Conde Dom Pedro Frojaz, e a Code Dom Vermui Frojaz meus irmaos, e a o Conde Dom Garcia, e a o Conde Femao Pires meus sobrinhos, que vamos de hum e destes muy bons fidalgos Portugueses, e leyxade a nos a escolheyta delles, quaes iraõ, e dadenola dianteyra; e el Rey, e todos os fidalgos forom em este coselho; e postaraõ suas hazes na quel campo, em que estaõ hora as vinhas. E D. Rodrigo Frojaz acaudellou a quelles, que hi estavom, e olhou hu estava el Rey D. Sancho, e  rompeo por todas as hazes; e a lide foy muy grande, e muy crua; e D. Rodrigo Frojaz esforcava muyto aquelles, que o acompanhavaõ, e faziaõ grandes feytos pello corpo; alli foy a perfia grande entre elles, de hus e dos outros; alli, que os Castellaõs nom puderom sofrer, e chegou alli, hu estava el Rey D. Sancho, e prendeo, ca hi forom os Castellaõs vencidos; e D. Rodrigo Frojaz mandou dizer a el Rey D. García, que el Rey D. Sancho era preso; e que chegasse hi, e entregarlhoia; e os mensajeyros forom estes: D. Gomes Echiguis, que foy muy bom fidalgo; este foy o primeyro, que pos a lança em el Rey D. Sancho. O outro foy D. Moninho Hermigis. Este fez em esta lide muyto bem pello corpo, e na primeyra lide de Coimbra derribou do cavallo o Conde D. García de Cabra, e outros muytos cavalleyros, ca elle era de gram força, e de gram coraçom; este foy na lide, que ouve o Code D Frojaz Vermuis com el Rey de Leaõ, e foyna entrada de Astorga, quando a entrou o Conde D. Frojaz Vermuis; e a D. Rodrigo Frojaz abriromselhe as chagas, que ganhara na primeyra lide, porque ainda nom era bem guarido; e dixe a os mensageyros, que fossem azinha com esta mensage a el Rey, ante que a alma lhe saise do corpo; e os mensageyros, forom a el Rey, y dixeromlhe a mansaje; e el Rey foy muy ledo da prissom de su irmaõ, e foi triste, por que se temeo de perder D. Rodrigo Frojaz; e chegou logo hi o Cõde D. Pedro Frojaz su irmaõ, e dixe: Señor, bom presete vos tem a qui meu irmaõ, mas perdeo o corpo; e dixe el Rey com grandes suspiros, e lagrimas: se el perdeo o corpo, ganhou gram prez e honra a os de su linhage. Dixe entom D. Rodrigo Frojaz: senhor, sondes entregue de vosso irmaõ, que vos queria deserdar do reyno; e el Rey dixe: sisom. D. Rodrigo Frojaz lhe dixe: agradecey a Deos, e a eses bons fidalgos de Portugal, ca sempre forom bons a os senhores, e amarom verdade, e beyjoulhe entom a maõ, e encomendou a alma a Deos, e morreo ante, que el Rey de ahi patisse; e el Rey entregou logo el Rey D. Sancho a quatro cavalleyros, que lho guardassem; e el foyse por o alcance dos Castellaõs. Aquelles cavalleyros, a que el o entregou, nom pugerom em el guarda, qual devirom, e fugio, e foyse para hua serra, onde achou grã parte dos seus. Estando alli apareceo hu pedom, e hus 300 de cavallo, e dixerom a el Rey D. Sacho: senhor, vemos vir hu pedom verde, e parece o de Rui Diaz o Cide; e el olhou por elle, e conheceo, e desto foy muy ledo, e dixe a os fidalgos: alegradevos, e esforzade os coraçoes, ca Deos quer q eu cobre o meu reyno, q me tem forçado meu irmao el Rey D. Garcia, pois sai da prisom, e vi a morte do bom D. R. Frojaz, que me prendeo, e me chega a bemaventurado Rui Diaz. El Rey D. Garcia, tornandose muy ledo do encalço cuydando, q tinha preso el Rey D. Sãcho su irmao, e desto se vinha muyto louvando a os fidalgos, pero q se maldizia de la perda, q fezera do bom fidalgo D. R. Frojaz; e departindo em esto virom vir el Rey D. Sancho y conheceo o pendom de  Rui Diaz; e lli foy el Rey D. Garcia ferir em elles, e a lide foy muy grãde e perfiosa, por q os del Rey D. Garcia eraõ cãçados da primeyra lide; e polla virtude de Rui Diaz foy preso el Rey D. Garcia, e mortos muytos, e muy bõs de huã parte, e da outra; e alli morreo o Cõde D. Pedro Frojaz e D. Vermui Frojaz irmaõs de D. Rodrigo Frojaz, e dous Condes filhos de D. Pedro Frojaz. O Code D. Rodrigo Frojaz o bom foy cazado com D. Moninha Gonçalyes filha de D. Goçalo Medes da Maya o Lidador, e de D. Leonor Viegas…” (19)

Termina o nobiliario de D. Pedro este relato épico, dun modo que nos recorda o último acto dunha ópera, coa prisión do rei de Galicia e morte de toda a familia condal trasanca.
Saliéntase ao longo do relato unha virtude da nobreza galega que afunde as súas raíces na Idade do Ferro: a devotio, a fidelidade vasallática. Fidelidade que, certamente, caracterizaría a esta nobre dinastía e terá o seu arquetipo na figura de D. Pedro Froilaz, Maior Conde de Galicia.

IKURIO

Iku-rí(g)o.  General celtogalaico O Maior inter Comites de Galiza, D. Pedro Froilaz “e o tánaiste [,26], “cabeça de família”, dirige no seno da Fintiú (co-propriedade) Celta, um holding de territórios políticos e propriedades do clã [b, 130-234], secularmente aglutinados na prosápia por herança ou casal, explodido em regime pro indiviso recebendo a cada membro seu quinhão ou quota-parte [b, 153-155]. No caso da Terra de Trasancos, a Casa (fine, linhagem) Prolix Petriz [b, 53-200] está encabeçada pelo conde de Trava, Dom Pedro Froilaz [maior inter comites de Galiza; um maior comitum equivalente ao chamado na Irlanda Rí Ruirech] e por seus irmãos; seu filho Fernando Péres, conde de Trastámara e sucessivos “cabos do clã”  [Tánaistí] [Cal Pardo] até a morte sine semine em 1261 do derradeiro deles Dom Rodrigo Gómez , Princeps Gallaeciae e dos comitatos, Mór Túatha [,21 ss] de Montenegro, Monterroso, Limia e Sarria, derradeiro maior comitum (Rí Ruirech) Petriz direito, também chamado na Irlanda Rí Cóicid, “Rei de Província” [sinônimo de reino, Provincia Gallaecia, “Reino de Galiza”  [b, 54-234] ; [p, 152-168]. Segundo no reino em hierarquia, posesor de múltiplas trebas o Princeps Gallaeciae [como o Rí Ruirech, mostrando as instituições galaicas afinidade com as irlandesas do Críth Gablag] só tem em cima ao Rex in Galletia, ao Rei de Galiza; só é vassalo [e também é tutor no fosterage dos infantes], de Alfonso Raimúndez [á, 431] , Fernando II, Alfonso VIII (IX de Leão) [á, 432], etc.,  do Ard Rí, “Alto Rei, Imperador”  [á, 415-433].”  

EPÍLOGO

Eliminado políticamente o rei de Galicia no mesmo ano de 1071, os reis de Castela e León reúnense en Burgos para repartirse o botín do rei García [: o maior, rico e poboado reino peninsular,  Galicia].
Sancho firma diplomas como reinante en Castela e en Galicia.
A concordia durou pouco. A primeiros do ano 1072, Sancho derrotaría nos campos de Golpegeira, preto de Carrión, a D. Alfonso e Doña Urraca, que manexaba, polo que parece, aos seus irmáns como quería, fixo que se desterrara, “para protexelo”, a D. Alfonso, como fixera con D. García, mandándoo á Corte do seu tributario, o rei mouro de Toledo.
Pero o astuto Alfonso tiña recursos, o resultado destes quedou na memoria popular en forma dun romance: o cantar do cerco de Zamora, onde o nobre Arias Gonzalo advirte ao rei:

Sobre el muro de Zamora
vide un caballero erguido;
al real de los castellanos
decía con grande grito:
—¡Guarte, guarte, rey don Sancho,
no digas que no te aviso,
que del cerco de Zamora
un traidor había salido:
Vellido Dolfos se llama,
hijo de Dolfos Vellido […]

800px-Sancho_II_de_Castilla_(Ayuntamiento_de_León)

Sancho II de Castela, imaxinado nunha pintura romántica do Concello de León. wikimedia commons.

, e ficou na historia coa violenta morte de Sancho.

Sancho, o Cid e a hoste, cercaban Zamora. A cidade íase a render, e ocorreu o milagre. Un ‘emisario de Doña Urraca?’ émulo de Mucio Scevola tería unha intervención máis feliz con D. Sancho que con Porsenna o romano. O 7 de outubro de 1072, entrou no campamento castelán e atravesou ao rei D. Sancho cun certeiro venable. Mentres Scévola foi un heroe exemplar para o mundo clásico, Belliti Adelfis magni traditoris será rexeitado pola mentalidade cabaleiresca do século XI e desta forma, recriminado polos monxes redactores do epitafio, quen no sarcófago de don Sancho, no monasterio de Oña, panteón dos Condes de Castilla, escribiron:

Sancho, corpo de Paris, Héitor feroz coas armas pecháronte neste sartego xa feito tebra e po. (20)

chapitelonosindesvan

Lámina pág. 66 da presente obra e capítulo aquí transliterado, Narón, un Concello con Historia de Seu III:  A Terra de Trasancos ollada Dende os mosteiros de San Martiño de Xuvia e San Salvador de Pedroso na Idade Media. Concello de Narón. Editor 1992  ]

 Esta guerra foi de gran impacto para todos os estamentos dos reinos cristiáns nela involucrados.
Alfonso e García estaban en terra de mouros no destierro cando morreu Sancho. Non ten explicación que o rei de Toledo deixase marchar a Zamora onde estaba Doña Urraca ao rei Alfonso. Non sabemos si tivo ou non que ver nesa morte, pero desde ese momento Urraca levaría o título e dereitos da condición regia.
O [tardio] poema do Cid conta como Ruy Díaz contentárase con facer xurar ao rei unha protesta pública de inocencia para aceptalo como señor ‘en Santa Gadea de Burgos, do juran los hijosdalgo’.
En tanto se achegaba D. García e o Cronicón Compostelán: A Historia Compostelana  inserida ao remate do tomo XX da España Sagrada refire que tralo triunfo de Alfonso sobre Sancho].

Enteirado destes feitos o irmán deste, García, que fora botado ao exilio de Sevilla, dirixiuse xunto ao seu irmán Alfonso, que como dixemos gañara un reino, con máis satisfacción que fortuna, pois este Afonso, aconsellado pola súa irmá Urraca, prendeuno o día III dos Idus de febreiro da Éra MCXI (13 de febreiro de 1073) e o fechou na cadea , téndoo alí ata a súa morte.

O rei García morrería en VI feira (venres), o día XI das Kalendas de abril da Era de  MCXXVIII (22 de marzo de 1090); ao seu enterro acudiron case todos os bispos e abades de Galicia e León, e o enterraron cos honores reais que en vida lle foran negados (21).

OS PETRIZ E ALFONSO VI

Convencer aos Froilaz da nova legalidad foi doado?, deixaríase a familia levar das razóns de estado alegadas polo rei Alfonso VI? As razóns que dera Alfonso VI aos vasalos de D. García viñan ser que conviña telo resgardado dos seus inimigos porque era moi débil.

Podemos asegurar que Alfonso VI foi o aio do Conde D. Pedro Froilaz, como se desprende da donación por Doña Urraca de Sobrado aos fillos do Conde. César ao falar dos Galos di que os seus fillos non aparecían en público cos seus pais ata tomar as armas.

Briugú 4

Em 1578, un axente aduaneiro chamado John Derricke,  con sede en Drogheda pagado por  Sir Henry Sidney, Deputado de Irlanda pola raiña Isabel I, escreveu un libro, en realidade un libelo: Image of  Ireland, ridiculizando o que o colonizador consideraba violento e incomprensible carácter irlandés, e rudas e bárbaras costumes, contrapostas aos refinados modales ingleses. De este modo xustificaban – que cousa tan familiar para os galegos-, a conquista, ocupación e goberno de Irlanda – ata hoxe-,  por Inglaterra. Na imaxe dous briugús [palabra do vocabulario institucional celta,  berce do iantar, conducho e collaçom (Brugaid biata dam), institución con berce (sic) no galaico Breogo, Berobreo e Breogán]  preparan o preceptivo xantar ao señor e séquito [, 136 ss]

En Galicia, como en Irlanda e entre os germanos, afacíase entre os nobres mandar criar aos fillos con pais adoptivos dunha gran casa [o que se chama  fosterage]. Neste contexto e caso concreto Sería o Conde D. Pedro un refén criado na casa de D. Alfonso como garante da inactividad de Froila Bermúdez, que non morre ata 1091?
Probablemente si, e a documentación de Xuvia parece suxerir que o Conde Froila Vermúdez só aceptaba a Alfonso VI como rexente de Galicia, non como rei. Nestas condicións e forzado polo feito de te-lo seu fillo como refén de don Alfonso, o Conde Froila Vermúdez loitaría como vasalo ao lado -e o desastre de Sacralinas así o mostra- do rei, mais sen recoñecelo nunca.

Pola contra, ben ou mal, o fillo de Froila Bermúdez, o Conde D. Pedro e Alfonso VI, o seu [aio], ‘pai’ adoptivo, parece que se entenderon. A familiaridade da relación entre o Conde D. Pedro e o Conde de Galicia, o nobre burgundio Raimundo, casado coa filla de Alfonso VI, Doña Urraca, pode ser comprendida neste contexto tal e como deixa ver imprecisamente a Historia Compostelana, e tamén a paciencia que mostraría o Conde D. Pedro Froilaz con a raiña Urraca, no longo calvario para impoñer a Alfonso Raimúndez como rei de Galicia.

 

Alfonso VI Tumbo A


[lámina pág. 68]  Afonso VI. Tombo A. Catedral de Santiago

As liñas da política desenvolvida por Alfonso VI parecen, vistas desde a [historiografía pro castelán da] última década do século XX, ter dúas direccións: unha, afianzar a supremacía de Castela-León sobre Galicia e os estados cristiáns e musulmáns; outra, tratar de introducir as novas correntes relixiosas que causaban estragos en Europa, nos seus reinos: a liturgia romana e a cultura dos grandes mosteiros franceses. Isto último contaría en Trasancos co apoio forzado polas circunstancias da familia dos Froilaz. En canto ao primeiro, D. Pedro abofé que non ía consentir que sucedese nunca.
Como dixemos, D. Froila Bermúdez morreu un ano despois do falecemento do seu señor o rei D. García, en torno ao 1091 -e non no ano 1089 que figura na [minuta coa] noticia do traslado do seu corpo ao monasterio de S. Martín de Xuvia- coa amargura de ver ao rei polo que tanto se esforzou [a el debemos atribuír con probabilidade as fazañas que o Conde de Barcelos atribuíra ao seu fillo D. Rodrigo Froilaz ] morto no cárcere.

uilla de Quintana,Quintá

MAIOR COMITE [Desenho ideal de Carlos Alfonzo baijo minha direção para Caminhos Milenários. Vigiado por seu cão de caça Ulgario e pelo Mór Comite de Galiza Dom Pedro, o rei dom Afonso corre ao colo de Munia [Froilaz], que o recebe em 1113 à porta de sua uilla. Munia e Dom Pedro Froilaz doaram ao Rei uilla Ferreoli famosa pela caça maior da vizosa, desde então, Fraga do Rei dom Alfonso. Cem anos depois no lugar, em 1213, o neto deste rei, Dom Alfonso VIII de Galiza e IX de Leão fundou ex novo a Vila Medieval de Ferrol, como fundasse em 1208 a vila da Coruña [Crunha]. Pese a minhas recomendações, mais por ignorância e confusão dos distientos conceitos UILLA fundiaria/ VILA urbana, que por falta de interesse, Ferrol, minha cara cidade natal, não celebrou seu oitavo centenário o ano pasadoo. Nem uma missa em memória do fundador o rei Dom Afonso VIII de Galiza, etc.] O tánaiste, “cabeça de família”, dirige um holding de territórios políticos e propriedades do clã [b, 130-234], secularmente aglutinados na prosápia por herança ou casal, explodido em regime pro indiviso recebendo a cada membro seu quinhão ou quota-parte [b, 153-155]. No caso da Terra de Trasancos, a Casa (fine, linhagem) Prolix Petriz [b 53-200] está encabeçada pelo conde de Trava Dom Pedro Froilaz [maior inter comites de Galiza; um maior comitum equivalente ao chamado na Irlanda Rí Ruirech] e por seus irmãos; seu filho Fernando Peres, conde de Trastámara e sucessivos “cabos do clã” [Tánaistí] [Cal Pardo] até a morte sine semine em 1261 do derradeiro deles Dom Rodrigo Gómez Princeps Gallaeciae e dos comitatos [mór túatha] de Montenegro, Monterroso, Limia e Sarria, derradeiro maior comitum (rí ruirech) Petriz direito, também chamado na Irlanda Rí Cóicid, “Rei de Província” [sinônimo de reino, Provincia Gallaecia, “Reino de Galiza” [b, 54-234; p, 152-168] O tánaiste, “cabeça de família”, dirige um holding de territórios políticos e propriedades do clã [b, 130-234], secularmente aglutinados na prosápia por herança ou casal, explodido em regime pro indiviso recebendo a cada membro seu quinhão ou quota-parte [b, 153-155]. Segundo no reino em hierarquia, posesor de múltiplas trebas ou terras o Princeps Gallaeciae [como o Rí Ruirech, mostrando as instituições galaicas afinidade com as irlandesas do Críth Gablag] só tem em cima ao Rex in Galletia, ao Rei de Galiza; só é vassalo [e também é tutor no fosterage dos infantes], de Alfonso Raimúndez [á, 431], Fernando II, Alfonso VIII (IX de Leão) [á, 432], etc., do Ard Rí, “Alto Rei, Imperador” [á, 415-433].

A situación xurídica do rei de Castela e León en Galicia comprometida, obrigou a Alfonso VI a poñer a Raimundo de Borgoña á fronte como Maior Comite, o segundo en rango despois do rei,  do reino de Galicia. Pretendía cunha man dar a este reino certa sensación de autonomía e, como outras veces ocorrera no pasado, telo ben suxeito coa outra.
Si o creador da dinastía [que chamamos]  Petriz, o Conde D. Mendo ‘da estirpe dos godos’ traído desde Roma polo destino á Terra de Trasancos, coa intención de ser rei de Galicia, non puido ao final cumprir o seu proxecto, desbaratado sen dúbida ao romper as galeras, naos e baixels contra o cabo Prior nunha -aunque o conto non sexa tan explícito- tempestade, convén saber que houbo na nosa historia un momento no que o Conde de Galicia,   Don Pedro ‘Petriz’ Froilaz , estivo en disposición de facer un rei da sua linaxe aínda que tivera que pactar co demo para iso. Galicia, ao noso xuízo, ten motivos para lamentar que non o fixera.
Na tendencia galega repetida durante toda a Idade Media a manterse ao marxen de León -Galicia nunca pertenceu a León, foi sempre ata o final do Antigo Reino un reino propio, independente dos demais-, escondíase a promesa de Alfonso VI ao borgoñón Raimundo, Maior Conde de Galicia (á súa morte D. Pedro herdaría o título) de que o fillo que tiña con Doña Urraca, Alfonso Raimúndez, herdaría Galicia á súa morte. No seu momento veremos como o Conde D. Pedro Froilaz conseguiu que esta promesa se cumprira logo dun longo, duro e difícil acontecer que quebrantara súa Casa e, de resultas diso, Trasancos viuse profundamente transformado.
Trataremos agora algúns aspectos da actuación do Clan Froiláz  na Terra de Trasancos, e moi detidamente en Pedroso e Xuvia.

DONA MUNIA E PEDROSO

Dun escuro e pouco coñecido matrimonio? do Conde Froila Pérez Bermúdez (só nun documento de S. Martín de Xuvia ou Tartares aparece o seu apelido Petriz, Pires ou Pérez, introducido entre o nome e o patronímico) cunha dama nobre,  Dona Lucia, tivo o Conde unha filla excepcional pola súa calidade, formación, bondade e valentía. Xa muller, Doña Munia Froilaz, dona belida das lendas, na súa longa vida gozou, con razón, de fama de Santa. A súa morte sería longamente recordada na memoria histórica da Terra de Trasancos, por ser a fundadora do desaparecido e, segundo os que a viron, fermosísimo mosteiro de S. Salvador de Pedroso.
O recordo da súa tráxica vida mantívose vivo nas comarcas veciñas como a Terra de Cedeira, antiga Arrós, dando orixe a unha lenda popular que pervivió ata os nosos días. Malia a súa condición non foi unha muller ditosa, perdeu ao seu fillo afogado no Mar da Xoiba, logo ó seu marido, que non chegaría a ver terminado o monasterio de San Salvador, que ambos facían en Pedroso en memoria do fillo, perdendo tamén dous anos despois da fundación deste monasterio, á súa filla Doña Mariña.
Doña Munia, prolix bene natorum, como correspondía á súa posición, elevadísima dentro da nobreza galega, casouse cun nobre, Payo Menéndez, dono da maior parte das terras, facendas, (uillae e serviçialias) que se estendían entre Ortigueira e Valdoviño. (22)
Como xa dixemos, a morte do seu fillo, herdeiro varón da familia, un duro golpe para Munia e Payo, causou tanto impacto popular que deu orixe a unha hermosísima lenda mantida pola tradición oral, onde a condición social de Munia sería popularizada e abaixada co paso do tempo, converténdose en campesiña, probablemente nos últimos séculos da Idade Media, cando a condición verdaderamente criminal da nobreza, excluía a posibilidade (a ollos dos labriegos), de que houbese algún bo nobre algunha vez. En realidade, Munia nunca levou o título de Condesa, ao que tiña dereito polo seu nacemento, quizá por humildade.
No anterior volume da Historia de Narón, vimos ao analizar unha serie de lendas relacionadas co Ciclo de Valverde (23) a importancia que ten en Galicia a trasmisión oral na conservación da memoria histórica, que en ocasións se remonta ata a Idade do Ferro, leva a considerar á nosa terra como un ‘vivinte fósil’, como a definiu un gran antropólogo desta centuria.
Por iso creemos conveniente achegarnos primeiro a Munia Froilaz, que vive na memoria polo impacto popular do seu drama persoal: a violenta perda  do seu fillo e do resto da súa familia pouco tempo despois.

MUNIA, LENDARIA NA MEMORIA DO SEU POBO

O recordo conservado polo pobo, a súa persistencia fronte ao abismo devorador do tempo é para nós testemuña tan valiososa como a información que dorme nos diplomas.
Un viaxeiro romántico, Francisco de Paula Mellado, recolleu así un conto un día que fixo noite en Cedeira.

 

 

Multitasking mum breastfeeds, walks on stilts and balances pot. British Library Royal 10 E iv. stilt-mum.jpg

Nodriza multi-tarea con ola do leite,  camiñando con zancos e contrapesos. Royal British Library 10 E iv.

“Nos turbulentos séculos da Idade Media, unha honrada labrega chamada Munia, nova e casada cun home a quen amaba moito, deu a luz unha criatura morta, circunstancia que fixo que a elixiran para nodriza dun neno nado dous días antes de dona Aldonza, muller do señor feudal do territorio. Alvar, esposo de Munia, por aquel entón ausentouse seguindo o estandarte do seu señor na guerra, e a labriega esmorecía e pensaba día tras día no regreso do seu marido. Un día que a Dona do castelo ausentouse un momento do mesmo para ir en romaría a unha ermida veciña, estaba Munia co tenro meniño no seu colo, sentada á beira dun río, cando de súpeto desatouse unha treboada e un raio caeu non lonxe dela. Estarrecida e arroubada polo arrepiante son  do trono, deixou caer ao neno que rodou ata o río mergullándose para sempre nas augas. Munia, case tola, diante semellante malafada arrozouse polos campos e montes, e a súa estrela guiouna ao camiño que traía Alvar, que ledo volvía ao castelo a anunciar o retorno do seu señor victorioso dos mouros.
Munia sen fala caeu esgarecida nos brazos do seu esposo, quen ao fin conseguiu acordala, e que lle explicase o terrible suceso. Alvar levou á súa esposa á cabana dun pastor que preto de alí estaba deitouna para que se recobrara mentres velaba pola súa seguridade diante da porta. Foi ao amencer logo dunha longa noite de trebón, cando o saión do castelo seguido dalgúns homes de armas chegou preto da cabana que acollía aos esposos. Eran os enviados de Doña Aldonza que ao entrar na súa fortaleza soubo da morte do seu tenro fillo e da fuxida do ama de casa. Aquela nai abatida, armada do omnímodo poder do feudalismo, ordenara que lle trouxesen a cabeza da súa vasalla, que deixara perecer ao fillo que lle confiara. Pugnaba o saión por entrar na cabana para apoderarse da súa vítima, pero Alvar botado aos seus pés estreitaba fortemente os seus xeonllos pedíndolle non lle privase dunha esposa que formaba a súa ledicia e á que amaba máis que a súa propia vida. Nada podía ablandar ao servo encargado daquela sanguenta ejecución. e xa ía, auxiliado polos homes de armas, a penetrar o asilo de Munio, cando Alvar concibiu de súpeto unha idea terrible aconsellada polo ardente amor que profesaba á súa xoven compañeira “lévalle”, -dixo ao saión-, “a miña cabeza á señora en lugar da de Munia e non turbes o seu soño. Estás tolo? Contestoulle aquel. Si, ¡polo Ceo! Accede aos meus rogos… toma esta bolsa que collín en tómaa dun castelo mouro, máis lévalle a miña cabeza ao ama e ceiba á miña esposa”. Consentiu por fin o verdugo señorial no troco, e o xeneroso Alvar baixaba o pescozo dócilmente baixo a brosa, cando se abrazou a el a súa esposa que escoitara as súas derradeiras palabras. Naquel momento, a machada levantada caeu, e feriu de morte a ambos esposos. Dous recios e ergueitos piñeiros cuxas ponlas confúndense e cuxos troncos están case o un á beira do outro sinalan o lugar da súa tumba”.

Esta é a versión dun conto popular escrito en pleno romanticismo polo autor de “Recuerdos de un viaxe a Galicia”. (24)

A morte do seu fillo, afogado no Mar dá Xoiva foi tamén en Trasancos transmitida e conservada na memoria dos pedrosanos ata a Idade Moderna, e coñecémola por un Apeo de Pedroso de 1549. (25)

O MAIOR MOSTEIRO ROMÁNICO DE TRASANCOS

Non coñecemo-lo nome do meniño pero si que Paio Menéndez e súa esposa decidiron facer un mosteiro dedicado a S. Salvador en Pedroso para preserva-la memoria e polo remedio da alma do seu herdeiro.
Pero Paio Menéndez non chegaría a ver terminado o templo, dun purísimo románico, que se construía no momento de apoxeo deste estilo, sen ningunha deturpación estilística provinte de reaproveitamento dos materiais ou adaptacións á estruturas preexistentes ó ser un mosteiro de nova creación e feito dunha tirada de acordo co programa inicial, pero esta é outra danza

pedroso4

Reconstrución ideal -por José Ramón Fernández Villares, baixo a miña dirección (1992)- do Mosteiro de Pedroso na Baixa Idade Media. Lámina pág. 71 do II volume da historia de Narón e Cap. II, aquí transliterado.

Morreu, avanzada a obra, deixando unhas importantes mandas testamentarias a S. Martiño e instituyendo como herdeira dos seus bens á súa esposa.

Sobra considerar que puido supoñer para esta rama do clan trasanco a perda do herdeiro. Por sorte Munia era, como tódolos Petriz, dunha piedade relixiosa patológica; por iso, a irmá do Conde de Trava (ligado a este topónimo non por nacer en Trava, como ligeramente afírmase) e Galicia, D. Pedro Froilaz, trala morte do seu marido acaecida en 1096, ou pouco máis adiante, decide refuxiarse e vivir retirada no mosteiro de S. Martiño, compensando coa relixión a súa soidade.

Coñecemos o testamento do seu riquísimo marido e sabemos que Munia investiría así todo o seu capital na construción e dotación do seu mosteiro de San Salvador de Pedroso e o que lle quedou, cumprindo a vontade do seu marido, deuno ao monasterio de S. Martiño, onde residiría, ata o seu morte, en compañía da sua irmá Visclávara.

TESTAMENTO DO MARIDO DE MUNIA

Este é o testamento de Paio Menéndez:

paio menendez 1

AHN Cod 1047B [ex 1041] fol 11r, regras grandes 24-36 XPS Hec est ordinacio qui ordinaui ego Pelagius Menendit per manus domino N(unno) Abbati in uita mea/ que fiat de omnia mea post excessu meo. In primis mando corpus meum sepelire in monasterium Sancti Martini/ si migrauerit in Terra de Trasanquis. Et si migratus fuerit in Terra Ortumgarie mando corpus meum sepelire/ in monsaterio Sancti Pelagii. Sed tamen in quo libet loco migratus fuerit mando mea/ hereditte tenere ad meam mulierem in uita sua et seruiat cum ea ubi ego sepultus fuero et ad obitum/ eius quo modo ipsa hereditate tenuere populata, sic ego mando idem ad monasterium Sancti Martini: [id est] uilla/ Insula integra et uilla de Martini integra quo modo ego habeo uel habere debeo per suis locis et terminus ant/tiquis; quo modo sse determinat per muro de Sancto Christóforo, et quomodo uadit per ipso muro usque a lagona [Lagoa, unha demarcatoria “mamoa”, non o lago de Doniños, ollo!] de super/ Doninos, et per illo uilar de Paonte et de inde per uisa de Brion et quomodo uadit a lagona de super Brion, et quomodo/ descendit usque in caualaria et Uilar ue uocitant Palacios iusta ecclesie Sancti Petri de Loura, quomodo se/ determinat per Doneli et de inde per Crecente, et inde alia uilla que uocitant Laura Uetera, et teneat/ eam domina Monia Froilat in uita sua, et ad obitum eius dimitat eam as monasterio Santi Martini./ Et mando ad filia mea Marina Pelagi uilla de Sauto qui iacet in ualle de dunios et semper seruiat/[…]

Isto é o que eu, Paio Menéndez, dispuxen (ordinacio quae ordinavi) mentres vivo por man do abad Don Munio albacea de todas as miñas cousas logo da miña morte:
En primeiro lugar, mando enterrar o meu corpo no monasterio de S. Martín, si a morte me sorprendese na Terra de Trasancos. Si morrese en Ortigueira, mando que se sepulte o meu corpo no monasterio de S. Paio. Pero con independencia do sitio onde vaia a morrer, mando que a miña herdade téñaa a miña muller mentres viva, e que con ela sirva ao lugar onde sexa enterrado e á súa morte, no estado en que ela tivese poboada esa herdade, así eu a mándo logo ao monasterio de S. Martín: A uilla de Ínsua enteira e a de Martín tal e como a teño ou a debo ter, polos seus lugares e terminos, como se determina [a uilla de Martín] polo muro de San Cristobo e vai por el ata a Lagoa (un túmulo) de encima de Doniños e polo villar de Paonte e de alí por Vista de Brión como vai á Lagoa de sobre Brión e baixa logo ata Cavalaria ó villar que chaman Pazos, xunto á igrexa de S. Pedro de Loura. [A uilla de Ínsua] determínase por Donelle e de alí pasa por Crecente, e outra uilla que chaman Loira Vedra (Laura Vetera) que a posúa Doña Munia Froilaz na súa vida e á súa morte que quede ao monasterio de S. Martín. Mando á miña filla Mariña Peláez, en beneficio a uilla de Souto que xace no val de Doniños e ela e o seu descendencia sirvan sempre ao mosteiro de S. Martiño.

CODICES,L.1047-B_n42 f 11v

AHN Cod 1047B [ex 1041] fol 11v, regras grandes 1-7 […] Monasterio Sacnti Martini ad Benefaciendum et omnis genus eius. Mando ad monasterio Sancti Pelagii de de Orc/tumgarie uilla Aluuci et uilla Luperius. Mando a Sancto Iohannes de Calauario iiiª de uilla Quintana/ que iacet in rio aduerso. Haec omnia quae mando et nominaui qui ea infringere uoluerit, tam de propinquis quan de extraneis/sit maleditus et excomunicatus et cum Iuda traditore comdepnatus et cum Datan et Abiron latus/ terre obsorbeatur. Ego Pelagio menendiz in hac Scripture manum meam roboro. (Signum) Era Mª. C. XX. VIIIª [Ano 1090] et quot X Kalendas Februaii. Qui presentes fuerunt. Petrus, testis. Froya, testis. Abba Petrus, confirmat. Abba Martinus, confirmat ; abba Gundisaluus, confirmat; Pelagius, pesbyter notuit. Petrus Translatauit. Esta obra factográfica Narón Un Concello con Historia de Seu  foi, seguramente, a primeira no seu xénero en Galicia, en presentar, en todos os casos, o texto latino acompañado da sua traducción ao galego e con comentarios e análises do sentido e posición institucional do texto. Esta costume hoxe xeral, non existia entón na historiografía galega.

Mando ao mosteiro de S. Paio de Ortigueira a uilla de Aluurci e a uilla de Lobeiros (Lupeiros). A S. Xoan de Caaveiro mando o terzo da uilla de Quintana que xaz contra o río (rio adverso); si alguén de entre os parentes ou os estranos, infrinxire as disposicións arriba enumeradas sexa maldito, excomungado e condenado xunto con Judas ‘o Traidor’, e tragado pola terra fique ao lado de Datán e Abirón. Eu Paio Menéndez asino nesta escritura coa miña man [Signum] e a X das Calendas de febreiro (23 de xaneiro de 1090). Era MCXVIII
Testemuñas: Pedro Froila Confirma: Abba Pedro, abba Martín, abba Gonzalo, Payo presbítero, notario Pedro tansladouno [Abba é tamén o título dos arciprestes] (26)

Cando Payo fai o testamento aínda vivía Mariña a filla de ambos. A morte do seu marido, Doña Munia decidiría ingresar no mosteiro bieito dúplice de S. Martiño de Xuvia.

Originally in three volumes, two are still in Seville, known as the Bible of Pedro de Pamplona2

“The style” – posted Peter Kidd-  “is unusual, hence Sotheby’s attributed it to “northern France (probably Paris)”, “c.1220” and Christie’s to “England?”, “c.1215”. In fact (as I learned from the catalogue desription) there is ample evidence to attribute them to Navarre or Castile, Spain, c.1230-50, as the parent volume has reliable provenance going back to Seville cathedral in the 14th century, having been bequeathed by King Sancho IV (d.1295), and apparently previously owned by his father Alphonso X (d.1284) and commissioned by his grandfather, Ferdinand III (d.1252). I had myself been very unsure of the style (thinking that both England and France were wrong, and thus hazarding a guess at Belgium), but in retrospect the script on the back should have been enough of a clue to suggest its correct origin […] in http://mssprovenance.blogspot.com.es/2013/12/cuttings-from-13th-century-royal.html

Pronto se formaría en torno a ela unha fama de santidade que se estendería como o aceite pola Terra de Trasancos. Sabemos (27) que para moitos tela no monasterio supoñería un alivio e garantía de xustiza. Para os monxes afeitos a ter no monasterio con frecuencia a Froila Bermúdez e aos seus fillos, en cambio a presenza continua no monasterio de Doña Munia e á súa irmá Visclávara ben puido ser algo incómodo, terían que andar con coidado na súa presenza ou polo menos manter as formas, porque aínda que o monasterio atopábase baixo a autoridade incontestable do abade Munio, seguramente membro da familia condal [irmán de Munia], pola posición que ocupaban, os desexos destas mulleres piadosas e o seu excesivo cio debían pesar como unha losa no mosteiro. (28)

Debémoslle todo o que sabemos de Pedroso ao grande historiador da Terra de Trasancos, D. Enrique Cal Pardo. Sabido é que ata a publicación de seu libro O monasterio de S. Salvador de Pedroso en terras de Trasancos. Colección Documental, prácticamente  nada se coñecía deste monasterio, salvo illadas referencias privadas de contexto. Coa súa publicación, a Terra de Trasancos ten o privilexio de contar cun fermoso, espléndido, titánico traballo, monumento á intelixencia que per se xustifica unha vida vizosa dedicada ao estudo. O noso […] esforzo de investigación estará cheo de continuas referencias agradecidas á seu trabalho.

FUNDACIÓN DO MONASTERIO DE SAN SALVADOR DE PEDROSO

 

Mosteiro de Pedroso

Reconstrucción por Eva Merlán Bollaín, baxo miña dirección da planta e claustro do mosteiro de San Salvador de Pedroso en base a descripción do Apeo de Pedroso de 1549 e dos restos atopados; in Narón unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos. Merlán, Pena, Filgeira Concello de Narón Ed.   1ª Edición 1995

Polo alcance que o Mosteiro de Pedroso, frigresía do actual concello de Narón, tería durante toda a Idade Media na Terra de Trasancos e polo interese que ten súa divulgación creemos conveniente transcribir o texto da súa fundación.

doela salvación

Lámina pág. 73

30 de xuño de 1111

Baixo o mandato do noso ínclito Redentor, que co Creador foi creado, e co Espírito Santo tres en Persoas e un en deidade permanece, Deus verdadeiro polos séculos infinitos.

promptema dyinggod

Munia Froilaz funda un mosteiro -a igrexa deste mosteiro era a maior da terra de Trasancos, e mais fermosa segundo as testemuñas do Apeo de Pedroso que a de Xuvia- en honor de San Salvador, pola alma dos seus fillos. Ata aquí todo correcto. Pero poderiádesvos imaxinar por que escolleu tan apartado sitio?  ” […] a herdade miña de Pedroso, dita Vineola [pequena viña] si queremos chamala con propiedade, e está situada no Territorio de Trasancos, contra o río Xuvia, baixo o Monte Agudo” […] onde elixín edificar unha igrexa so a advocación do noso Señor Salvador Jesucristo baixo este tenor: que ese lugar fose sempre unha casa de oración e un lugar de habitación para servir a Deus. […] que (pertenza) ás xentes que procedentes das catro partes do mundo alí quixesen facer servizo a Deus] Poderiádesvos imaxinar as razóns polas que pensa que acudirán xentes procedentes das catro partes de mundo? Non foi doado resolver o misterio. A realidade supera á ficción.

Logo, eu, Munia, devota a Deus, filla de don Froila e doña Lucía, escrava das escravas de Cristo, movida por Inspiración divina, ofrezo ao Deus e Redentor noso, polo remedio dos meus pecados e polos dos meus pais antes citados; do meu marido Don Paio e a saúde do alma dos meus fillos, a herdade miña de Pedroso, dita Vineola [pequena viña] si queremos chamala con propiedade, e está situada no Territorio de Trasancos, contra o río Xuvia, baixo o Monte Agudo, onde elixín edificar unha igrexa so a advocación do noso Señor Salvador Jesucristo baixo este tenor: que ese lugar fose sempre unha casa de oración e un lugar de habitación para servir a Deus.
Por iso prohibo que nel membros da miña familia, estraños ou persoas viles teñan parte nin para dominar [posesión] nin para mandar [jurisdicción]; senón que (pertenza) ás xentes que procedentes das catro partes do mundo alí quixesen facer servizo a Deus.

Chegoume dita villa por dereitos de sucesión do Conde D. Vermudo, avó meu e caeume en división entre os meus irmáns polos seus términos que son: polas dúas Mestas (lugar das Mestas) e logo polo medio do monte de Bazón, tende cara a Auga Luz e logo a aquela Cidade (Castro de Eiravedra) e sae polos montes ata o término de Santa Mariña e logo polo auga de Cabezal (Quambazale, 1111; Cabazal 1755, actualmente Cabezal) ata que entra no auga do río Xuvia e tende por ambas Mestas por onde empezamos antes. Dentro destes términos atópase a igrexa de Santa María, esta igrexa así como toda a ‘creación’ que alí me corresponde mando que sempre permaneza no devandito lugar.

vila-quinta

Munia Froilaz recibindo na porta da súa uilla ao rei Alfonso Raimúndez. O Conde de Trava, Don Pedro Froilaz, princeps e imperante da Terra de Trasancos a comenzos do século XII, e cabeza [tanaiste] do clan nobiliar dos Petriz ou Froilaz, foi copropietario coa súa irmán Munia Froilaz, dunha extensa fraga que ocupaba grande parte do territorio que hoxe ocupa a cidade de Ferrol. O Conde, don Pedro, membro dunha liñaxe trasanca, foi titor do rei de Galiza Don Alfonso Raimundez. Arrincandoo recén nado, dos brazos da sua nai, a infanta e logo raiña, Urraca, o conde criou coma ún dos seus fillos, ao neno infante, na Terra dos seus antepasados, Trasancos, nas partes extremas de Gallaecia. O infante, pasou boa parte da súa infancia e mocidade, xa feito rei, no Mosteiro de S. Martiño de Xuvia, e no entorno narones, baixo o agarimoso coidado de Munia e de Visclávara, hirmás do conde, fortalecéndo o seu espíritu coa práctica da caza Unxido o infante Afonso Raimúndez rei de Galiza na catedral de Santiago, Don Pedro, deulle -reservando para sí os muntarios, monteiros da dita uilla-, con agarimo ao xoven rei, de consún coa sua himá Munia Froilaz, a uilla Ferreoli -non confundir coa Vila de Ferrol fundada hai oitocentos anos polo rei de Galiza e de León Afonso IX-, coa súa famosa fraga, entón o mellor couto de caza da Terra de Trasancos, chamada dende ese momento Fraga do Rei don Afonso. Don Afonso VII, rei de Galiza, có tempo convertiuse tamén en rei de León e de Castela, e ainda en Emperador tota Hispaniae.  Un día o rei, de consún coa súa nai a Raiña Dona Urraca, dandolles o Mosteiro de Sobrado, agasallou aos fillos de Don Pedro, o seu titor, ao primeiro conde de Trastámara don Fernando Pérez e ao seu hirmao maior, o Imperante de Trasancos Don Bermudo Pérez. Pola súa parte Don Fernando e don Bermudo, os seus compañeiros de infancia – verdadeiros irmáns seus-, segundo entón se acostumaba, pro roboratione, agasallaron a súa vez ao rei, cun venabulo e cun can chamado Ulgario -o máis antigo nome de can rexistrado en Galiza- que tiña un valor astronómico. Sen dúbida lembraban os tempos da mocidade nos que os tres andaban polas fragas seguindo o rastro do porco, cecais cun can como o representado por Carlos Alfonzo, chamado precisamente Ulgario. Quen sabe?. “E ploa rúbrica real, nos Bermudo e Fernando, dámovos, Rei Adefonso un can chamado Ulgario (na versión latina cecais tradución de Ulgeiro) e un venábulo que valen quinientos soldos”.

Concédolle alí a metade da miña villa de Ferrol e os seus homes e a villa de Canido e os seus homes e beneficios que alí teño. E en Placente una herdade de ganancia; en Sarrito e Modroçi (Sarria e Morrazo) una herdade de creación; en terra de Cedeira: A villa de Brexo, coa metade de Soutelo e unha herdade na villa de Ventosa e o seu villar de Freixito enteiro, e os homes e as heredades que lle pertencen. Na terra de Ortigueira: a igrexa de Santiago de Coiña, na súa totalidade; na villa de Moncelos dúas servicialias; da igrexa de Sta. María de Barbos, unha herdade; na villa de Quintá toda a miña direitura; en Couzadoiro, toda oa miña herdade e a creación; na villa de Espasante unha servicialia; en Luama (Ortigueira) outra; en Sisto e en Pousadoiro toda a direitura; en Coiña toda a miña herdade e creación; a metade da igrexa de Santiago de Landoi; a villa de Cabanan ; a villa de Monundelos (Cuiña) coa súa direitura. Na Terra de Trasancos a villa de Anca, tanto de herdade como de creación; en Neda, a miña direitura de villa de Merdeiros [Merdarios, “lugar de augas ou fontes”]; en Santo (Sancto) a herdade que foi de Vermudo Ordoñez e de Xeloira Suárez e de María Suárez, coas súas direituras; da villa dita ‘das viñas’ en Neda a carta íntegra de toda a herdade que xace entre Ponte e Ponte [da ponte de Neda á ponte de Xuvia], exceptuada a igrexa de Santa María que é do Mosteiro de Narón, a cuarta parte coa súa direitura [a outra carta dóaa no ano 1114 a S. Martíño de Xuvia]; a igrexa de S. Mamede de Attios coa súa direitura.

castrouilla

Paso do castro a uilla medieval (deseño de Carlos Alfonzo dirixido por André Pena). É evidente que a uilla de Narón, non é un núcleo urbano, como o que hoxe ten a Fidalga Cidade. Estamos falando dun pequeno espazo xurisdiccional rural. composto por varios lugares acasarados [en Galicia non hai aldeas, hai lugares], e pola uilla dominical, precedente do pazo rural, que é a casa do Señor ou do seu administrador: o uillicus.

A miña direitura da villa de Narón, xa dita; a villa integra de Pazos; a igrexa de Santiago de Marnela coa súa direitura e villa laical co seu villar de Cova de Loira; a igrexa íntegra de San Xiao de Lamas e a cuarta de Pazos.
Na vila de Santiago na praza [foro] maior dous solares con todos os seus dereitos que están situados entre duas congostras, isto é; un deles no lugar polo que entran ao Santo sepulcro, e o outro sito entre este solar e un pazo, un terreo con celeiro, cociña e cortiña, con saídas e muros de pedra.
En Terra de Montaos [Ordes], a metade de S. Pedro de Sestano coas súas direituras; en Sta. María de Parada, unha serviçialia; na villa chamada Coteses, a metade; na villa Lurie unha serviçialia de Munión, mal home [un meigo], coa sua direitura
En Terra de Bezoucos (Besancos) a metade da igrexa de San Xoan de Piñeiros (Fene) con todos os seus dereitos, tanto da villa laical como da metade de dous campos, nos que acostumo coller seis cuartarios.
En Piñeiros, a media ocatava que merquei da igrexa de S. Salvador, a miña porción. Na villa de Maniños dúas serviçialias. En Rillo, a herdade que pertence a Payo Vistrariz e outra que foi da villa de San Pedro; da igrexa de San Vicente de Meós (Mugardos) a metade; a totalidade da villa de Crabazaes.
Na ribeira de Miño, a terra que se chama Táboa (Tabulam) con todas as súas dereituras; a miña parte enteira da igrexa de S. Lourenzo de Doso e a metade desa villa laical con todas as súas pertenenzas e a totalidade do villar de Cerceiras, con todas as dereituras sobre ele; e a cuarta parte enteira do monte de Ancos,

PORTA DE SALVACIÓN DE PEDROSO

Reconstrucción por José Ramón Fernández Villares, baixo a miña dirección, a partir dunha doela e dun capitel conservados, da Porta de Salvación do Mosteiro de San Sanvador de Pedroso.  Pág. 75 da obra Narón Un Concello con Historia de Seu aquí reproducida.  

que xace entre o río Xuvia discurrente ata o mar, e pola outra parte por Pouso e vai en liña recta ata o río Velelle (Velelle), discurrente ata a ponte da igrexa de Sta. María de Neda, con todas as suas direituras.
Todas estas cousas arriba escritas, tanto igrexas como herdades ou creacións con todas as direituras, oficios e prestaciones, dentro e fóra, polos seus términos e lugares antigos, coa igrexa que xa antes mencionei concédoas e ofrezoas ao señor Deus e Salvador noso Jesucristo, e para honor e reverencia de todos os santos, a fin de que mereza conseguir polos méritos e intercesión de todos eles a indulgencia de todas as miñas máculas [o día que me atope] ante a vista da claridade de Deus, baixo a autoridade de D. Pedro, bispo Mindoniense.
Por tal dereito, que esta a miña disposición, coa protección de Deus, sexa firme para sempre.
Oramos a ti, Señor Santo Pai eterno, omnipotente Deus, para que esta a miña disposición, en ti e por ti permaneza firme.
Si alguén, quen quer fose, intentase cambiar isto, si queira unha mínima parte, sexa excomulgado do Consorcio dos católicos, de Deus e do corpo e o sangue de Cristo e que na Terra persígao a vinganza divina, cheo o seu corpo de vermes, que lle saian por todas as partes, que perda a luz de ámbolos ollos e vaia ao inferno con Datán e Abirón comestos vivos, e que permaneza sepultado con Judas traidor de Deus; e por encima que pague á devandita igrexa dez mil soldos en moeda do Rei; e que pague o dobre de cada un dos delitos e disturbios que promovese. E que este documento sexa firme.
Feito na era de (milésima centésima cuadraxésima nona MCX (aspada)* VIIII a copia di: milésima décima nona MXVIIII) o segundo día das Calendas de xullo (30 de xuño de 1111). (29)
Eu, de nome Munia, serva entre as servas de Deus, este escrito que fixen voluntariamente, auxiliándome a graza divina, rubrico da miña man e confirmo.
Reinando o Rei Alfonso coa súa muller a raíña Doña Urraca, imperante o emperador o noso D. Alfonso coa súa muller Berenguela, desde Galicia ata Almería. (30)
D. Pedro, presidente da igrexa mindoniense, confirma este feito. Don Diego (Gelmírez) bispo da sé da igrexa de Santiago confirma. Pedro, bispo (Lucense) confirma. Alfornso bispo Tudense, confirma. Diego, bispo de Ourense, confirma. Conde don Pedro de Galicia, confirma. Rodrigo Froilaz, o seu irmán, confirma. O Conde D. Fernando coa súa muller a Condesa Doña Sancha confirma. O Conde D. Munio, coa súa muller Condesas Doña Lupa, confirma. Gonzalo Fernández, confirma. Estiveron presentes como testemuñas: Diego, Martino, Paio, Munio; Paio Cardeal, clérigo, que fixo este signo; Martino Pelagiades coengo da igrexa de Santiago e notario palatino da Curia Regia do rei D. Alfonso, fixo esta escritura e confirmouna coa súa propia rúbrica. (31)

Se ben descoñecemos cuantitativamente a extensión dás heredades doadas a Pedroso por Munia Froilaz, podemos albiscar algo.
A herdade de Pedroso era unha uilla, dita Vineola con propiedade, como subliña doña Munia Froilaz: propio vocabulo dicta Vineolam, “pequena viña”. Con todo a presenza da viña era aínda […] para uso doméstico e non [seríamasiva e] xeneralizada [para a exportación internacional por mar], como mostran os foros, ata o século seguinte impulsado ou seu cultivo pola aparición das cidades de Ferrol e Neda -o primeiro dato que coñecemos da plantación de viñas [- viño  branco, seguramente unha veriedade de alvariño,  para a exportación por mar, sobre todo a Inglaterra-]  é en Caranza no ano 1238, sendo, pola contra, [entón] abundantes as pumaregas como aínda se lles chama en Asturias, para produción de sidra da que a metade adoitaban pagar os locadores  ou concesionarios de foros deste momento como mostra un foro de Perlío mencionado no diploma de Xuvia de Adosinda Froilaz de 1116, tradición que pasaría, logo, ao pago da renda do viño.

villaequintana2Existían lugares acasarados, explotacións individuais con terras e todo o necesario para a subsistencia dentro do perímetro dunha casa ou uilla dominical, temos exemplos na Terra de Trasancos da sua presenza -en Pradeedo, O Val; e en Quintana, O Val)- á caron dunha primitiva rede viaria […] na que se dispoñían as casas [a cas o casa, é a unidade familiar] ou casais no medio das chousas ou campos cercados, cultivábanse en tenzas dividindo probablemente a terra en tres partes, unha para cereal de inverno sementada en outono [trigo], outro terzo, orxo e aveas na primavera deixando en barbeito outro terzo.

Uilla de Quintana, Quintá, O Val. Seguramente a primeira uilla medieval indentificada en Galicia.

Lintel con estrela exalfa da Uilla Quintana. Quintá, O Val. Lámina pág. 76 de Narón Un Concello con Historia de Seu volume II. A primeira identificación dunha uilla galega. -correspondente co texto aquí inserido-

Nos campos pechados o gando comía o restrollo trala colleita e o barbeito. As propiedades pro indiviso, e unha vella tradición de usos agrícolas, comunitarios, obrigan a repartir os campos abertos entre os campesiños que cultivan o mesmo en longas e estreitas franxas ou tenzas onde traballan os bois e o pesado arado, sistema quizá utilizado tamén nas estivadas, e direitos comunais na terra inculta, soutos e fragas.

Luttrell Psalte

Dous homes maiando nun monllo. Luttret Psalter. British Library.

Non podemos falar de concentración do hábitat e parece que predomina un certo illamento e dispersión. Os casales, se atendemos ó indicador dos servizos ou pago dun animal por parte do vasalo ao Señor (que ten as súas orixes alén dá Idade do Ferro) (32) presentes no Apeo de Pedroso de 1549 (33) recollidos por D. Enrique Cal Pardo e ó feito de que no momento da deposición de testemuñas no apeo estes indican que as casas estaban arruinadas conservando só os formais (paredes) das pardiñeiras ou parrogueiras (casas arruinadas por telo teito de palla) utilizadas para garda-los apeiros; teremos probablemente que os primitivos casales, “casais” de Pedroso, unidades illadas de explotación, granxas agrícolas, foron: Painzás (paga un carneiro e unha cesta de pan); Cerdeiras (un touciño e un carneiro); o Castro, Eiravedra, (un cabrito); o Castro, Hermida (un cordeiro e un touciño); Budueiro (un cordeiro e un touciño); e a Hermida (cordeiro e touciño), existindo outros 15 ou 20 casales (34) do mosteiro de Pedroso, que tiñán en 1549 (35), arruinada a casa [agora parrogueira], probablemente do século XIII.

carballo de Edrasil

Esquerda. Odin Hanging on the World-Tree – Franz Stassen. Entre os Xermanos Odin, solsticial deus solar, crepuscular condutor de mortos, señor do fantasmal exército rumo cara o outro mundo, sucesor de Tyr, representando ao ceo coa súa azulosa capa [caelulea, da cor do caelum, “ceo azul”] , e co seu só ollo, co seu solar omnividente ollo, tras dar na sua mocidade a Mimir como prenda o outro ollo a cambio do dereito a beber no delicioso manancial da sabedoría – pois sempre ao politécnico deus solar agrádalle sabelo todo ainda custándolle un ollo da cara-, foi  segundo o poema Havamál, aforcado an Árbore do mundo Ygddrassil. A título de curiosidade diremos que o freixo de Iggddrasil, deriva do tema celta de Hy-Brasil, que foi un carballo como o que lle cortou a Donar [dobrete de Odín] San Bonifacio en Hesse-, e que o seu emplazamento orixinal estaba en Sedes (de Set, “Camiño”) accedendose a él pola variante costera do Camiño Francés  chamado  Camiño das Ánimas -unha variante do Camiño Costeiro do Norte de Santiago achegándose os peregrinos ata a milagrosa fonte e o milenario carballo no linde de Pedroso -. En efecto estudando un acoutamento do Mosteiro de Pedroso do rei Alfonso Raimúndez e da súa nai a raiña Urraca feito a Munia Froilaz en 1120 ” Et per Gaban, et inde as quercum Edratil […] DDP nº 2, ACM Cal Pardo, 1984, 237] decateime da importancia do demarcatorio carballo, denominado a finais do século XV “Carballo de Auga Quente”, (conserva a sua memória hoxe a chamada Fonte do Carballo), onde “los jueces eran nombrados por los priores” -di Cal Pardo, 1984, 71- “de acuerdo con los vezinos, a tal fin solían reunirse “cabo del carballo de Auga Quente y allí acordaban poner a un nuevo juez o deponer el existente-, nun conventus publicus uicinorum e contexto cultural celtoatlántico, sen dúbida mantido na chamada Árbore de Guernica – das antigas terras de celtas de vardulos, caristios e autrigones de Euskadi-. Eu reparei no Quercus Edratil, e comentandolle o deslinde co mestre arqueolingüísta L. Monteagudo,  fíxome reparar que a carón do Quercum Edratil tamén estaba o nome da fonte  “Gauan” [Ga(wargj)and – o celta descompón as palabras polo centro-] do “lobo”. A realidade supera á ficción.

Coñecemos a extensión da feligresía do Pedroso actual, algo menor que a do deslinde de Munia: Ambas Mestas – Bazón – Auga Luz – Castro de Eiravedra – Montes de Sta. Mariña -Cabezal – Río Xuvia) que é de 980 Ha. Si a isto engadimos a metade da uilla de Ferrol [cunha escasísima e dispersa poboación xa que a maior parte de Ferrol estaba ocupada por a espesa fraga que sería doada a Alfonso Raimúndez polo Conde D. Pedro, irmán de Munia a quen lle correspondería a outra metade]; as [uillas -mellor que] uillae-, de Canido e de Narón entre outras, darémosnos conta da enorme extensión dos bens desta membro da dinastía trasanquesa nos seus territorios patrimoniais. Hai que sinalar que dentro destas [uillas ou] uillae, tanto os homines bonos labregos como os servos posúen propiedades en pleno dereito; por iso é polo que hai unha distinción cualitativa, claramente especificada por Munia: [coas distintas expresións:] herdade de ganancia [que] non se corresponde [como entón se indicaba con ] extensións de terra postas en explotación e gañadas ao bosque; e máis ben indica outro tipo de réxime de propiedade por adquisición, enfiteusis ou compra, quae ganavi de Exemena longa pro meo pretio (36); herdade de creación; serviçialia -en ocasións indicando o [nome do cabo da casa] servo que a traballa “unha servicialia de Munión, home malo”, (quizá aludindo á súa condición de meigo)-; uilla laical (unidade fundiaria da que as rendas decimais pertencen a un señor laico).

Fonifacio corta o carballo de Donar en Geismar

San Bonifacio cortando o carballo de Donar en Geismar. Los vio juntar cabo del Carballo de la Agua Quente donde agora mora Fernando do valado, e allí acordaba el prior que era de poner un juez e algunos vecinos decían que pusiese otro, e que non querian a aquel si tenían del queixas […]  Apeo de Pedroso f 82 v;  Tenian la orca de la otra parte del dicho rio de Jovia sobre el Camino Francés, donde dicen Santán (Santá), e vió allí aorcar a un hombre que decían matara malamente a otro habrá mas de 40 años  Apeo de Pedroso fol. 84 v .. Sabe que el dicho Coto de Pedroso tiene orca en el monasterio e dicen de la orca de sobre la Casa da Costa arriba en el Monte do Seijo, feligresía de Doso, e vio allí ser ahorcado a uno francés e lo aorco la justicia puesta por el dito Ares Pérez de Villadonga prior del dito monasterio de Pedrososo […] Apeo de Pedroso f. 157.

Estas cualidades aluden a diferentes personalidades xurídicas [herdadas da Celtic Common Law]. Existe na uilla ou ‘aldea’ o concilio… de suos viciños todos (37) pervivencia do conventus publicus vicinorum, que continúa ata finais dá Idade Media como coñecemos polo [meniconado]  Apeo de Pedroso [Pena (1992), 267- 248].

PATRIMONIO DE MUNIA, MEMBRO DO MÁIS PODEROSO CLAN NOBILIAR GALEGO
Grazas ás circunstancias que coñecemos da vida de Munia, a perda do seu fillo e o uso que deu aos seus bens énos posible coñecer a dispersión das súas propiedades e intuír a súa magnitude. Isto é importante pois Munia é unha representante significada da gran nobreza galega do século XI e XII e sérvenos para ilustrar o seu poder territorial. Conscientes da pesadez dunha lectura na que se intercalan longos documentos pensamos que é máis fácil que facer unha lista, incluír a doazón a S. Martín de Xuvia (inscrita dentro das doazóns masivas do clan Petriz tralo traspaso a Cluny do seu mosteiro familiar) porque con iso ofrecemos unha visión total do conxunto de propiedades dun membro representativo da clase nobiliar e evitamos unha longa enumeración de propiedades, privadas do contexto e da beleza do diploma.

[ADDECET. Este segundo volume da Hª de Narón, inaugurou a tradición  historiográfica de traducir o documento latino – antes presentado sin traducir-.  A novidade callou no discurso historiográfico da época e é hoxe norma]
munia froilaz

(38) A.H.N. Códices 1.047 b [ex 1041 b], núm. 26, fol. 7 v. reglas 11-38 [y 8 r. reglas 1-18]. Xps. In nomine patris et fillii et spiritus sancti amen. Ego cliens hac indigna Monia, deo devota cum peccatorum/ meorum inde deperssa attendo scriptura quae dicit: Non appareatis vacuum ante cosnspectu domini, et propheta ait/: vouete et reddite domino deo uestro. Et dominus in evangelio: Date, et dabitur vobis, Idcirco ego Monia ancilla/rum dei ancilla talia cogitandum et vitam eternam cupiendo, et in fructum metuendo, nunc iubeo offere modicum/ de monuscula pauperitatis mee a Deo et ap patronos meos sanctos iam dictos, pro me in die iudicii agnoscererent et pro/ remedium anime mee ut sit mihi ante domini merces copiosa, et pro uictum atque uestitum servorum uel homines/ dei qui ibidem ordinem monasticam fecerint, siue de qualibet generis humani fuerit qui hic uenerit et ui/tam sanctam perseuerarit, tunc ille do et dono et testum scripture firmitatis in presencia uel manus de prior donnus/ Petrus, et ceteri monachi qui ibi honesta uitam sunt deducendi. Id sunt hereditates prenominatas iiiiª de ecclesia/ de sancta Maria de Neda, et iiiiª de quanta hereditate iacet inter ponte de Iuuia et de Neda; sicut uenit ad me in por/cione inter meos iermanos cum mea criacione qui ibi inuenerint, do illa ad benefaciendo et non male excon/ducendo. Alia hereditate do et similiter oferro, id est viii de sancto Iuliano de Narom, et viii/de quanta hereditate iacet in sua concurrencia quanta ibi inuenerint de Sancto Iuliano, sceptis in iª uilla de/ uillaster, ubi habeo iiiiª et mando illa iª pariter cum ipsa alia uilla de Exteiro integra cum omnia/ sua bona. Una uilla de Peririlio media unde iam didit ibi illa alia media mea germana domina/ Hermesenda pro anima sua. Unde offero et do illas hereditates iam dictas cum omnia sua bona, uel per ubi illas/ potuerunt inuenire per terminis et locis antiquis, quomodo diuident atque concludent, a Deo et a sanctos iam dictos conce/do et dono uel quotum testibus asigno. Ita ut de a modo et inceps sint illas hereditates uel ipsa criacione, et/ iuri meo abcepsas ut abstractas post iurem ipsius monasterii et servi dei habitantes ibi sint traditas atque/ concessas habeant et possideant eas iuri quieto et recte possesio, euo perhenni et tempore sempiterno. Tamen/ non est discendum, sed suspicio oblita, quod si aliquis de propinquis, quis uel de extraneis contra hunc textum surrexerit/, qui eum in contempsa mittere uoluerit, tunc sedeat maledictus et condempnatus et a communione et sanguinis/ domini separatus et non uideat quae bona sunt in Iherosolima, nec pars in Israele, et tunica piscea circumtectus, et lucer/nis propriis a fronte quibus uidet careat lumen, et pro uindicta hullus seculi dampna reddat, et partem mo/nasterii V auri talenta. Quia scriptum est “qui filios non relinquerit de rebus suis faciat quod uoluerit”; et scriptura/ dicit “sacrilegio facit qui uotum alienum irrupit” et in alio loco “a diem et annum habuerit plenam habeat firmitatem”. Facta series scripto sub die ii kalendas augusti. Era m.c.l.ii. Regnante/ rex domino Adefonso et mater sua regina domina Orroca. Presidente katedra menduniense sede/ [regras 11-38] […]

31 de xullo. Ano 1114
Xps. En nome do Pai e do fillo e do Espírito Santo. Amén. Eu, vasalla [de Deus] e indigna Munia, devota a Deus:
Estando logo perdida polos meus pecados atendo a escritura que di: Non aparezcais baleiros ante a vista de Deus; á que engadiu o profeta: Facede un voto e entregádeo ao voso Señor o voso Deus; e o Señor no evangelio: Dade, e darállevos.
Por iso mesmo eu, Munia, escrava entre as escravas de Deus, isto reflexionando, ansiosa da vida eterna e temendo que os meus froitos non abunden, logo ordeno que se entregue un pouquiño de nada, debido á miña pobreza, a Deus e aos meus Santos patronos, xa mencionados, para que no día do xuízo me reconozan [de entre a multitude e preséntenme ao Señor], e polo remedio da miña alma para que reciba abundantes mercés ante o Señor, e para vestido e sustento dos servos e dos homes de Deus que alí fixesen orde monástica, e dos homes, sexa a que sexa a ‘clase’ á que pertenzan que aquí se acollesen e perserveren en vida santa.
Así pois, doulle a S. Martín e fago testamento, por medio dunha escritura firme, ante o prior D. Pedro que a redacta pola súa man, e dos demais monxes que alí están levando unha vida honesta, das seguintes herdades, chamadas: A cuarta parte da igrexa de Santa María de Neda, e a cuarta de canta herdade xace entre a Ponte de Xuvia e de Neda, tal e como me chegou do reparto entre os meus irmáns [Hermesenda, ó Abade Munio, e un terceiro;  os fillos de Dona Lucía son catro segundo a fintiú ou condominio celta] coa miña ‘criación’ que alí acharán. Isto douno para que se mellore e non para que se dirixa mal.
Dou outra herdade e ofrézoa baixo as mesmas condicións, e a oitava parte de S. Xiao de Narón (sic.) e a oitava de canta herdade xace na súa concurrencia e correspondese a S. Xiao, excepto unha parte da uilla do Vilar (Villaster) onde soamente posúo a cuarta, e mando esa única parte xunto con esa uilla de Esteiro cos seus bens na súa totalidade. E (media) uilla de Perlío na que xa antes doara ao monasterio a outra metade á miña irmá Doña Hermesenda pola súa alma.
Ofrezo e dou as heredades xa ditas con todos os seus bens, polos lindes que lles atinxen e polos términos e lugares antigos tal e como se dividen e pechan, a Deus e aos Santos, xa mencionados, as concedo, e doo, ata os sinalo por testemuñas, a todos eles. Tal e como teño esas heredades e ‘criaciones’, sexan quitadas do meu dereito e (sexan) rasas e transferidas e concedidas ao iur do monasterio e aos servos de Deus que alí viven, e que gocen en tranquilidade delas para sempre, conforme a dereito e recta posesión, polos séculos dos séculos.
Tamén, non falo por falar, senón obrigada pola sospeita, si alguén, xa sexa parente ou estraño, alzásese contra este testamento, ou quixese poñerlle preito, entón sexa maldito e condenado, e apartado da comuñón do sangue do Señor e que nin vexa os bens que están en Jerusalén, nin teña parte de Israel, e sexa envolvido nunha túnica de peixe, e que se apague o lume das lámpadas da súa propia fronte polas que ve (que perda a vista), e xulgado neste mundo que pague á parte do monasterio cinco talentos de ouro (200 libras) porque está escrito; Quen fillos non deixasen fagan cos seus bens o que quixesen, e a escritura di fai un sacrilegio o que usurpa un voto alleo,  noutro lugar.
Despois de que transcorra un ano e un día este testamento terá plena validez.
Este escrito foi redactado a dous días das Calendas de agosto (31 de xullo). Era milésima centésima quincuaxésima segunda (ano de 1114), reinando o Rei D. Alfonso e a súa nai a raíña Dona Urraca.

munia2

[…] Munio gratia dei pontifice. Ego Munia iam dicta in hac testum scripture firmitate quod fieri elegi/ et legentem audiui, et satis mihi complacuit, manus mea roborem inieci (Signum). Qui presentes fuerunt: Martino testis/, Nunus testis, Vermudo testis, Froyla testis, Rudico testis. Comes dominus Petrus confirmat. Filius eius Veremundus Petriz confirmat/, Fernandus Petriz, confirmat, Rodericus Petriz confirmat, Froila Rudericiz confirmat, Gondisaluo Rudricis confirmat, Velasco Petrit confirmat/, comitissa domina Maiore confirmat, domina Visclauara Froilat confirmat, domina Guncina Gundisaluit confirmat, comitissa domina/ Toda confirmat, Munia Arias confirmat, Honega Folinit confirmat, Marina Arias confirmat. Auro Furtuniz confirmat. Menendo Fuliniz confirmat. Pela/gio Uelat confirmat, Oueco Moniit confirmat, Nuno Enequiz confirmat; Ovecus Gundisalvit confirmat, Piniol Nunit, confirmat;/Episcopus dominus Petrus canonicus sancti Joannis confirmat, Archipresbyter Muninus confirmat, Petrus presbyter confirmat, Froyla Presbyter confirmat. Petrus notuit et confirmauit.(Signum). Lectio directa.

Presidente da cátedra da Sé Mindoniense, Munio, pontífice (bispo) pola graza de Deus.
Eu, a xa mencionada Munia, elixín o que mandei redactar nesta firme escritura de testamento, escoitei a súa lectura, e bastante compracida puxen a firma coa miña man. Estiveron presentes como testemuñas: Martiño, Nuño, Vermudo, Froila, Rodrigo. Confirman: O Conde D. Pedro, o seu fillo Vermudo Pérez, Fernando Pérez  (o fillo favorito do Conde); Rodrigo Pérez; Froila Rodríguez; Gonzalo Rodríguez; Velasco Pérez; a Condesas doña Maior (Guntroda Rodríguez a esposa do Conde D. Pedro), doña Visclávara Froilaz (que catorce días despois ingresaría tamén no monasterio de S. Martín); a Condesas Guncina González (esposa de D. Rodrigo Froilaz, almirante dos portos de Galicia); a Condesa doña Toda (filla do Conde D. Pedro, casada con D. Gutier Osorio) [-vén agora unha serie de damas e milites de Trasancos que formaban parte da comitiva condal- ] Munia, Arias, Honega, Folinez, Mariña Arias, Auro Fortúnez, Menendo Fulinez, Payo Velaz, Oveco Muñiz (do séquito do Conde), Nuno Eneguiz, Oveco Gonzalez, Piniol Nuñez, o bispo D. Pedro, canónigo de S. Juan; o arcipreste Munio de Sta. María de Sequeiro e os presbíteros Pedro (de Sta. Eulalia de Aviño) e Froila (de S. Pedro de Leixa). (38)

Chama a atención que a irmá do Conde D. Pedro diga convencionalmente que entrega a S. Martiño unha nimiedad debido á súa pobreza, en parecidos términos (munuscula) referíase a súa antepasada Visclávara Vistrariz no ano 977 en referencia a unha cuantiosa donación a Xuvia.
Esta é unha muller do clan Petriz , a clase reitora do Territorio inmensos en fortuna atesourada desde un pasado remoto como vimos na introdución.
Pertencen a unha clase moi pechada, élite da fortuna e poder de Galicia reducida a un grupo de familias donas de inmensos territorios que anudan lazos de sangue entre si desde tempos inmemoriais estando todos emparentados.
A sobrina de Munia,  dona Lupa, cásase co seu parente o Conde de Monterroso D. Munio Peláez ; outro sobrino de Munia,  don Bermudo cásase con doña Urraca, infanta de Portugal. O esposo de Munia,  Paio Menéndez, é un gran señor propietario dunha inmensa facenda. Manteñen os seus bens mancomunados pro indiviso [fintiú é o nome desta institución da Celtic Common Law] o que require para que unha cesión sexa válida a disposición conxunta [condominio] de todos eles para evitalo ius prohibendi ou dereito de veto que ten cada un dos condóminos sobre o conxunto da propiedade -por iso é polo que Munia epecifique despois de que transcorra un ano e un día este testamento terá plena validez-, que invalidaría calquera acción individual sobre o ben mancomunado, agás se se conta coa presenza dos condóminos confirmando a cesión. Isto é de vital importancia para os genealogistas porque, ás veces, permite recoñecer as relacións de parentescos seguíndolle a pista ás cotas (quiñóns) dos condóminos no momento en que deciden a división dun ben suxeito a este réxime e coñecemos o procedemento seguido na transmisión do patrimonio no caso concreto deste clan que adopta as súas decisións mancomunadamente [chamándose tanistry este sistema celta].

PRINCIPISVemos como este grupo familiar de homes armados con séquito e mulleres devotas e decididas, exercen os seus dereitos xurisdiccionales sobre a totalidade da Terra de Trasancos e un gran número de [terras ou]  territoria que conformarían logo o  condado de Trastámara, detentan o primeiro posto no reino de Galicia, manteñen o seu espírito de casta e os títulos, herdados do Ferro [, 110 ss], (outorgados [ordinatio] nominalmente pola monarquía) no [Territorio ou] Territorium: Principes da Terra, Imperantes de Trasancos. O clan mantén o seu poder unido e patrimonio mediante calculados enlaces. Todos teñen parecidos antepasados ilustres (unha especie de fundador epónimo do que toman un cognomen, prolix petriz, que persiste xunto co patronímico. A maior parte deles están emparentados e reemparentados; como di ajustadamente, o brillante representante da escola hipercrítica galega D. Manuel Rubén García Alvarez: Non resulta arbitrario imaxinar que serán capaces de reconstruír a súa propia genealogía durante catro ou cinco xeracións. (39)
Un abismo infranqueable separa a estes homes do resto dos habitantes da Terra de Tra- sancos, pero o volume das súas fortunas quizá non estea perfectamente ilustrado coa exposición do patrimonio de Munia Froilaz , si cabe moito máis pequenos que os bens do xefe do clan familiar: don Pedro e a súa esposa  Maior Guntroda, e os seus irmáns fillos de dona Elvira de Faro, como  don Rodrigo, o almirante dos portos de Galicia, casado con  Guncina González, do que a descendencia encherá, en dúas xeracións, de cabaleiros a Terra de Trasancos, será semente de toda a fidalguía local.
Pero do exame factográfico (de gran rentabilidad para o estudo do conxunto ao alcanzar un só historiador todas as fontes documentales do Territorio) do patrimonio de Munia Froilaz, xunto a intuición do gigantismo dos seus bens, o que máis chama a atención é sen dúbida a súa dispersión nun radio xeográfico enorme. Isto que se observa tamén nas donaciones masivas de todos os demais membros do clan trala cesión a Cluny do monasterio familiar é xeral a todas as familias nobiliares galegas, configurando un complicado mosaico de señoríos territoriales, labirinto no que, asulágase inexorable a propiedade libre dunha forma que dado a natureza e procedencia das nosas fontes documentais (donaciones e actuacións dos membros do clan) non é fácil discernir.
A dispersión obriga a viaxar polos seus dominios jalonados de diversas residencias a estes verdadeiros reiten nomaden ou nómadas dacabalo. Confiaban a parentes ou vasalos os cargos da terra de Vicarius de Terre ou Maiorinus Terre que garantían o funcionamento institucional na  [Terra ou] Territorio (, 263-284) cando non residía nel o seu princeps.
O nomadismo non permite nun estudo factográfico circunscribir un clan nobiliar galego a unha determinada Terra. É esta unha contada excepción, sinalada polo Conde de Barcelos, a presenza permanente en Xuvia de varias mulleres da Casa (Munia e Visclávara), a utilización do mosteiro de S. Martiño como panteón familiar e sobre todo a abultada pegada (en catro fontes documentais distintas: Xuvia, Pedroso, Sobrado e a Casa do Monte) da actuación na Terra dos fillos de D. Rodrigo Froilaz e Guncina González (D. Froila Rodríguez e a súa muller Aldena Núñez; D. Gonzalo e D. Menendo e a numerosa descendencia de todos eles, os Froilaz, González e Menéndez dos que sairán (neguen os que queiran pechar os ollos o concepto de linaje nestes momentos) como no seu lugar veremos as casas dos Esquío, Mandiá que encherán moitas páxinas da historia da Terra de Trasancos, e os outros linajes trasanqueses emparentados entre si, Pita, Andrade, Lago, Piñeiro, Tenreiro, os filo topónimos de Narahío, Ferrol e Sellobre! e algún outro (perdoen os descendientes) -que omitimos para non facer larga esta relación- das Terras de Trasancos, [Bisancos/] Bezoucos e [Nemitos/]Nendos.

O MOSTEIRO DE S. MARTIÑO E SÚA RELACIÓN CO CLAN FAMILIAR

Probando o viño no celeiro da badía. Miniatura dunha copy do Li livres dou santé by Aldobrandino of Siena.

Probando o viño do celeiro da badía. Copy do Li livres dou santé por Aldobrandino de Siena. finais do S. XIII. British Library, London. Scanned from Maggie Black’s “Den medeltida kokboken”, Swedish translation of ”The Medieval Cookbook”. Ex Wikipedia.

 

Libres dunha fiscalización central, afeitos recibir doazóns sen conto pro vitu et vestitu monacorum por parte dos nobres; dependían para todo os monxes dos mosteiros bieitos do abade que teóricamente era elixido pola comunidade; unha comunidade afeita a vivir relaxada e a te-lo celeiro e as adegas cheas, non ía buscar precisamente como reitor ó máis observante da Orde. De seguro preferían as laconadas e os touciños a unha dieta vexetariana de nabos, queixo, castañas e pan, acompañadas de pescadas e de mariscos -dos que as cunchas aparecen baixo os cimentos das murallas de Xuvia que dan ao mar, xunto a vidros e cerámica-. A Orde Bieita prohibe o consumo de carne, salvo ós enfermos e anciáns, pero non o do peixe e sabemos que a entrega de polvos, pescadas, sardiñas, etc. en determinadas datas, constituían os censos que tiñan que satisfacer os que levaban terras do mosteiro, e converteríase a pesca máis adiante na actividade comercial por excelencia da Terra, sendo exportado o peixe seco ou afumado aos portos do Mediterráneo e do Atlántico polas dinastías dos cabaleiros que se converterán nos séculos XIV e XV nunha verdadeira burguesía comercial, como veremos no seu momento.
Elixir ao abade máis brando, máis capaz de ‘facer a vista gorda’ ante os maiores excesos era unha cuestión de supervivencia, dito doutra forma, de elixir, elixirían ao menos parsimonioso para poderen garantir unha vida tranquila á comunidade. Pero [iso é a teoría, en Galicia] aos abades elixia-os o patrón do mosteiro.
O mosteiro de S. Martiño non foi, [como todos os mosteiros galegos], un mosteiro bieito calquera, era un mosteiro de, e para nobres, [funcionaba, via foro, como Rexistro da Propiedade (sic) dos nobres (102-153) ], […] [e era tamén] unha residencia de luxo para as mellores familias. Un autor dixo que a aristocracia retirábase ós mosteiros e dedicábase ás artes plásticas, non era ese o caso dos Petriz. Eles cazaban.
Despois do bispo de Mondoñedo, Munio, o derradeiro abade de Xuvia, era o prelado con máis dignidade dos territorios do Conde de Galicia. O seu papel no longo preito dos arciprestados debeu ser tan importante que Xelmírez, bispo de Santiago, como revancha, esixiulle un xuramento especial de fidelidade en certa ocasión. Munio foi un innovador.
Munio era un home culto, algúns membros do Clan Pétriz o eran, o tío de Froila Bermúdez, o bispo Cresconio, ocuparase do ensino en Compostela, pero non temos noticias directas da existencia dunha escola monástica de S. Martiño; que posiblemente existiu, sendo como era San Martiño entón o monasterio máis importante de Galicia. As monxas Munia e Visclávara, irmás do Conde D. Pedro, sabemos que entendían de dereito. O clero regular vai reforzar moito a súa presenza e actuación no territorio nos séculos XII e XIII coa nova orientación que tomará o monasterio de S. Martiño tralo seu paso á orde de Cluny e a aparición dos coengos regulares [de San Agustín] en Pedroso. Pero será no século XIII trala creación da [Granxa/] Graña de Brión dependente de Sobrado e a aparición [das vilas urbanas] de Ferrol e Neda, cando a Terra de Trasancos, sufrirá unha revolución económica promocionada desde os mosteiros e unha crise afectará dun modo terrible á nobreza privándoa de valores morais [cabaleirescos] e converténdoa nun pesadelo de maleantes. En pouco máis de século e medio pasaremos dun Pedro Froilaz, nobre arquetípico de virtudes morais ao último dos Petriz, Rodrigo Gómez, comendeiro da igrexa de Mondoñedo e ó seu homónimo e parente Rodrigo Gómez, miles yspanus de Neda, un perfecto arquetipo do nobre ‘bandoleiro’ do século XIII.
Si século e medio separa ao Conde D. Pedro do último da dinastía, Rodrigo Gómez, douscentos anos separan ao abad Munio e as súas virtudes morais dos monxes armados e ata homicidas do mosteiro de Xuvia.
Xa a finais do século XI, os jerarcas da igrexa compórtanse como laicos, van armados e non respectan o celibato, trafican cos sacramentos e venden as funcións relixiosas a quen as pode pagar mellor, Nicolaismo e Simonía en palabras da época empezaron a ser atacadas por amplos sectores da sociedade.

cqapitelxuvia68

Deseño de José Ramón Fernández Villares. Narón, un Concello con Historia de Seu II (A. Pena, 1992, 82)

Nada disto sucedía entón na igrexa de Trasancos, balsa de aceite nas mans da casa condal dos Froila e en mans dos infanzóns relacionados coa familia. Os laicos controlan a distribución de cargos, non só no mosteiro senón nas igrexas rurales das parroquias que aínda que aínda non existen como tales no Trasancos do século XII empezan tímidamente a conformarse.
A presenza de Munia e Visclávara no mosteiro non se reduce a dúas monxas máis. Son propietarias, descendientes directas daquela devota Visclávara Vistrariz, neta do bispo Arximiro, o mítico bispo de S. Martín de Tartares e os abades fan aínda o que os seus señores dispoñen [os mosteiros familiares son  seu Rexistro da Propiedade (,102-153)].
Dicir “igrexa propia” significa que o señor asígnaa a quen considera oportuno, generalmente a un familiar. Así Pedro Peláez, bizneto de D. Rodrigo Froilaz [, Petriz polo tanaiste seu irmán] o Conde D. Pedro, daría ao abad D. Exidio de Sobrado o 20 de decembro de 1173 a igrexa de Sta. María a Maior de O Val deste xeito:

Mando que viva nela o presbítero Pedro ata que teña uso de razón o fillo do meu irmán Oveco Pelaez, e entón viva el nela e sirva con ela a Sobrado durante a súa vida si escollese iso, e si non fose clérigo non lla deades a el senón que se reserve con todas as heredades xa ditas para o mosteiro. (40)

Entre o cargo eclesiástico e quen o outorga establécese unha estreita relación pola que o membro da igrexa está subordinado ao patrono da mesma; dito doutra forma, a espiritualidad de Trasancos depende [, e é, a] da Familia dos Froilaz ou Petriz.
A Familia [, na Tanistry celta (, 124 ss)] , por outra banda, máis que as cualidades morais, ten en consideración á hora de elixir a un ou a outro para calquera das dignidades das súas igrexas o parentesco, ou paga favores prestados, ou por prestar, recibindo [dos vasalos benefiados] un agasallo (reposición) como contrapartida.
Semeja que Cluny intentará resolver este problema, sen conseguilo, excluíndo completamente ós laicos dos asuntos relixiosos e sobre todo, da designación de dignidades. O mosteiro en mans de Cluny servirase hábilmente dos laicos, pero non consegue desprenderse deles e acaba nas súas mans, converténdose o monasterio ao cabo nunha especie de vínculo en mans dos  Mandiá e outros linajes que se consideraban a si mesmos descendientes dos fundadores.
Paralelamente se desenvolve unha tendencia que ós poucos irá tendo éxito, un movemento de secularización do clero, nestes momentos bastante formado.

En torno a 1111 no mosteiro de S. Martiño están  Munia,  Visclávara e posiblemente en 1114  Rodrigo Froilaz, tres irmáns do  Conde don Pedro.
O testemuño dun home desta época,  Guibert de Nogent, móstranos que este caso era frecuente no contexto cristián de finais do século XI e principios do XII:

Procesión de cruzados ao redor de Xerusalén Jean Victor Schetz

Procesión de los Cruzados alrededor de Jerusalén o 14 de Xullo de 1099. Jean-Victor Schnetz (1841), o ambiente das peregrinacións e das cruzadas pesaba moito no entorno familiar dos Petriz.

No medio de tantos exemplos, a nobreza apresurábase a someterse a unha pobreza voluntaria e, comparando a vida que desprezara aplicábase á piadosa empresa de atraer aos demais. Así, mulleres de alta posición social renunciaban ós seus matrimonios con homes ilustres e, esquecendo os seus tenros afectos maternales, transportaban a eses lugares todas as súas riquezas e entregábanse enteiramente ós exércitos eclesiásticos. Os que non podían abandonar de todo  súas posesións, sostiñan con importantes doazóns ós que renunciaran ó século. Colmaban as igrexas e os altares con ricas ofrendas e así os que non podían escoller este xénero de vida protexíano e ó mesmo tempo protexían ós que a el se consagraban.
Axudándolles con todas as súas riquezas e esforzándose por igualarse a eles tanto como podían.

Este é o contexto no que se desenvolve a actividade do último abade de Xuvia, Nuño. A el tocoulle renunciar ao seu monasterio e traspasalo a Cluny que, en palabras de Bishko, “en S. Martín de Xuvia adquire unha gran e ben dotada badía, unha das grandes fundacións de Galicia na época.” (41)

A súa vida tivo que cambiar a finais do século XI, Munia, Visclávara, os novos inquilinos do monasterio-residencia para a alta nobreza que era S. Martiño, de acordo cos tempos, deberon de imprimir un ritmo máis austero á marcha do monasterio; pero o seu abade D. Nuno [Munio ou Muniño] tivo que levarse un considerable desgusto cando D. Pedro comunicoulle, talvez con precipitación, que ía pasar o monasterio ós bieitos reformados de Cluny, logo dun imprevisto consello de familia, con algúns dos seus irmáns e fillos, ó que sería supostamente allea  Guntroda Rodríguez. (Bishko)

Historia factográfica de Narón. Narón Un Concello Con Historia de Seu. A Terra de Trasancos ollada dende os mosteiros de Xuvia e Pedroso na Idade Media. Tomo II.

Historia factográfica de Narón. Narón Un Concello Con Historia de Seu. A Terra de Trasancos ollada dende os mosteiros de Xuvia e Pedroso na Idade Media. Tomo II.

Como se transparenta na Colección Diplomática de Xuvia, considerada con razón por Bishko a máis completa que existe dun mosteiro cluniaciense hispano e nunha regesta realizada no século XVIII (42) D. Nuño [Muniño] ou Munio ocupa un espazo de 18 anos, de 1072 a 1090. Daquela un baleiro ata D. Pedro o prior cluniaciense de 1114.

Con todo, non houbo solución de continuidade nos vinte e catro anos que van de 1090 a 1114 cando Munio, xa sen selo, é citado aínda como abade -ou como arcediazgo de Trasancos-, por última vez, pola despistada condesa dona Maior Rodríguez, de sobrenome Guntroda, muller do Conde D. Pedro [seguramente por respeto ó seu cuñado].
Polo menos ata o 14 de decembro de 1113, Munio continúa como abade do monasterio xa que ese día D. Pedro, Rodrigo, Munia e Visclávara entrégano ó abade  Ponce de Cluny coa aprobación do bispo Munio de Mondoñedo e  Xelmírez (Chartres de Cluny, V, 3906).
O 31 de xullo do ano 1114 o monasterio está plenamente integrado en Cluny con categoría de priorato, en mans do prior D. Pedro en presenza e polas mans -di Munia Froilaz- do prior D.Pedro, e os demais monxes que alí residen levando unha vida honesta –.

inpresencia

[…] in presentcia uel manus de prior donnus Petrus et ceteri monachi qui ibi honesta uitam sunt deducendi […]

Con Xuvia, Cluny obtivo o mellor dotado monasterio de Galicia, a cambio prestaría o seu apoio á política do Conde de Galicia D. Pedro Froilaz.

pradeedo

Uilla Platanetum, Pradeedo, O Val. S. XII. Pero no pe de esta ilustración, non vou falar do século XII, vou falar do século XV. Cousas de Familia. Roi Paas de Párrega alcumado Roi Xordo, o irmandiño, tiña un irmán chamado Fernán que nunca levou o apelido ou o alcume Paas, non temos constancia al menos que o levara. Fernán manténdose sempre no apelido do seu Pai, Rodríguez, ou Rodriguez de Ferrol, caous cunha dama viuva, irmán da súa cuñada, chamada dona Maior Fernández que viña ao matrimonio con tres fillos do anterior, chamados Pedro de Cerdido, Afonso Fernández e Lopo Monteiro (o representado neste deseño de Carlos Afonso). Este fillastro de Fernán Rodríguez de Ferrol foi o Lopo Monteiro, derradeiro prior de Pedroso. Ilustrando as compactas alianzas familiares, do segundo matrimonio de Maior Fernández con Fernán Rodríguez de Ferrol, naceron Pedro de Ferrol III, Xoan Fernández de Ferrol, o notario da II Revolta Irmandiña e María López, casada có ‘notario público de rei et reina’ fillo de Rodrigo Ares e de María Eans, chamado Juan de Mandiá. Presta atención lector, Maior Fernández, cuñada de Roi Paas, pasou a residir, presumiblemente á morte do seu segundo esposo, nesta vella e histórica casa do século XII, ligada a casa de Trava e Trastámara – seus ancestros en realidade- , a uilla de Platanetum ou Pradeedo (O Val, Narón) [-esta uilla foi a primeira uilla fundiaria galega en ser identificada tipolóxica e documentalmente por nos no ano 1992, case perfectamente conservada nos nosos días ( cf. o volume que aquí reproducimos Narón un Concello con Historia de Seu, pp 129-141)- ], en compañía do seu fillo, o prior de Pedroso Lopo Monteiro. Coma Edipo, o prior de San Salvador de Pedroso mantivo unha incestuosa relación coa súa nai Maior Fernández. Dona Maior tivo fillos e fillas do seu fillo. Un deles, Lopo Monteiro II, fíxose crego pisando os pasos do seu medio irmán e pai. Herdámolo todo, agás en ocasións os cartos.

Pradeedo e Vilacornelle (Platanetum et uilla Cornelii) son uns lugares na feligresía de O Val que teñen unha especial relación con Xuvia e Pedroso. De Vilacornelle procedía o último abade de Xuvia, Munio (1072-1113) e en Pradeedo, e na mesma casa, non levou precisamente unha santísima vida o tamén último prior de Pedroso, do que os escandalosos amoríos coñecemos, D. Lopo Monteiro (1477-1494, morto en 1497 nunha viaxe a Roma). D. Munio, último abad benito de Xuvia, director espiritual dos Petriz fora designado polo Conde D. Froila Bermúdez [, seu pai], para este cargo. (43)

juvia 1 001

Mosteiro de San Martiño de Xuvia, coa claustra e a dereita coa igrexa de Santa María, panteón dos Pétriz, cos sartegos da Condesa dona Lupa, seu Fillo Froila Bermúdez e seu fillo Rodrigo Froilaz. Deseño de Eva Merlán Bollaín baixo a miña dirección para o libro Narón, Unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos.

Morreu o Conde [, ut supra,] en febreiro de 1091 e foi sepultado un domingo, á beira da tumba da súa nai doña Lupa Rodríguez falecida vinte anos, ante a igrexa anexa a San Martiño (estivo moitos anos separada do monasterio pola capela de San Miguel) de Santa María estando presentes no seu enterro a totalidade do clero e a nobreza de Galicia […].
Home de confianza do bispo don Gonzalo, temos motivos para sospeitar que o abad de Xuvia foi tamén arcediago de Trasancos (44) e como tal foi enviado a Roma a desenvolver, unha difícil, senón imposible misión negociadora ante Pascual II aliado de Gelmírez, en plena contenda por uns arciprestazgos entre os que estaba Trasancos, reclamados a Mondoñedo pola sé Compostelán.

MUNIO ABBA

Cando o Conde D. Pedro Froilaz obrigado polo xuramento prestado a D. Raimundo de Borgoña rompe os lazos que lle unían a doña Urraca a finais de novembro de 1109 e proclama a Alfonso Raimúndez de quen era titor, rei de Galicia, necesitando a sempre interesada axuda de Gelmírez, -para facer fronte a unha esperada invasión de Galicia (contra o Conde) que preparaba Alfonso o Batallador esposo de doña Urraca-, unilateralmente pon punto final a unha disputa que nin o Papa nin Gelmírez puideran solventar, tras un consello de familia en que están todos os seus irmáns, Munia, Visclávara, monxa de Xuvia, a Condesas doña Maior Guntroda, os cabaleiros da súa aula e o clero das súas igrexas, entre os que contabilizaban ó menos cinco pequenos mosteiros bieitos que a familia tiña na Terra de Trasancos, (45) concluíu e finalizou a serie de abades do mosteiro.
Na cesión feita probablemente en Santiago estiveron todos os abades, monxas, clérigos e cabaleiros non só de Trasancos e Bezoucos senón tamén de Labacengos e Arrós (vellas [trebas, toudos, ] civitates/populi dos Lapatiancos e os Arrotrebas). Gelmírez esixe que os arciprestados en litixio pasen a obediencia da sé Compostelán, recoñezan o seu erro, e que: estiveron separados da súa cabeza indebidamente segundo despréndese de antigos catálogos [por el falsificados!] e prometeron ser no futuro fillos obedientes e sumisos da sé compostelán, e acudir de boa vontade todos os anos cos tributos aos que por tal concepto estaban obrigados”. Cartos e máis cartos! e ambición desmedida, este é o verdadeiro transfondo da  reforma relixiosa promovida por Gelmírez.
Unha esixencia non exenta de revanchismo obriga a asinar [Historia Compostelana. L. I. cap XXXV ,180] ao abade Bieto, seguramente arcediago  [e xefe da igrexa] de Trasancos,  en solitario. O documento, estremecedor, mostra a grandeza do sacrificio dun home polo ben do seu [hirmao e] Señor, [da súa familia] e o seu país:

Santiago 7 de febreiro de 1110.

Ego Nunno Abbas coenobii S. Martini quod est situm Territorio Trasancos secus flumen quod dicitur Juvia, pro Parrochia Ecclesiae Compostellanae promitto canonicam sujecctionem & omnem in Christo obedientiam Donno Didaco II Ecclesiae S. Iacobi Apostoli Episcopi, ut cum praedicto Monasterio & hominibus ei pertinentibus sim fideles & obediens deinceps in perpetuum pro Dioecesi S. Jacobi, tam illi quam successoribus ejus. Canonice promovendis, tam ego quam successores mei eidem Monasterio praeponendi. Hanc professioneme feci ego Nunno Abbas ERa I. C. X VIII & quot VII Id. Februarii (anno 1110).Eu, Munio, abade do Mosteiro de S. Martín que é sito no Territorio de Trasancos, xunto ao río Xuvia, prometo en favor da diócesis da Igrexa Compostelán, suxección canónica e obediencia omnímoda en Cristo a don Diego II,  bispo da igrexa do apóstolo Santiago. De xeito que co sobredito Mosteiro e os homes a el pertencentes serei fiel e obediente á diócesis de Santiago, dende agora e para sempre, a él e aos sucesores canónicamente promovidos, tanto eu como os que me sucederan no réxime de dito mosteiro. Esta profesión eu, Munio, abade, fíxena na Era milésima centésima cadraxésima oitava a sete días andados do mes de febreiro. (46)

O 14 de decembro de 1113 Xuvia pasou á orde de Cluny deixando de ser un mosteiro bieito e Munio desapareceu en silencio só interrompido sete anos despois para redactar co seu irmán Vimara un testamento conxunto en beneficio da súa antiga abadía bieita (agora priorato cluniaciense).

Munio e Vimara conceden sua herdade de Uilla Corneli, “Vilacornelle”, que seguindo a tradición imposta pola Regra Bieita pasa ao Mosteiro onde profesou a morte do monxe, herdade dos seus avós e antepasados.
O testamento realizado o 24 de febreiro de 1121 ( […] [Munio déixanos albiscar a posición  hierarquica [-herdada do mundo celta-], do seu hirmao e Tanaiste da Familia Petriz, o Conde don Pedro]:

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

O tánaiste, “cabeça de família”, dirige um holding de territórios políticos e propriedades do clã [b, 130-234]], secularmente aglutinados na prosápia por herança ou casal, explodido em regime pro indiviso recebendo a cada membro seu quinhão ou quota-parte [b, 153-155]. No caso da Terra de Trasancos, a Casa (fine, linhagem) Prolix Petriz [b 53-200] está encabeçada pelo conde de Trava Dom Pedro Froilaz [maior inter comites de Galiza; um maior comitum equivalente ao chamado na Irlanda Rí Ruirech] e por seus irmãos; seu filho Fernando Peres, conde de Trastámara e sucessivos “cabos do clã”  [Tánaisti] [Cal Pardo] até a morte sine semine em 1261 do derradeiro deles Dom Rodrigo Gómez Princeps Gallaeciae e dos comitatos [mór túatha] de Montenegro, Monterroso, Limia e Sarria, derradeiro maior comitum (Rí Ruirech) Petriz direito, também chamado na Irlanda Rí Cóicid, “Rei de Província” [sinônimo de reino, Provincia Gallaecia, “Reino de Galiza” [b, 54-234; p, 152-168].Segundo no reino em hierarquia, posesor de múltiplas trebas o Princeps Gallaeciae [como o Rí Ruirech, mostrando as instituições galaicas afinidade com as irlandesas do Críth Gablag] só tem em cima ao Rex in Galletia, ao Rei de Galiza; só é vassalo [e também é tutor no fosterage dos infantes], de Alfonso Raimúndez  [á, 415-433], Fernando II, Alfonso VIII (IX de Leão) [á, 432], etc.,  do Ard Rí, “Alto Rei, Imperador” [á, 415-433].

[…] no tempo da raíña doña Urraca e do seu fillo o rei Alfonso; que ten e posúe con vigor o seu reino. Dos seus Condes o maior entre eles D. Pedro Foilaz, cuxo monasterio pasou a S. Pedro Cluniaciense co consenso dos seus irmáns (47)

E unha vez máis, xa que Munio e Vimara fixeron oblación de todos os seus bens, podemos contrastar o abismo patrimonial que separa a un grande nobre dos segundoxénitos -milites, satellites, abades-, cabaleiros instalados nas uillae do Territorio. Con todo Munio e Vimara posúen como parentes da dinastía que son, unha grande herdade

uillacornelle

[lámina pág. 84 O abade Muniño e o seu hirmao Vimara doan Vilacornelle. regras 7-32 cf Deslinde de Vilacornelle en O Val. reg 9-14 AHN. Cod 1047b [ex 1041b] nº61 fol 14 v. ]

-o copista que fixo a transcrición no século XIII, saltouse lamentablemente no encabezamento de este documento  a referencia que no orixinal facíase aos santos cuxas reliquias se gardaban, no mosteiro, coñecido naquel tempo polo nome de S. Martín de Tartares  [latinización de Trasancos]:

Doamos e concedemos á herdade da nosa propiedade que por dereito de sucesión temos, dos nosos avós e pais. Chámase Uilla Cornelle e doámola con todos os seus dereitos (direituras = rendas) e polos seus termos tal e como a obtiveron os nosos pais e os meus antepasados.
Esa herdade está situada no Territorio de Trasancos, na aba do monte Petrouco, por onde o río Lamamomo (sic.) [a voz provén de Lamam Molinum] vai cara a basílica de Santa María a Maior (de O Val).
Comeza polo término de Sta. María a Maior e vai ata o Rego e de alí por Grandal (Grandale) e a Sufontes (Suffontes) e ata termos de Valmao (Valemalo), e de alí a Canaveiro (Canavosum) e polo río de Cortes e ata Rama Buxan (Rama Buxan) e empeza polos térmos de Vilar e de Filgueira e acábase no Lamamomo, con canto aberto e pechado ten e calquera dos camiños por onde podedes acceder a ela. Dámosvos e concedémosvos desa herdade nosa VI porción enteira que nos correspondeu cando a compuxemos (compotavimus) entre os nosos irmáns e herdeiros.
Damos e ofrecemos a dito lugar esa herdade, con todos os seus bens polo perdón de todos os nosos pecados para que os teñades e poseades vós e todos os que levasen unha vida santa neste Mosterio, para comida, vestido e calquera cousa que necesitarades, que a poseades vós e os vosos sucesores.
Nós, os xa mencionados, ofrecemos isto en presenza do Prior don Estebo do Monasterio de San Martiño e de todos os seus irmáns que lle precederon e ensinaron, e recolléronnos na súa orde e no amor de San Pedro Cluniaciense, de quen quixemos ser partícipes das súas obras para que felizmente podamos chegar ao Reino de Deus”. (48)
Tralas cláusulas comminatorias de rigor; finaliza a oblación:
Eu Munio, abade, co meu irmán Vimara, rubricamos neste documento testamentario, a favor de vos Prior D. Estevo e os vosos socios con nosas propias mans. (Signum).
Estiveron presentes como testemuñas: Froila Díaz, Diego Ermexildo, Pedro Ianez, Oveco González (un dos milites de Trasancos), Gonzalo. Asinan: Oveco Muñiz (outro miles), o Abba Pedro, Menendo, Berengario, Xoan Doniz, Gutierre, Martín Oanez, o Abade Diego, Notario, asinou (Pedro fixo unha copia do documento e puxo a súa firma nela)”

Este é o acto final do último abade bieito de S. Martín de Xuvia, chamado Tartares, un dos mellores e máis vellos monasterios de Galicia. Fillo de Don Gonzalo Rodríguez, neto de Don Rodrigo Pérez Froilaz e biznieto do Conde D. Froila Bermúdez, o abba Pedro aparece confirmando un pouco máis abaixo.

É o arcediazgo (abba) de Trasancos. Tiña a súa residencia en Santa Icía de Trasancos (abba in santa Cecilia) inclusa -acoutamento de Alfonso VII- no Couto de S. Martiño).

 

SOBRE O MONACATO E MUNIA

Apuntamos no volume anterior a estrutura dúplice da función soberana [das Terras ou Territorios, ou] territoria galegos (49) e como […] a Divisio Theodomiri, o pseudo ‘parroquial’ Suevo], interpretado en Galicia a través dunha desafortunada transposición apriorística do réxime parroquial franco-italiano á Península Ibérica (como felizmente sinala D. Gonzalo Martínez Díez) non é unha división parroquial (non se conforman as parroquias ata o século XIII) senón unha lista de [TerrasTerritorios, ouTerritoria, ou distritos da nobreza local. Eses distritos como o Chronicon Iriense sinala -pese á súa composición tardía [, finais do s. X], baseado en antigas fontes- correspóndese con diócesis (figuran no Chronicon, entre outras, Seaia, Nendos, Pruzos, Bezoucos, Trasancos, Labacengos e Arros).
Nos planos temporal e espiritual a Terra funcionou como unha unidade autónoma, igual que sucede nas Galias, área céltica continental afín, baseada nun Territorium e unha diocese (efémera) durante o século IV á fronte da que estaba un episcopus sustituída por un arcediazgo coincidindo coa adscripción destas dioceses ás sés episcopais trala reforma do Dumiense. Ambas esferas da función soberana estaban controladas pola nobreza territorial [- dona de Territorios Políticos-] de sempre, na interpretatio institucional astur os comites seu imperantes de Gallaecia Tendo presente o modelo anteriormente apuntado sinalaremos, na medida en que isto sexa posible, unhas liñas de actuación do grupo nobiliar dos Froilaz na vella diócesis agora arciprestado de Trasancos.
Deducimos polo testamento de Munio que a antiga comunidade bieita continuou residindo no Monasterio, pero os seus membros foron sometidos a unha ‘reciclaxe’, a unha reeducación. Contra o que parecía unha esixencia de Cluny, a familia condal non renunciou totalmente aos dereitos sobre o seu querido mosterio, ó menos dentro da extensa área acoutada sen que coñezamos a data, por Alfonso VII [que en 1169 confirmaría Fernando II], onde posuían propiedades patrimoniais desde as súas inmemoriais orixes como dinastía.
Debido ao prestixio e a alcurnia da xente que nel residía, seguiu atraendo as [aparentes] ‘doacións’ e converteuse nunha especie de residencia ou asilo de vellos acomodados [membros do clan Froilaz], que pasarían o día rezando polo novo rito, e acomodando as súas gorxas ao Gregoriano.

Segundo o  papa Benedicto XIV,  como recollen en los Anales Benedictinos de Mabillón (986): o Salve Regina, foi composto pelo bispo galego de Iria San Pedro de Mezonzo. «Petrus Episcopus, cognomento de Moson, qui ante episcopatum monasterii Sancti Petri de ante Altaria in eaden Urbe (Compostella) abbas extiterat. Hic piam antiphonam de Beata Virgine, nempe Salve Regina, compuesi dicetur».  Aquí cantado polo Coro Monástico da Badía de Notre-Dame Fontgombault.

Gregorio VII afirmou no ano 1073, que a península Ibérica ‘non dependía máis que da sé apostólica”. Só palabras, o xefe da igrexa de Trasancos era o cabeza de familia dos Petriz, e o Conde se doblegaría ante Cluny, corenta anos despois.

Cluny! Catro pontificados sen solución de continuidade entre 1088 e 1124 recaeron en Cluniacienses. Durante o primeiro deles a independencia exhibida pola orde nas loitas entre o Pontificado e o Imperio, aumentaron o creto do abade Hugo e da sua congregación. A razón de que Urbano II fose elixido Papa non foi outra que a da súa condición de abad de Cluny e igual sucedera con Pascual II, ou o seu continuador no solio pontificio.

Pintura da Badía de Cluni of Cluny Abbey antes de que fora destruída en sua maior parte (Museo de Cluny)

Pintura recollendo o aspecto da Badía de Cluny antes de que fora destruída en sua maior parte (Museo de Cluny)

O mesmo motivo faría recaer a tripla coroa no seu sucesor Gelasio II que foi morrer na mesma abadía de Cluny, non lonxe do aula onde elixiron ao seu sucesor Calixto II, irmán de Raimundo de Borgoña, en 1119. Vinculado o papado a esta orde sobra dicir que durante estes catro pontificados a influencia de Cluny deixaríase notar máis aló da igrexa romana no occidente peninsular.

En Trasancos avalaron e devalaron con forza as mareas da reforma cluniaciense con Raimundo de Borgoña, e o seu sucesor [non no condado – Galicia é un reino-, máis como ‘Primeiro entre os Condes’,  Maior inter Comites Gallaeciae, o] Conde Maior de Galicia.

[É institución da Celtic Commo Law onde o tánaiste, “cabeza de familia”, dirixe un holding de terras ou territorios políticos e propiedades do clan  terras ou territorios políticos  propiedade do clan (, 130-234), secularmente aglutinados na prosápia por herdanza ou parella, estourado en réxime pro indiviso recibindo a cada membro seu quiñón ou cota-parte quiñon ou cota-parte (, 153-155) . No caso da Terra de Trasancos, a Casa  (fine, liñaxe) Prolix Petriz (, 53-200) está encabezada polo conde de Traba Don Pedro Froilaz –maior inter comites de Galiza; un maior comitum equivalente ao chamado na Irlanda Rí Ruirech-, e por seus irmáns; seu fillo Fernando Peres, conde de Trastámara e sucesivos ‘cabos do clan’ ou tánaistí  até a morte sine semine en 1261 (Cal Pardo) do derradeiro deles Don Rodrigo Gómez, Princeps Gallaeciae e dos comitatos (mór túatha) de Montenegro, Monterroso, Limia e Sarria, derradeiro maior comitum (rí ruirech) Petriz dereito, tamén chamado na Irlanda Rí Cóicid, “Rei de Provincia” -onde provincia (pola Provincia Gallaecia do Imperio Romano sinónimo de reino, Provincia Gallaecia, Reino de Galicia ou Galiza (, 54, 234; 152-168) e nada ten que ver claro está coas actuais provincias centralistas derivadas do ordo napoleónico-. ]

Co Conde D. Pedro, San Martiño de Xuvia foi un dos focos de decisión e actuación da familia dirixente de Galicia na reforma da igrexa de Trasancos.

Pero as consecuencias da súa actuación coa maioría da poboación: Os servos e instalados baixo a xurisdicción da casa nobiliar primeiro e do mosteiro despois, non foi boa, segundo creemos máis ben todo o contrario. Os labregos que aínda tiñan boas propiedades sofrían a cotío acoso e frustigamento por parte dos bieitos [e dos Froilaz, patrones do mosteiro] e a situación empeorou nos primeiros momentos da conversión da abadía en priorato.

Capitel do Mosteiro de San Martiño de Xuvia. Deseño de José Ramón Fernández Villares ilustrando este texto na p 88 de Narón Un Concello con Historia de Seu. Tomo II II

Capitel do Mosteiro de San Martiño de Xuvia. Deseño de José Ramón Fernández Villares ilustrando este texto na p 88 de Narón Un Concello con Historia de Seu.  A Terra de Transancos ollada dende os mosteiros de Xuvia e Pedroso na Idade Media. Tomo II

A finais do século XI e durante boa parte do século XII a realización manual dun traballo polos monxes, seguía considerándose como penitencia, cando menos como un severo castigo necesario para a corrección espiritual dos exaltados, non podía ennoblecer a vida. Os labouras agrícolas eran realizadas polos servos ou por campesiños que levaban parte das súas terras en precario.

Agosto. Ciclo dei mesi. Mestre Wenceslao, c. 1400. Castello del Buonconsiglio, Trento.

Agosto. Ciclo dei mesi. Mestre Wenceslao, c. 1400. Castello del Buonconsiglio, Trento.

Lugar de asilo de viuvos e viuvas influíntes, de nobres soldados retirados do tumulto da batalla, era San Martiño un lugar de descanso, como un apetecible balneario, á beira do fermoso Mar da Xoiba, onde entre fragas, que garantían boa caza, vizosos soutos  e servos disciplinados os nobres tomaron decisións e fixeron reformas que ían condiciona-la vida económica de Trasancos ata o século XVIII.
D. Pedro, Visclávara e Munia representan unha época de profundos cambios na cristiandade, e foron axentes activos que decidiron exactamente os tipos de reformas convenientes para os seus respectivos monasterios de acordo coas súas necesidades políticas ou espirituais.

A primeira etapa de retiro no mosteiro convivirá cunha segunda na que o monxe monta dacabalo, leva unha espada e unha cruz no peito e estende a concepción monacal á vida seglar. O Papado encárgase de crear as ordes militares e servirlles os campos de adestramento: As cruzadas.

Asedio de Acre por D.Papety, circa 1840. O Mestre Hospitalario Mathieu de Clermont defendendo os muros em 1291. Fonte Wikipedia. ex Chateau de Versailles, reproducido in "Brieve histoire des Ordres Religieux", Editions Fragile.

Asedio de Acre por D.Papety, circa 1840. O Mestre Hospitalario Mathieu de Clermont defendendo os muros em 1291. Fonte Wikipedia. ex Chateau de Versailles, reproducido in “Brieve histoire des Ordres Religieux”, Editions Fragile.

A onda de Cluny chega ao monasterio de S. Martiño por varios camiños como máis adiante veremos. A personalidade que máis inflúe no Conde D. Pedro vai ser Raimundo de Borgoña.
Baixo o abad Hugo, Cluny no cume do seu poder convértese nunha vasta organización internacional completamente independente. É o momento da penetración no Reino de Galicia.

Raimundo de Borgoña

Raimundo de Borgoña, Maior Comite de Galiza. Capela Real ou das Reliquias. Catedral de Santiago.

Un Conde, o Cabaleiro Raimundo de Borgoña sugestionado polas fazañas que oíra contar da Conquista de Toledo por Alfonso VI aquel 25 de maio do 1085, aproveitou a noticia da espantosa derrota infligida polos Almorávides ás tropas de Alfonso VI e ao Conde D. Froila (Petriz) Bermúdez para presentarse ante o Rei en compañía do seu primo Enrique. O temperamento normando e borgoñón de Raimundo atopabase cómodo na familia dos ‘Petriz’, e contribuíu a suavizar as relacións co Rei Alfonso Fernández co que estaba emparentado.
Impresionado por este home (cuxo magnífico retrato xacente pódese contemplar hoxe na capela das reliquias da catedral compostelana, fronte aos restos do Conde D. Pedro), Alfonso VI apresurouse a darlle á súa filla doña Urraca en matrimonio, como proba un documento de venda de 1087, polo que Osorio Velázquez e o seu fillo Payo Osorio vendéronlle a D. Rodrigo Froilaz e á súa muller Goncina González a cuarta parte da igrexa de Sta. Mariña do Vilar entre outros bens.

Osorio Velazquez def

AHN cod 1047b [ex 1041b] nº 20 fol 5v regras 16-39.- XPS. In dei nomine. Ego osorio ualasquiz, una cum filio meo pelagio osoriz uobis domino Roderico Froilat et/ 17 uxor uestra Guncina gundisaluit, in domino deo eterna salutem amem. A multis est notatum,/18 sed a paucis est auditum, eo quod placuit nobis, ut faceremus uobis cartulam uenditionis, sicut et facimus/ 19 textum scripture firmitatis de hereditate nostra propia que habuimos de subsceptione auolorum, uel pa/20 rentum nostrorum, nominata illa de ecclesia de sancta marina de uillar. iiiiª integra, et alia iiiiª/21 uenit in porcione de fratre meo suario uelasquiz, et de alia media uendimus uobis quinta media/22 que abuimos de propia nostra comparatione que emimus de eldara menendiz par suo bono talento et nostro pre/23tio empto, et es ipsa ecclesia in urbe galleciae, territorio trasncos ripa flument iuuie, subtus castro/24 de uillar uendimus eam cum suis adiuntionis et testationes tan de una parte quam de alia, cum/25 suos dextros uel quanta ad prestancia est in ea quomodo concludet et extremat se per suis terminis quomodo uenit/26 per teminos de sancto iuliano de ferrol, et de alia parte par barrarios propie aula sanctae cecilie et per uilla de uileicon,/27 et inde per terminos de palacios et per ubi extermat illa aqua de sarantes, usque intrat in mare. Damus/28 uobis in illa casas copertas uel decopertas, petras mobiles uel inmobiles, quintanales, ortales, pumares/29, cerdeiras, nogares, castinares, terras cultas uel incultas, pratis, pascuis, paludibus, exitus uel/30 regresus, damus uobis in illa cruces, calices, libros, uestimenta ecclesie quae ad altare seruient uel serui/31re debent, de illa turibulos ceriales uel signo siue omnia sua bona per ubi intus et foris inuenire/32 protueritis per suis terminis et locis antiquis in ipsa eclesia modo est uel sede/33re debet, de illa portione nostra integra tam de aprestatione quam de comparatione, uobis damus atque concedi/34mus et quorum testibus asignamus et adeo accepimus de uobis precium per complacentia nostra iº caballo colo/35re roseo obtimo et iª pelle bona et quod nobis bene complacuit uos dedistis et nos accepimus./ 36 et de pretio nichil remansit in debito. Ita ut de hodie die omnique tempore sit ipsa ecclesia cum omnia/37 sua bona de iure nostro abstracta, et in uestro iure, et dominio, sit tradita, atque confirmata./38Habeatis et posideatis uos, et omnis posteritas uestra, et quidquid de ea facere uolueritis possidendi/39, aut uendendi uel donandi, deliberam in dei nomine habeatis postestatem. Siquis tamen quod esse non/ […]

Interesante diploma para Trasancos pois recolle por primeira vez unha mención do topónimo Ferrol.

villaequintana2

A diferencia entre a Uilla de Ferrol e esta Uilla de Platanetum, estriba en que a primeira ten igrexa propia baixo advocación Sancti Iuliani (San Xiao) e está a carón do mar e dunha extensa fraga

A primeira mención de Ferrol [o topónimo asociado á igrexa de San Xiao dunha uilla rural da que falamos no capítulo anterior non se corresponde coa cidade ou vila de Ferrol fundada ex novo en 1212 por Alfonso IX -] :

[…] e está, esa igrexa na Urbe de Galicia, Territorio de Trasancos, á beira do río Xuvia, baixo o castro de Vilar (o castro de Santa Marina, hoxe oculto tras os depósitos de agua)…, tal e como está desde que empeza ata que termina dentro dos seus lindes […] vén por términos de S. Xiao de Ferrol, doutra parte por Barreiros, preto da igrexa de Sta. Icía e pasa pola uilla de Villeicón (entre S. Pedro e S. Xoan de Filgueira) de alí vai por términos de Pazos por onde limita co río de Serantes ata que este entra no mar.
Dámosvos nela casas cubertas e descubertas, e pedras móbiles e inmóbiles, quintanais, hortas, pomares, cerdeiras, nogueiras, castiñeiras, terras cultas e incultas, prados, pastos, barreiras, entradas e saídas.

Dámosvos as cruces que hai nela, cálices, libros, vestimentas da igrexa que serven aos altares ou deben servir, incensiarios, ciriais e selo, xunto con todos os seus bens […]  [e a cambeo] recibimos de vós o prezo que conviñeramos dun cabalo cor rosado moi bo [I cabalo coloree roseo obtimo] e unha boa prenda de coiro”. (50)

Osorio2sombra

AHN cod 1047b [ex 1041b] nº 20 fol 6r regras 1-10 […]/1 oportet, et fieri minime credimus, aliquis homo de parte mea uel de extranea qui hanc karta infringere/2 uoluerit et uobis illa ecclesia in contensa mitere uoluerit, tam nos quam extraneis siue propinqui, qui talia comi/3serit tunc pariat uobis ipsa ecclesia cum omnia sua bona de iuri [dupla]ta uel triplata  siue quanto uobis fuerit/4 meliorata et uos in perpetuum uindicata euo perhenni in secula cuncta. Facta karta uendicionis sub die iiiº/ 5kalendas aprilis. Era mª.c.xxv. Regnante Adefonso rex in Tolleto regni sui, tenente Gallecia per iussa illius regis generum eius commite Raimundus, orto extirpe francorum, presidente cathedra menduniense sedis dei gratia episcopus Gundisaluus. Ego Osorio iam dicto una filio meo Pelagio Osorit uobis domino Roderico Froylat et uxor uestra Goncina Gondisaluit in han karta que fieri eligimus elegente audiuimus et satis nobis complacuit, manus nostras propiae roboramos (signum). Qui praesentes fuerunt: W[ilhelmo] Uimarat, Melendo Fulinit, Oueco Gondisalui, Munio presbyter et Menendus Torquinit testes. Petrus abba, confirmat. Munio confirmat. Gondisaluus presbyter, notuit.

As cláusulas cronolóxicas indícannos o fulgurante ascenso de Raimundo de Borgoña:

Feita a carta de venda o día terceiro das Kalendas de abril. Era MCXXV (30 de marzo de 1087). Reinante Alfonso en Toledo no seu reino, tendo Galicia por mandato do Rei o Conde Raimundo da súa familia, nacido da estirpe dos ‘francos’. Presidindo a cátedra da sé mindoniense o bispo Gonzalo pola graza de Deus.

osorio velasques one

[Arriba, fragmento da transcipción do códice 1047, correspondente a este documento, do padre Ángel, nótese como  reproduce con fidelidade o deseño do XPO, do documento orixinal (arriba) -.   A do padre Ángel e copia da transcripción do dito códice de Juvia feita por Puga (seguindo este seguramente á sua vez a de Felipe Colmenero, misteriosamente desaparecida). A transcripción de Santiago Montero Díaz publicada na sua tese La Colección Diplomática de San Martin de Jubia 977-1999. El Eco Franciscano 1935, é en realidade a cuarta transcripción conocida deste códice, e a terceira conservada. Publicada tamén no Boletín de la Universidad de Santiago, T XXV, (1935), non foi pois a do franquista Montero Diaz,  a primeira transcipción  do  célebre códice de Xuvia, que hoxe ten a signatura 1047 b [en 1990 tiña a signatura 1041b]. En efecto, o códice, compilación de varias mans dos séculos XII e XV [partindo do corpus central de documentos dos séculos X e XII, a máis completa documentación dun mosteiro español da orde de Cluny]  de cartas e documentos do mosteiro chega as primeiras décadas do século XVI. Está  encuadernado en táboas forradas de coiro sobre as que, borrando viablemente a previa [1041b], epigrafiaron a signatura 1047b. Partindo do corpus medieval do século XII e XIII, compilado por  varias mans e tipos de escritura -carolina en evolución a tipos góticos textuais e cursivos-, as transcripcións a páxina extendida, chegan as primeiras décadas do século XVI, sendo na sua maioria documentos notariais privados, testemuña da consuetam rationen e, da súa función de montepio  vinculando e garantindo a transmisión dos bens e dereitos das linaxes fundadoras – mais que xestionando seus bens e dereitos temporais-. Isto é o que facían os mosteiros familiares do Reino de Galicia. Os documentos latinos serían transcritos en primeiro lugar  por Frei Felipe Colmenero – asesorado por Sarmiento en cuestións paleográficas- para a realización das duas obras factográficas Xuvia e o Discurso Histórico – de onde non hai, non se pode sacar-. Dita transcripción dos documentos latinos non se conserva.  Sabemos – é o seu estilo- que  viña precedida dun amplio comentario a modo de sinopse.  Creo que a do Padre Puga, que si conservamos translitera a Colmenero -aunque Puga, sen dúvida por descuido, non faga mención- . A transcripción de Puga se conserva íntegra, no famoso Libro III de rendas do priorato que inclúe parte da obra histórica de Felipe Colmenero e na copia mencionada do Padre Ángel.

Sandoval cita este documento en 1634 (51) segundo el a data estaba así: Era MCXXV. III Kal. Aprilis. López Ferreiro propón: Era MCXXVIII. kal. Aprilis que considera perfectamente admisible. (52) Pero isto non se pode aceptar.

fray ángel

Por último se fixo  a nova transcripción de Fray Angel, concluída o 6 de febreiro de 1804,  dos documentos latinos. É cronolóxicamente esta ” Copia del Libro  Grande de los Legajos de Juvia”  (no AHN) a terceira-  e a segunda das transcripcións dos documentos latinos do Códice 1047b. conservadas. Os máis de cento vinte documentos galegos, nunca se transcribiron -agás un deles, a excepción que confirma a regla-, ata queo fixen eu por primeira vez, en decembro de 1112,. Son en sua maioria foros repartidos entre os códices AHN de Xuvia 1047b e 63b.   Dos foros galegos existen  sinópses, feitas por Puga, e copiadas tamén en 1804, polo padre Angel ,  pequenos resumos. Estes foros de Xuvia, e outros documentos galegos  os transcribín eu  (A. Pena) entre o ano 1990 e 1991 respetando por primeira vez – cousa hoxe normal, mais entón reixeitada polos usos epistémicos vixentes-, a grafía galaicoportuguesa dos documentos orixinais na sua maioria do códice 63b. Miña transcripción publicouse no segundo apéndice do Tomo II desta Hª de Narón en decembro de 1992.

A data ten que estar ben. Aínda que dona Urraca debía ter naquel momento menos de sete anos, está claro por este documento que xa se había anudado un compromiso matrimonial entre a Infanta e Raimundo, polo menos antes do 30 de marzo de 1087, por razóns de estado:

[…] Facta Karta vendicionis sub die iiio Kalendas aprilis. Era mª cªxxªvª Regnante Adefonso rex in Tolleto regni sui, tenente Gallecia per iussa illius regis generum eius commite Raimundus, orto extirpe francorum, presidente cathedra menduniense sedis dei gratia episcopus Gundisalvus […]. (53)

froila bermúdez 001

Chegada ao seu mosteiro de San Martíño de Xuvia do Conde Froila Bermúdez. Por Eva Merlán. Unha das figuras salientables entre os principes e imperantes de Trasancos do século XI foi o conde Froila Bermúdez, vasalo do rei García de Galicia e pai do conde de Traba e Maior Conde de Galcia, Pedro Froilaz, que foi titor do emperador Afonso VII. De Froila Bermúdez , de personalidade contraditoria, violento e piedoso, cruel e dadivoso, achamos eventos por el protagonizados en diversas fontes e escritos, comoa a súa intervención na épica batalla de Sacralinas o 23 de outubro do ano 1086 loitando contra os almorávides por terras de mouros, obrigado a servir ao rei usurpador de Galicia, Alfonso VJ, monarca titor do seu fillo Pedro Froilaz. Tras a cruenta e terrible derrota dos cristiáns nesa batalla, o conde Froila Bermúdez, salvou a vida milagrosamente pola continua invocación do seu protector San Martiño, ao que fixo un voto se saía vivo da batalla. Dezaoito dias despois da derrota, o conde, de volta en Xuvia, como recolle a ilustración, cumpre a súa promesa e voto, doando ao mosteiro a súa posesión máis preciada: “A uilla de Domirón” coas súas terras e casas (máis ou menos a superficie do que hoxe coñecemos pola parroqua de San Xosé Obreiro- A Faisca). Contrastando con esta piedosa acción, tamén se recollen nas fontes máis fiables aspectos crueis e violentos desde Conde Froila, que por mor dunha disputa fai matar cun ardil, en Padrón, ao seu sobriño Gudesteo, bispo de Compostela. Froila Bermúdez morreu en Cospeito (Lugo) no ano 1091, sendo transportado para ser enterrado segundo a súa vontade na igrexa de Santa María, dentro do mosteiro de San Martiño de Xuvia, de máns do abade Munio, en presenza de moitos nobres, bispos e abades de Galiza.

Un ano antes, aquel malfado mes de outubro de 1086, reposto do susto almorávide, o Conde Froila (Petriz) Bermúdez debía de ultimar cos seus fillos a donación de Domirón e S. Pedro de Mondego de acordo coa promesa feita a S. Martiño que o salvou da ‘presura et premia’ de Sacralinas, ou como queira que ese lugar se chamase, mentres que en voz baixa maldicía a ese falso Rei de Galicia que tiña ó seu señor D. García suxeito con grilos (e que o único decente que fixera na súa vida era a tóma de Toledo) e ao seu fillo don Pedro como refén na súa casa.

Nas cláusulas finais do documento figura como tenente et regente Terra Spanie et urbe Toleto Adefonsus prolix Fernandiz (54) pero a lembranza da conquista da cidade de Toledo embazaba ante a presente situación, a media lúa facía retroceder á cruz por todas partes, era coma se os ceos quixesen tomar vinganza dese Rei usurpador do reino de Galicia.

O que máis asombra non é a data temperán da ascensión de Raimundo, senón o feito de que don  Froila Bermúdez, admita en 1087 a legalidad da situación do Rei Alfonso VII. A sua [fides], “fidelidade”, segundo a nosa opinión, garantiuna D. Alfonso para quen D. Garcia era “un pesadelo” [hac necessitudine anxius, di o Silense] en verbas tomadas de López Ferreiro, criando como verdadeiro refén neste contexto político ao seu fillo D. Pedro [Froilaz].
Si o traspaso a Cluny do monasterio de Xuvia en 1113, foi motivado non tanto pola amizade de Raimundo de Borgoña con don Pedro, e moito menos polo ambiente espiritual da época, canto por razóns políticas, o cambio producido na igrexa de Trasancos non fixo máis que continuar unha nova etapa iniciada tres anos antes coa apertura do monasterio de coengos regulares de Santo Agostiño por doña Munia; esta muller e o seu marido don Paio decidiron investir parte dos bens que non podían transmitir xa ao seu sangue [pola parte do fillo] en ‘accións’ válidas para o Ceo, investimento que non tardou moito don Paio Menéndez en disfrutar xa que morreu catro ou cinco anos antes da inauguración do espléndido mosteiro de San Salvador de Pedroso.
A igrexa románica é un exponente da economía autárquica deste grupo nobiliar, o seu custo menor ao dunha construción gótica fai que sexa considerada como símbolo dos terratenentes.
Terratenentes, significa aristocracia e oligarquía, a aristocracia en Trasancos é a familia dos  Petriz. Estamos, neste caso, ante un grupo numeroso de homes e mulleres, cuns lazos e concepto do parentesco moi pechados, baixo os que se adiviñan trazos e iniciativas individuais pero que toman mancomunadamente as decisións tras discutir os seus asuntos en reunións familiares pechadas en torno ó patriarca, unha forma de actuar como diriamos hoxe á siciliana, ou con máis propiedade un verdadeiro clan (tomando o concepto de R. Heinrich Lowie) orixinado remotamente, no sistema autárquico de produción, baseado na agricultura e ganadería, de filiación unilineal e patrilineal, non exógeno.
Por unha banda están o   Conde D. Rodrigo, o Conde D. Gonzalo e o Conde D. Pedro e as súas mulleres, polo outro as irmás dona  Hermesenda, dona  Visclávara e dona Munia, mulleres formadas nas aulas dos seus cenobios, expertas en leis e coñecedoras de Teoloxía. (55)
Roma fixo a finais do século XI un ímprobo esforzo para liberar a igrexa de mans das corruptelas seculares. Estes esforzos toman o nome dun dos seus máis destacados axentes, o Papa Gregorio VII (1073-1085): A Reforma Gregoriana.

gregorio vii

Gergorio VII inspirado polo Espíritu Santo. ex p 292 do Little Pictorial Lives of the Saints, Benzinger Brothers. Ex Wikipedia.

O Papa non vai poder ser xulgado por ninguén nin as súas sentenzas discutidas. O legado papal está por riba de toda xerarquía por elevada que sexa.
A supremacía da sé Apostólica faise indiscutible e é a única capaz de entender nas cousas importantes e con dereito a legislar. O Papa pode modifica-lo espazo físico de calquera diócese.
A reforma Gregoriana vai terminar coa excepcionalidade da igrexa galega. Para eles conta co apoio incondicional dos monxes cluniacienses, monxes cluniacienses e bispos ?cluniacienses? tamén van introducirse claramente na igrexa galega na época de Alfonso VIN. Con este Rei chegan un bo número de clérigos francos e Alfonso VIN vai duplicar a estes clérigos franceses o censo anual que del recibían.
Nós non temos desta loita entre defensores da liturgia nacional galaica e a nova corrente romana internacional ningunha testemuña directa e apreciable na documentación de S. Martiño, todos os autores concuerdan nembargantes que foi moi dolorosa.

Hai unha pregunta que convén facernos. A cuestión é que si Munia era partidaria da reforma cluniaciense por que non elixiu esta orde relixiosa para o seu mosteiro de Pedroso en lugar optar polos  Coengos Regulares de Santo Agostiño (56)
Munia con Pedroso pódese considerar unha precursora ó afastarse do luxo e o boato cluniaciense, antes de que penetre en Trasancos.
Apoiando a sacerdotes que sen rexeitar o seu ministerio fan voto de vivir con humildade, levando unha vida comunitaria, Munia mantense conscientemente? na liña de  Pedro Damián.
As riquezas, abundancia e poder político crearon en Cluny un ambiente que enrarecía un pouco a vida espiritual.
Munia e Visclávara non semellaban insensibles a todo isto, pero a orde bieita era a única aínda no occidente. Cluny nestes momentos converterase no representante de prácticamente toda a orde bieita (benita).
Munia parece unha devota a quen tráxicas circunstancias persoais acentuaron o seu amor á quietud. Muller culta como correspondía á familia de máis alto rango de toda Galicia [seu irmao era o Maior inter Comites Gallaeciae], conxugaba a súa piedade cunha falta absoluta de ambición. Ambición para que? Sen marido, sen fillo que herdase as súas extensas propiedades, acompañada únicamente pola súa filla Mariña no seu retiro voluntario monástico de San Martiño, a súa única preocupación parece ser ocuparse da salvación da súa alma e dos seus familiares defuntos; esperando impaciente o momento de reunirse con eles. (57) Quizá por iso colocou o seu monasterio baixo a abvocación de San Salvador. Cando perde adoito á súa filla no ano 1114, os ceos confirmáronlle que acertada fora a súa resolución. Aínda quedoulle o conforto e compañía da súa irmá Visclávara monxa en S. Martiño como ela. (58)

Cabe a sospeita de si estes coengos regulares que Munia crea en Pedroso non serían aristócratas, fillos de segundoxénitos locais, terratenientes de Trasancos. Dá a impresión de que [é posible que] non. Polo que sabemos podemos ver a Munia como unha muller, máis que alineada xunto á súa clase, na onda dos discípulos de San Victor de París ou os de  Prémonstre como consecuencia da súa particular crise existencial. (59)
En toda Europa respirábase un clima de reformas, xusto no momento de máximo esplendor e irradiación de Cluny. A primeira etapa dentro da que se inclúe a fundación de Pedroso, oriéntase cara a un perfeccionamento da vida monástica, sendo este un dos obxectivos de  Munia Froilaz e o seu resultado o Mosteiro de San Salvador de Pedroso. Este proceso ten unha segunda etapa coa aparición dos Cistercienses, representados en Trasancos, principalmente pola Graña de Brión e Reparada. (60)
Neste século de cambios, créanse as condicións favorables a unha corrente de pensamento relixioso, tendente á salvación individual, ascética, en absoluto social ou populista que se opón á opulencia cluniaciense, da que Munia vai ser representante e [esta circunstancia] permite que antes de que a Orde de Cluny se instale penetren en Trasancos os precursores dos Premonstratenses. Inmediatamente despois Cluny instalarase en Xuvia e máis adiante os Cistercienses, deixarán sentir a súa forza no territorio desde finais do século e ao longo da seguinte centuria.

románico

O compartido estilo románico permite visualizar a unidade cultural europea posibilitada polo papado e as órdenes relixiosas.  Se continua así a tradición da Celtic Common Law, que posibilita a aparición do feudalismo ao final do Imperio Romano, baseada nun ríxido e jerarquizado clero colegiado de doutores celtas: os druidas, á cabeza dunha Suman Auctoritatem electa en concilio ecuménico, e posibilitada pola universal formación en comúns materias [encuadradas no que no Baixo Imperio se chamou Trivium e Cuadrivium] do clero celta integrado por segundones das pricipales casas nobiliares europeas en seminarios internacionais, verdadeiras universidades.

Fronte ás construcións góticas da urbanitas, controladas pola nobreza comerciante sólidamente instalada nos Concellos de Ferrol e Neda do século seguinte,  o traballo ‘en románico’ é a construción monumental da nobreza territorial, Munia inaugura en 1111 o Monasterio de Pedroso, con coengos regulares de S. Agustín ao longo do século XII San Martín emprende un accidentado plan de reconstrución bastante atrasado pero con resultados que recordan aos da igrexa de Sta. María do Sar de Santiago.

Pedroso munia

Ilustración feita baixo a miña dirección pola extraordinaria ilustradora Eva Merlán, para a obra Narón unha Historia Ilustrada na Terra de Trasancos.

Ata que se realice unha excavación en Pedroso, en toda regra, os refugallos que nos chegaron do desaparecido mosteiro de Munia pódense contar cos dedos dunha man pero abondan para facernos unha idea do seu explendor.
Polos datos que nos ofrece o xa mencionado Apeo de Pedroso, de mediados do S. XVI, (61) é posible facer un boceto axustado do mesmo.

Reconstrucción do Mosteiro de Pedroso por A. Pena

PLANTA DO MOSTEIRO DE PEDROSO reconstruída polo autor, segundo os datos do Apeo de Pedroso, recollidos por E. Cal Pardo. Deseño inserido na p. 93 do II volume, cap. II de Narón Un Concello Con Historia de Seu ( A. Pena 1992) aquí transliterado.

A TERRA DE TRASANCOS NO XOGO POLÍTICO DO CONDE DON PEDRO FROILAZ

FIDELITAS

sumisión do rei de Escocia

Eduardo I reclama o señorío de Escocia a John de Balliol (1292-1296) que , derrotado, rende homenaxe a Eduardo I de Inglaterra o 26 de decembro de 1292.  En 1292 a Pedra do Destino, levada de Brigantia (A Coruña), a Escocia sentou por derradeira vez a un rei escocés; John de Balliol, nacido en 1250. Este tras recoñecer a Eduardo I como señor,  rebelouse contra el tres anos despois e foi derrotado polo exército invasor inglés na batalla de Dunbar, onde 10.000 heroicos escoceses pereceron.  Entón o rei Eduardo levouse a pedra do destino a Inglaterra, e arrincoulle a Juan de Balliol o escudo coa armeria real da súa túnica, o que lle valeu o título de burla de Loom Tabard  “Valeira Túnica”). Tras unha tempada na Torre de Londres,  foi liberado en 1299. O rei de Escocia morreu no exilio en Normandía en 1315. Peor sorte tivo o noso rei Garcia.

Obrigado pola súa difícil situación legal en Galicia, difícilmente soportable para os Condes galegos cuia fidelitas vasalática a don García non podían romper, Alfonso VI prometera a Raimundo de Borgoña, bo amigo de D. Pedro Froilaz, que o fillo que o burgundio tiña da infanta doña Urraca sería proclamado rei de Galicia á súa morte, reservando D. Alfonso León e Castela para o seu fillo. (62)
A esperanza independentista de recuperar o reino de Galicia do sector máis importante da nobreza galega, a dinastía  Petriz quedaba así garantida.
En 1107 Raimundo, enfermo quixo velo o seu fillo o infante D. Alfonso que se criaba na casa da súa ayo o Conde D. Pedro Froilaz de Trava. (63)

uilla de Quintana,Quintá

Uilla Quintana. O Val. Narón. Deseño de Carlos Alfonzo dirixido por A. Pena. Texto A. Pena. Para o proxecto Camiños Milenarios do Concello de Narón y da Diputación de A Coruña. Munia Froilaz recibindo na porta da súa uilla ao rei Alfonso Raimúndez. En 1107, o Conde Raimundo de Borgoña esposo da infanta Urraca, a piques de morrer, dispuso que o seu fillo, o infante Afonso Raimúndez (nado en Caldas o 1 de marzo de 1105) fose apartado da súa nai, Urraca, filla do rei Afonso VI, e confiado no fosterage ou tutela do conde de Trava Don Pedro Froilaz, Princeps e Imperante da Terra de Trasancos e cabeza (tanaiste) do máis poderoso grupo nobiliar de Galiza, o clan trasanques “Petriz” ou Froilaz. Pouco dempois o rei Afonso VI convocou a tódolos nobres galegos en León, antes de morrer (1109), exixíndolles que lle xuraran fidelidade ao seu neto o infante Afonso Raimúndez. O rei demandou ao seu titor, o Conde de Trava Don Pedro Froilaz un especial xuramento: De casar de novo Dona Urraca, nai do infante, Don Pedro o nomearía rei de Galiza. Feito o xuramento, Don Pedro Froilaz tomou ao infante nos brazos e, abandonando a reunión, aguilloo seu cabalo ata chegar aos seus territorios patrimoniais nas Partes Extremas de Galicia, id est a chamada “Extremadela do Noroeste”: a Terra de Trasancos, onde puxo o neno nas máns da súa esposa, a condesa Maior, Guntroda, e da súa hirmá Munia Froiláz, que perdera un fillo de curta idade afogado no Mar da Xoiva. Don Pedro criaba coma un fillo máis ao infante nas ditas Partes Extremas Gallaeciae, fortalecendo o seu espíritu co ‘nobre deporte da caza’. En 1109 cando a nai do infante Dona Urraca casou có rei Afonso I de Aragón, Don Pedro proclamou a Afonso Raimúndes Rei de Galiza. Pouco despois Xelmirez nunha solemnísima cerimonia entronizatoria celebrada na catedral de Santiago, coronou en 1111, a Afonso Raimúndez como rei de Galiza. A Casa de Borgoña non esqueceu este favor, e máis adiante, Guido de Borgoña, o papa Calixto II estableceu o Ano Santo Compostelano.

Antes de morrer Raimundo encomendou encarecidamente os presentes ao que ía ser Rei de Galicia. Atopábanse o bispo de Viena de Francia. Guido, irmán de Raimundo de Borgoña, e o bispo Gelmírez. (64)
Cando estas noticias chegaron a Cluny, a badía debeu de facer plans para un futuro estado galego, baixo a reforma gregoriana, e iniciar os pasos para o control dos monasterios galegos en mans da nobreza.

Caza de Erias

Escea de caza por  Alfredo Erias [original BN, aquí coloreado]; a esquerda psbl. un lince ibérico, ataca a un can].   O Conde de Trava, Don Pedro Froilaz, princeps e imperante da Terra de Trasancos a comenzos do século XII, e cabeza [tanaiste] do clan nobiliar dos Petriz ou Froilaz, foi copropietario coa súa irmán Munia Froilaz, dunha extensa fraga que ocupaba grande parte do territorio que hoxe ocupa a cidade de Ferrol. O Conde, don Pedro, xefe da liñaxe trasanca, foi titor do rei de Galiza Don Alfonso Raimundez. Arrincandoo recén nado, dos brazos da sua nai, a infanta e logo raiña, Urraca, o conde criou coma ún dos seus fillos, ao neno infante, na Terra dos seus antepasados. O infante, pasou boa parte da súa infancia e mocidade, xa feito rei, no Mosteiro de S. Martiño de Xuvia, e no entorno narones, baixo o agarimoso coidado de Munia e de Visclávara, hirmás do conde, fortalecéndo o seu espíritu coa práctica da caza Unxido o infante Afonso Raimúndez rei de Galiza na catedral de Santiago, Don Pedro, deulle -reservando para sí os muntarios, monteiros da dita uilla-, con agarimo ao xoven rei, de consún coa sua himá Munia Froilaz, a uilla de Ferrol [-non confundir coa Vila de Ferrol, fundada hai oitocentos anos polo rei de Galiza e de León Afonso IX-], coa súa famosa fraga, entón o mellor couto de caza da Terra de Trasancos, chamada dende ese momento Fraga do Rei don Afonso. Don Afonso VII, rei de Galiza, có tempo convertiuse tamén en rei de León e de Castela, etc.,  e ainda en Emperador tota Hispaniae. Un día o rei, de consún coa súa nai a Raiña Dona Urraca, dandolles o Mosteiro de Sobrado, agasallou aos fillos de Don Pedro, o seu titor, ao primeiro conde de Trastámara don Fernando Pérez e ao seu hirmao maior, o Imperante de Trasancos , o conde Don Bermudo Pérez. Pola súa parte Don Fernando e don Bermudo, os seus compañeiros de infancia – verdadeiros irmáns seus-, segundo entón se acostumaba, pro roboratione, agasallaron a súa vez ao rei, cun venabulo e cun can chamado Ulgario -o máis antigo nome de can rexistrado en Galiza- que tiña un valor astronómico. Sen dúbida lembraban os tempos da mocidade nos que os tres andaban polas fragas seguindo o rastro do porco, cecais cun can como o representado por Carlos Alfonzo, chamado precisamente Ulgario. Quen sabe?. “E pola rúbrica real, nos Bermudo e Fernando, dámovos, Rei Adefonso un can chamado Ulgario (na versión latina cecais tradución de Ulgeiro) e un venábulo que valen quinientos soldos”. A importancia da caza na sociedade galega en xeral e en particular do século XII, se sinala polo grande valor do can, con nome propio: Ulgario,  doado ao rei de Galiza, Emperador de tota Hispaniae, Don Afonso Raimúndez, Ulgario/Ulgueiro. Cecais significando “pulgoso”, de pulegario/pul(e)gueiro > Ulgario/Ulgueiro con caida do “p” inicial [cf. comparativamente psbl. polka > olga, ‘facela olga’, “facela roda”; cecais “por dar voltas sin parar (perseguindo o rabo)”].  Ulgario/Ulgueiro foi seguramente un can de caza do Mosteiro de San Martiño de Xuvia, residencia e lugar retiro da alta nobreza, alí adicada á oración, ao lecer e á caza dacabalo, unhas veces cos cans e outras veces cos falcóns de altanería. Parece posible, en razón da etimoloxía proposta, que na Galiza do século XII, Ulgario ou Ulgueiro, fose un nome común para moitos cans.Escea de caza por  Alfredo Erias [original BN, aquí coloreado]; a esquerda psbl. un lince ibérico, ataca a un can] “E ploa rúbrica real, nos Bermudo e Fernando, dámovos, Rei Adefonso un can chamado Ulgario (na versión latina cecais tradución de Ulgeiro) e un venábulo que valen quinientos soldos”. A importancia da caza na sociedade galega en xeral e en particular do século XII, se sinala polo grande valor do can, con nome propio: Ulgario,  doado ao rei de Galiza, Emperador de tota Hispaniae, Don Afonso Raimúndez, Ulgario/Ulgueiro. Cecais significando “pulgoso”, de pulegario/pul(e)gueiro > Ulgario/Ulgueiro con caida do “p” inicial [cf. comparativamente psbl. polka > olga, ‘facela olga’, “facela roda”; cecais “por dar voltas sin parar (perseguindo o rabo)”].  Ulgario/Ulgueiro foi seguramente un can de caza do Mosteiro de San Martiño de Xuvia, residencia e lugar retiro da alta nobreza, alí adicada á oración, ao lecer e á caza dacabalo, unhas veces cos cans e outras veces cos falcóns de altanería. Parece posible, en razón da etimoloxía proposta, que na Galiza do século XII, Ulgario ou Ulgueiro, fose un nome común para moitos cans.

C. J. Bishko, cre ver analizando as cláusulas da transferencia a Cluny do monasterio de Pombeiro que el sitúa en febreiro de 1108 (65), un intento da monarquía de frear o separatismo galego. Para este autor doña Urraca, que non fai ningunha referencia a Alfonso Raimúndez, cando cita á súa descendencia ex omni gente regali a través dos seus pais, o Emperador Alfonso e a Raíña Constanza, estaría inspirada polo seu propio pai quen nos meses justamente anteriores á súa morte andaría coa súa filla á procura de fórmulas para contrarrestar á nacente ameaza do separatismo galego representado polo Conde don Pedro Froilaz (66).

Pero isto non foi así, á morte de Raimundo, (67) segundo a Historia Compostelana, o Rei D. Alfonso mandou traer a León ao príncipe e esixiu xuramento aos nobres galegos a cambio de ratificarlles os seus cargos e expresarlles a súa vontade de non facer innovacións na xerarquía galega. Unha cláusula especificaba que no caso de que doña Urraca casásese por segunda vez (o rei odiaba visceralmente a Candespina, amor de Urraca, superviviente de Uclés, onde morrera o seu fillo Sancho), Alfonso sería nomeado Rei de Galicia.

/95/[…].

Hic Rex cum ejus generum Consulem Raimundum a visione praesentis lucis fata funditus subduxissent. Et ejus filius, qui adhuc  triennii tempus nequaquam expleverat, piissimi Regis paresentaretur, ex internae pietatis affectu super eum misericordiae viscera conmovens, omnes Gallaetiae nobiles, Consules, et Principes qui ejus praeceptione cum puero iverant apud legionem, talli alloquio affatus est:

‘Omme equidem Gallaetiae regimen et jus pueri pater obtinuit, et ideo vos omnes qui ejus jura, et honorem eo vivo tenuistis, et eo mortuo adhuc tenetis, filio ejus, nepoti meo, proculdubio famulatores exhibeo, et totam ei Gallaetiam concedo, si ejus mater Urraca virum ducere voluerit, nec ab eo etiam /96/ mihi ipsi ulla ulterius obsequia deposco. Et ut omnibus his in auribus vestrae praesentiae profero sine ullo scrupulo dubietatis, fidem adhibeant praesente Vienense Archiepiscopo praefati pueri patruo; in manibus Domini Didaci Secundi Ecclesiae B. Jacobi divina dispensatione Episcopi, discreti videlicet viri, hujusmodi jusjurandum vos dare parecipio, quatenus praesentem puerum in Dominium suscipiatis, et susceptum cautius et vigilantius custodiatis: honorem etiam quem vobis paresentibus ei attribuo, etiam contra me ipsum si injuriosus impsi extitero, totis viribus deffendatis“.

Facto igitur intra moenia Legionis, sicut audivimus,juramento, et a Pontifice Compostellanae Ecclesiae solerti cura recepto, cum autoritate tanti principis as sua quisque reversus est. […].  Hª Compostelana. Liber I Cap XLVI

INFANTIÑO AGOCHADO

Pedro Froilaz

O  Maior Comite de Galiza, D. Pedro Froilaz,  tánaiste, “cabeça de família”, dos Petriz dirige um holding de territórios políticos e propriedades do clã  [b, 130-234], secularmente aglutinados na prosápia por herança ou casal, explodido em regime pro indiviso recebendo a cada membro seu quinhão ou quota-parte [b, 153-155]. No caso da Terra de Trasancos, a Casa (fine, linhagem) Prolix Petriz [b, 53-200] está encabeçada pelo conde de Trava Dom Pedro Froilaz [maior inter comites de Galiza; um maior comitum equivalente ao chamado na Irlanda Rí Ruirech] e por seus irmãos; seu filho Fernando Peres, conde de Trastámara e sucessivos “cabos do clã”  [Tánaistí] até a morte sine semine em 1261 do derradeiro deles Dom Rodrigo Gómez Princeps Gallaeciae e dos comitatos [mór túatha] deMontenegro, Monterroso, Limia e Sarria, derradeiro maior comitum (Rí Ruirech) Petriz direito, também chamado na Irlanda Rí Cóicid, “Rei de Província” [sinônimo de reino, Provincia Gallaecia, “Reino de Galiza” [b, 54-234; p, 152-168]. Segundo no reino em hierarquia, posesor de múltiplas trebas o Princeps Gallaeciae [como o Rí Ruirech, mostrando as instituições galaicas afinidade com as irlandesas do Críth Gablag] só tem em cima ao Rex in Galletia, ao Rei de Galiza; só é vassalo [e também é tutor no fosterage dos infantes], de Alfonso Raimúndez [ á, 431], Fernando II, Alfonso VIII (IX de Leão) [á, 432], etc.,  só E vassado do Ard Rí, “Alto Rei, Imperador” [á, 415-433].

Ante o arzobispo de Viena (de Francia) e do bispo de Santiago o Rei esixe xuramento de vasalaxe ó infante para que o defendesen contra a súa propia persoa no caso de que el atentase contra a dignidade que lle acababa de conferir.
O [Maior] Conde de Galicia, D. Pedro Froilaz, logo de prestar xuramento particular de fidelidade volveu co neno a Galicia. O infante debeu de pasar boa parte da súa infancia na Terra de Trasancos.

Sabemos que o infante estivo temporalmente refuxiado no Monasterio de S. Xiao de Moraime (Muxía) ao sur da Ría de Camariñas, ou Terra de Trava, Territorio Nemancos, por unha carta de acoutamento ó abade Ordoño e ó Mosteiro de San Xiao de Moraime feita ‘polo honesto servizo, que na nosa adolescencia e tempo de guerra o Abad Ordoño de devandito monasterio, prestoume con celo’ (68)

Sabemos que D. Alfonso [residía ou] estaba refuxiado in extremitatem (69) o que é interpretado por Florez como equivalente in finibus Galleciae. (70) As extremitates como os fines, finis terrae, por exemplo, finiens, o participio de presente de finio, utilízase en latín para designar o horizonte; finis como extremitas indica o fin, o término, o remate neste caso probablemente a costa occidental. No opúsculo: D. Alfonso VII, rei de Galicia, e o seu aio o Conde de Trava (71), López Ferreiro sitúa ao príncipe na fronteira de Toledo. Adestrándose en fatígas da guerra e o manexo das Armas. Mal lle vai a Toledo esta ubicación.

mapa-ptolomeo2

No século XII e ata ben entrado o século XIV, estaban vigentes a ideas recolleitas por Ptolomeo, da Península Ibérica pensada como un triángulo conformando por tres puntas ou cabos. Unha das puntas, a que mira ao norte, a chamada na Uí Corra, “Punta de España”, era, en Xeografía Mitíca a Torre de Brigantia, mais en xeografía física era o Cabo Prior,  Covas (Ferrol), o Cabo Cabal[l]ón da antiguidade, convertido pola acción do mar nunhas illas  prolongandose fronte ao cabo chamadas Os Cabalos. Este cabo era a referencia para a navegación directa as Illas Británicas, e ¡o punto de inflexión da navegación entre o Atántico e o chamado mar Cantábrico.  Así  describe no S. XIII  Gervasio de Tilbury España.  Hispania. Narbonense prouincie iungitur Yspania, ab Yspano rege dicta, prius Yberia ab Ybero flumine; postea Esperia ab Espero reger, uel potius ab Espero stella, de qua Virgilius: Redit Esperus, ite capelle.  Hec, terrarum situ trigona et circonfusione occeani Tyrrenique pelagi pene insula efficitur. Cuius angulos prior, spectans ad orientem, a dextris Aquitannica prouincia, a sinistris Balearico maria artatur, et Narbonensium finibus inseritur. Secundus angulus circium uersus tendit, ubi Bragancia Gallecie ciuitas sita altissimam pharum et inter paruca memorandi operis ad speculam Britannie erigit. Tercius eius angulus est qua Gades insule, intente in affricum, Athlantem montem interiecto spacio sinuque occeani, pospiciunt. Hispaniam citeriore ab oriente incipientem Pirenei saltus a parte septentrionis usque as Cancubros (sic) Asturesque deducit, atque inde per Vacceos et Oretanos, quos ab occasu habet, posita in maris nostri littore Cartago determinat. Hyspania ulterior habet ab oriente Vacceos, Celtiberos, et Oretanos, a septentrione occeanum et ab occasu, a meridie Gaditanum occeani fretum, unde mare nostrum (quod Tirrenum uocatur) inmittitur. In Hyspania sex sunt prouincie: Terragona, Cartago, Lusitania, Galletia, Boetica, Tingitana. Sane ex dictinctione Rimana Hyspania quatuor habet metropoles. Terraconensis archiepiscopus Yspanie hos habet suffraganeos: Bartinonemsem, Gerundensem; Vicensem uel Ausoniensem; Ylerdensem, Oscensem; Tirasonensem; Calaguntanensem, Vrgellensem, Cesaraugustanum; Dortosensem, Pampilonensem. Toletanos hos habet suffraganeos: Segunnuensem, Oxomensem, Burguensemqui est domini pape; Palentinensem, Segobricensem, Socobiensem, Concensem. Emeritanus uel Compostellanus hos habet suffraganeos: Albulensem, Placentinum, Salamantinum; Elixeum, Caunensem, Braoarensis archiepiscopus hos habet suffraganeos: Portugalensem, Colimbriensem, Visensem, Lamecinensem, Auriensem, Tudensem, Lucensem, Astoricensem, Minduniensem. Sunt in Yspania ciuitates paganorum: Hyspalis, Corduba, Almaria, Valencia, Complutum, Meleta, Italica, Concordia. Otia Imperialia II, 10

Estes fines de Gallaecia refírense aos Territorios [Terras, Territoria] costeiros do [Maior] Conde de Galicia, no límite noroccidental: A costa das Mariñas Altas nas que está a Terra de Trasancos [, a Extremadela, ou as Partes Extremas de Galicia].

Difícilmente o Conde D. Pedro repetiría o gravísimo erro de Alfonso VI que custaría a vida ó infante Sancho en defensa de Uclés. Na caza, deporte nobre que prepara para a guerra como mostran os tratados medievais, foi onde aprendería o infante o manexo das armas e a montar dacabalo. A Fraga do Rei don Afonso (VII) en Ferrol é un bo exemplo diso, o Conde D. Pedro posuía a metade da uilla de Ferrol, comprensiva dunha extensa fraga cunha pequena aldea incluída nunha uilla dominical da que a outra metade pertencía a Munia, é  mais que probable que o Conde doase un quiñón desta uilla e fraga ó infante, deslindándolo, pois un sobrino neto seu, Pedro Froilaz, fillo de  Froila Rodríguez (neto de D. Rodrigo Froilaz) tería aínda o Souto de Vilar que doa a S. Martiño en 1146. (72) Neste contexto os fillos do Conde,  Don Fernando e Don Bermudo [Pérez], entregaríanlle anos despois ó rei Alfonso un can de caza chamado Ulgario e un venabulo como agasallo (reposición): Et pro regali robore nos Vermudus et Fernandus damus unum canem nomine Ulgario et unun venabrum vobis regi Adefonso qui sunt qingentorum solidum valentes cando o rei D. Alfonso, en compañía da súa nai doaralles (29 de xullo de 1118) o monasterio de Sobrado e as súas herdades. (73)

Cando Alfonso VII, en 1120 acouta o mosteiro de Pedroso fundado por Munia, no defectuoso e recortado pergamiño (74) alude en dúas ocasións ó agarimo que sente por Munia: et causa tue dileccionis impossuimus […]; e mostra un enorme coñecemento da microtoponimia Pedrosana nesa carta, confirmada polo Conde Don Rodrigo Froilaz . Oito anos despois nun segundo acoutamento. (75) O Rei engade “[…] polo amor de Deus e en parte conmovido pola túa deferencia e amor fago crecer e amplifico o Couto e meto no seu couto a igrexa de San Estebo de Sedes coa súa feligresía […]”(que hai que entender como unha mera demarcación eclesiástica onde a igrexa percibía determinados beneficios, pero en absoluto unha división administrativa como as parroquias ou collaçóns, [collações] que se desenvolverán ó longo da Idade Media a partir do século XIII).

Indicios convergentes lévanos a pensar que o Conde gardou o neno nun lugar seguro abondo afastado dos perigos, adestrándoo na caza nas fragas de Trasancos.

Capeitel Pedroso

Capitel do Mosteiro de Pedroso de Munia Froilaz, con pombas eucarísticas -sito, seguramente, na capela absidal de San Xoan. Ilustración de José Manuel Fernández Villares, para este capítulo do segundo volume da Historia de Narón.

 

Protexido desde os tres anos polo Conde D. Pedro, o infantiño creceu coidado polas mulleres da casa, doña Guntroda, Munia e Visclávara, afastado do perigo.

 

DANZA DO CASAMENTO DUNHA RAIÑA VIUVA

Trala morte de Sancho e Alfonso VI, doña Urraca convertida na raíña de León e Castela, conveu en ceder os seus reinos á súa morte ao seu fillo, o rei de Galiza, D. Alfonso. O Rei AlfonsoDona Urraca tumbo A VI, prevendo o seu matrimonio con Candespina, encargoulle a doña Urraca encarecidamente que non tomase decisións de estado sen consultar previamente aos seus nobres.

Ó pouco tempo de morrer o rei, aconsellada por algúns destes [nobres], malia a súa consanguinidade e contra a súa vontade segundo López Ferreiro, doña Urraca casou co Rei Alfonso I de Aragón [ e de Navarra],  o mes das vendimas de 1109 no castelo de Muñón. Este enlace ía traer problemas gravísimos.

Problemas coa Santa Sé, xa que eran curmáns en terceiro grado ao ser ambos biznetos do Rei de Navarra Sancho ‘O Maior’. A igrexa non aceptaba estes enlaces, ata despois do sexto grado que quedaban disoltos os vínculos familiares, agás dispensa.

Dinero_Alfonso_I_el_Batallador_(theBattler)

Diñeiro de Afonso I O Batallador. Ceca de Toledo. Wikipedia

De Roma choven documentos desde finais de 1109 dirixidos a Xelmírez que contradin a tese de Bisko de que a condena deste matrimonio por Cluny non se produce ata 1113. (76)

A familia Petriz que gozaba de boas relacións de amizade coa Raíña e pésimas con Xelmírez por mor da loita dos arciprestazgos, vese nunha apurada situación. Pero o xuramento dado obrigou máis que a amizade á familia máis nobre de Galicia a dar o paso decisivo na defensa do neno, e D. Pedro proclama inmediatamente Rei de Galicia a Alfonso VII sen vacilacións, dous meses dempois da voda da Raíña, o que contradice de novo a Bisko para quen ([segundo el o pensa] arbitrariamente) o mosteiro de Xuvia estaría coa causa de dona Urraca desde 1108 ata 1113, ignorando que o monasterio [chamado aquí] do Couto, era propiedade do Conde D. Pedro.

Temendo a concentración de poder do Conde D. Pedro Froilaz, os envexosos, unha serie de nobres, formaron unha ‘irmandade’ -segundo López Ferreiro-, á fronte de Pedro Arias de Deza e o seu fillo  Arias Pérez, ‘tan listo e convincente que era capaz de cambiar o branco negro e o negro branco’.

Segundo a Compostelana estaban con ela Pedro Gudesteiz; Xoan Díaz, xuíz de Santiago; Payo Gudesteiz; Fernando Sánchez; Oduario Ordoñez e outros señores nobres. Algúns deles relacionados con Santiago e Lugo contemplan con simpatía ó aragonés, símbolo do sistema ‘constitucional’ de foros e liberdades máis antigo de Europa.

A Irmandade nobiliar pediu ao bispo Xelmírez a presidencia da súa liga, que aceptou. Xelmírez e Arias Pérez eran Cabezas da Irmandade de nobres galegos contra D. Pedro. E don Pedro tiña que dividilos para fortalecer a súa causa a calquera prezo. Nese prezo entrou o Arciprestado de Trasancos

.

O LONGO PREITO DOS ARCIPRESTADOS ANTECEDENTES

 

Na Divisio Theodomiri (anno 569) os territorios de Trasancos, Labacengos e Arrós pertencen á diócesis dos Britóns, segundo unha dubidosa interpolación. (77)
No ano  868 [correxida por Alsina a errada data 830] Tructino menciona unha serie de igrexas ‘propiedade da sé Iriense’ entre as que se atopaban algunhas en Trasancos, Labacengos, Bezoucos, Prucios e Nendos.
En Trasancos: son designados como propiedade de Iria: Sta. María de Brión, S. Sadurniño na beira do Xuvia e Sta. María de Caranza. (78)
Estas igrexas de Trasancos non pertencían aos veciños. A maioría das igrexas de Trasancos son de propiedade laica ou patrimonial dunha serie de familias particulares principalmente os Froilaz-Pérez e por iso non se mencionan neste documento.
No ano 866 D. Alfonso III consigna á igrexa de Mondoñedo “Trasancos, Bezoucos, Prucios e Porto de Seaia”.

Mondoñedo levaba administrando os arciprestados de Trasancos, Besancos (Bezoucos) e a metade de Seaia desde tempos inmemoriais xunto ós de Labacengos e Arrós.

BULA IUSTITIAE AC RATIONIS ORDO E RIFA DOS BISPOS DE MONDOÑEDO E SANTIAGO

A efémera resolución papal, pois Trasancos, Labacengos e Arrós retornarían pouco despois a Mondoñedo, tivo felíces consecuencias e permitiume restituír cos seus precisos límites as Trebas da Civilización Celta de Galicia, berce dos Indoeuropeos e dos Celtas da Europa Atlántica, pois estando adscritas no século XII como arciprestazgos á Diocesis de Iria, daquela Compostela, esta conservounas e mantivo nos mapas diocesanos cos seus exactos deslindes. Vendo a solución final ás imprecisiónes de sostenedores sen base epistémica algunha, dunha incerta e atrasada Cultura Castrada [lat. castra] de non se sabe que, no Noroeste . A finais da penúltima década de século próximo pasado, demostrei por que camiño os arciprestazgos preservaron os esactos límites dos territorios políticos atlántico: trebas ou toudos, instituidos na Common Law da Civilización Celta, a imaxe dos nosos, sendo Caltia, Galtia, Gallaecia ou Callaecia [ a L geminada "ll" da historiografía grecolatina, pronúnciase 'l' (Untermann, Moralejo, Pena)], berce do sistema. Deste xeito achegueime en Compostela ata a Sé Diocesana, contigua á porta Norte da Catedral, e pedín un plano dos arciprestados. Tan simple como iso. Salvo o secular paso dunha denominación a outra, o substancial: a chamada "Consuetam Rationem", é dicir o sistema jurisdiccional local de cada treba, e aínda os seus límites, permanecían intactos. Aínda que é certo que por consideralos nomes xa 'primitivos" xa "bárbaros" ou "fastidiosos", o genocida conquistador e o seu historiógrafo, non nos transmitiron todos, tamén é certo que os nomes que faltan van aflorando grazas á epigrafía.

A efémera resolución papal, pois Trasancos, Labacengos e Arrós retornarían pouco despois a Mondoñedo, tivo felíces consecuencias e permitiume restituír cos seus precisos límites as Trebas da Civilización Celta de Galicia, berce dos Indoeuropeos e dos Celtas da Europa Atlántica, pois estando adscritas no século XII como arciprestazgos á Diocesis de Iria, daquela Compostela, esta conservounas e mantivo nos mapas diocesanos cos seus exactos deslindes. Vendo a solución final ás imprecisiónes de sostenedores sen base epistémica algunha, dunha incerta e atrasada Cultura Castrada [lat. castra] de non se sabe que, no Noroeste . A finais da penúltima década de século próximo pasado, demostrei por que camiño os arciprestazgos preservaron os esactos límites dos territorios políticos atlántico: trebas ou toudos, instituidos na Common Law da Civilización Celta, a imaxe dos nosos, sendo Caltia, Galtia, Gallaecia ou Callaecia [ o l geminado “ll” da historiografía grecolatina, pronúnciase ‘l’ (Untermann, Moralejo, Pena)], berce do sistema.
Deste xeito achegueime en Compostela ata a Sé Diocesana, contigua á porta Norte da Catedral, e pedín un plano dos arciprestados. Tan simple como iso. Salvo o secular paso dunha denominación a outra, o substancial: a chamada “Consuetam Rationem”, é dicir o sistema jurisdiccional local de cada treba, e aínda os seus límites, permanecían intactos. Aínda que é certo que por consideralos nomes xa ‘primitivos” xa “bárbaros” ou “fastidiosos”, o genocida conquistador e o seu historiógrafo, non nos transmitiron todos, tamén é certo que os nomes que faltan van aflorando grazas á epigrafía.

Pola Bula de Pascual II Iustitiae ac rationis ordo de 31, decembro de 1101, Compostela pasa a ser a sucesora lexítima das igrexas que pertencían á cátedra Iriense.
Desempoado o antigo documento de Tructino, Xelmírez reclamou ‘amigablemente’, ó bispo D. Gonzalo a devolución dos citados arciprestados.
Cando Xelmírez, bispo de Santiago, inicia a polémica dos arciprestados, ocupaba o cargo de bipo de Mondoñedo o irmán do Conde D. Pedro.
D. Gonzalo respondeu que facía máis de corenta anos que devanditos arciprestazgos estaban en mans da súa diócesis, polo que si Santiago tivese algunha vez dereitos sobre estes arciprestazgos, prescribirían xa de acordo coas leis.

Aproveitando a celebración dun Concilio en Carrión a finais de decembro ou principios de xaneiro de 1103, Xelmírez expoñería o tema. Dándose a circunstacia de que a consecuencia do seu delicado estado de saúde D. Gonzalo non puido asistir ao Concilio.

O hábil Xelmírez estendeuse ó seu gusto, facendo prevaleceer os dubidosos dereitos de Santiago ante todos.
Ante as chafalladas aducidas por Xelmírez, o arzobispo de Toledo e presidente do Concilio, D. Bernardo, mandou desde León unha carta a D. Gonzalo con data do 4 de febreiro de 1103, cominándolle a restituír á diócese compostelana o que por lexítimos documentos esta posuía. (79)
Conxúraa ideada por Xelmírez era perfecta, ou case…

DÚAS VIAXES, UN DE MUNIO, ABAD DE XUVIA E OUTRO DE XELMÍREZ A ROMA.

Moi alarmado D. Gonzalo ante o temor de verse desposeído dos seus arciprestazgos enviou a dous dos seus clérigos, a Gonzalo e a Munio, abade de Xuvia e arcipreste de Trasancos, a Roma para expoñer a súa versión dos feitos.

Simultáneamente ese verán de 1104, Xelmírez obtén do Rei Alfonso VI permiso para trasladarse a Roma coa especie de ‘obter dignidade’ e, entre outras cousas, facerse cos arciprestazgos dos Froilaz. Na viaxe demorouse en Cluny onde obtivo consello e apoio do abad Hugo. Cando chegou a Roma o Papa xa sentenciara o asunto.

rome-old-saint-peter-s-basilica-and-the-vatican-palace

Roma, Basílica e Pazo Vaticano por Maerten van Heemskerck ca. 1535

Pascual xa escribira a Gelmírez dándolle conta das alegaciones de Mondoñedo, convocándoo para que o día 1 de outubro do seguinte ano enviase a dous legados a Roma onde coincidirían cos de Mondoñedo, tamén citados para a mesma data.

Comparecidas ambas partes o Papa, aberto simpatizante de Xelmírez, resolveu por carta do 14 de outubro, dirixida ao bispo de Burgos, que Mondoñedo presentase en Astorga a cinco dos máis maiores de Mondoñedo para que ante o bispo de Burgos, D. García, testemuñasen que ininterrompidamente os arciprestados estiveran corenta anos en mans de Mondoñedo, sen solución de continuidade, si esta fose probada, un xuízo ordinario daría entón os arciprestazgos a quen tivese mellor dereito. A causa debería verse na oitava de Epifanía.

A principios do ano 1105 acódese en Astorga D. Gonzalo malia os seus achaques, e os clérigos e procuradores da igrexa compostelana. Nesta ocasión non acudiu D. García por mor dunha dolencia, polo que emprenderon o camiño de Burgos e atopárono en Castroxeriz.

Durante este tempo, D. Gonzalo debeu de cheirarse que o asunto estaba amañado e que estaba metido nun bo lerio, confiou na forza da súa familia e negouse a presentar, e tíñaas, as testemuñas dos vedraños que se lle requirían. Capricho dun nobre? A súa actitude digna mostra que podían Xelmírez e o Papa dicir misa, que a solución do problema únicamente dependía do Conde D. Pedro. Xelmírez convencido? da xustiza da súa reclamación tiña que estar moi enoxado ao ver que os consellos do abade de S. Martín de Xuvia, Munio [, arcipreste de Trasancos.] podían máis ante don Gonzalo e o Conde D. Pedro, que as cartas do Pontífice e as reclamaciones da sé compostelana.
O arciprestazgo de Trasancos (disputado cos de Seaia, Bezoucos, Labacengos e Arrós) tiña para o bispo don Gonzalo e para o Conde D. Pedro un valor familiar, pois á Terra de Trasancos chegaron milagrosamente á fronte dunha flota afundida no cabo Prior, segundo a tradición da súa linaje, os ‘Petriz’ e dela procedían os seus antepasados.
O bispo de Burgos denunciou ao Papa o proceder de D. Gonzalo, por cartas ás que se sumaron as dos bispos D. Pedro de Lugo e D. Alfonso de Tui, todas en favor de Compostela. O mensaxeiro era un dos homes de Xelmírez.
Diante disto, Pascual II escribe o 25 de outubro de 1105 ao bispo de Mondoñedo ordenándolle que eses arciprestazgos permitas permanezan dunha vez por todas tranquilos e íntegros en poder da igrexa compostelana. Ameazando a don Gonzalo severamente con penas canónicas si non achantaba.

O BISPO DISPUTA EN GALEGO E O ARZOBISPO EN LATÍN

Sabendo que nada tiña que temer, D. Gonzalo optou por non decatarse, pero a finais do ano 1107 celebrouse un Concilio en León, ó que asistiu o bispo mindoniense. Saíndose dos temas a tratar, Gelmírez sacou a relucir o asunto dos arciprestados, comezando unha longa e enérxica disputa ¡en latín! Segundo a Hist. Compostelana, con D. Gonzalo Froilaz, que ó parecer defendíase en galego.

Para non entorpecer o xuízo nomeouse unha comisión de prelados (80) para resolver provisionalmente o asunto. Nin o monarca, nin os prelados puideron dicir quen tiña  a razón. Acordaron que os arciprestados, por decreto do Concilio, serían administrados polo bispo de Ourense en tanto que se esperaba o fallo da Santa Sé.

Recoñece López Ferreiro que a causa das complicaciones provocábaas o equipo xurídico de Diego Gelmírez, que movía calculadamente os fíos do preito para que “se escurecesen e embarullasen as probas que ó seu favor tiña o bispo de Mondoñedo”. (81)

Este irmán do Conde D. Pedro era, senón propietario, polo menos copropietario de prácticamente todas as igrexas dos territorios en litixio. A súa familia controlaba a inmensa maioría delas. Como os propietarios tiñan o dereito de presentación (escoller e nomear aos cregos que as ían a ocupar), cando o propietario era un bispo, como neste caso, a consagración e ordenación lógicamente deberían pertencer a este.

Estes foron, segundo López Ferreiro, os puntos que fixeron cavilar á comisión do Concilio, A quen correspondían a consagración e a ordenación? Ó bispo propietario ou ó diocesano? A quen pertencían as terzas destas igrexas?

Santiago enviou un emisario cunha carta ao Papa, quen esta vez non quixo pronunciarse sen recibir as probas de Mondoñedo, pero, segundo a Hist. Compostelana, ordenou fixar unha data para comparecer na súa presenza, e aínda que algunha das partes estivese ausente, el outorgaría unha sentenza definitiva sobre a cuestión.
O arzobispo de Toledo recibiu a carta do Papa de mediados de 1108, pero demorouse en darlle cumprimento.

D. PEDRO FROILAZ PON FIN AO PREITO DOS ARCIPRESTAZGOS

Unha cadea de feitos poñerían fin ó problema dos arciprestados solucionado políticamente polo Conde D. Pedro Froilaz en favor de Xelmírez:

1.- En decembro de 1107 morreu o Conde de Galicia, D. Raimundo de Borgoña, ó que como vimos prestara un xuramento persoal de fidelidade, o Conde D. Pedro Froilaz, e baixo unha fórmula distinta Xelmírez e os demais magnates galegos. (82)

2.- O primeiro de xullo de 1109 morreu o Rei D. Alfonso VI. E en decembro dese mesmo ano no castelo de Muñón casábase doña Urraca, viuva do Conde de Galicia, con Alfonso, Rei de Aragón. Como consecuencia deste segundo matrimonio perdía automáticamente, segundo as disposicións testamentarias do seu pai Alfonso VI, o Reino.

3.- En novembro de 1109, D. Pedro Froilaz obrigado polo xuramento rompe abertamente con Urraca ó proclamar Rei de Galicia a Alfonso VII Raimúndez, a finais dese mes.

O Conde D. Pedro que necesitaba urxentemente a axuda, sempre condicionada de Xelmírez, pon fin ao problema dos arciprestazgos, unha minucia comparado coas consecuencias que se temían da invasión que Alfonso o Batallador iniciaba contra Galicia e en particular contra os seus estados.

Forzado polas circunstancias, D. Pedro Froilaz, Conde de Trava e Galicia, decide unilateralmente poñer punto final coa súa autoridade a unha cuestión que nin o Papa, nin os bispos, puideron liquidar. Por iso o Conde de acordo con todos os seus irmáns, especialmente con Munia e Visclávara, as monxas de Xuvia, e a Condesas doña Maior Guntroda Rodríguez, a súa esposa, os seus cabaleiros e as igrexas e os monasterios da súa propiedade, ordena aos arciprestazgos en litixio que se pasen á obediencia das sé compostelana e recoñezan o seu erro: que estiveron

Porta de Platerías. En cor tres temas tomados acervo celtogalaico, o greenman e entrelazo na escena do anxo; A chamada Muller Adúltera "sempre cun home esperando á sombra do outro"; e escena de Caza Salvaxe

Porta de Platerías. En cor tres temas tomados acervo celtogalaico, o greenman do incensario e o entrelazo na escena da adoración do anxo a Cristo por superar as tentacións no deserto; a chamada Muller Adúltera “sempre cun home esperando á sombra do outro”; e a escena, seguramente, de Caza Salvaxe.

“separados da súa cabeza indebidamente segundo despréndese dos antigos catálogos, e prometeron ser no futuro fillos obedientes e sumisos da sé compostelana, e acudir de boa vontade todos os anos cos tributos a que por tal concepto estaban obrigados”.

Fíxose este pacto en Santiago onde (Hª Compostelana) acudiron alí todos os abades, monxes, cregos e cabaleiros da familia condal, non só dos arciprestados de Trasancos e Bezoucos, senón tamén de Labacengos e Arrós. Así lle apertou as clavijas o astuto Xelmírez ao aínda máis astuto Conde D. Pedro (que oportunidade tería de tomarse o desquite) como consecuencia da dramática conxuntura política que este atravesaba ante a invasión en toda regra nos seus estados, e nos dos seus aliados, do Rei Alfonso de Aragón.

O ABBA MUNIO ASINA UN ACTA DE OBEDIENCIA E SUBMISIÓN A XELMÍREZ

 

Ego Nunno Abbas Coenobii S. Martini , quod est situm Territorio Trasancos secus flumen quod dicitur Juvia, pro Parochia Ecclefiae Compoftellanae promitto canonicam fubjectionem & omnem in Christo obedientiam Dono Didaco II. Ecclesiae S. Jacobi Apostoli Episcopo, ut cum praedicto Monafterio & hominibus ei pertinentibus sim fidelis & obediens deinceps in perpetuum pro Diocesi S Jacobi, tam ilii quam succesoribus ejus canonice promovendis, tam ego quam successores mei eidem Monasterio praeponendi. Hanc professionem feci ego Nunnu Abbas Era I.C.JCVIII & quot VII Id. Februarii. [anno 1110]  Hist. Compost. L. I. CAP. XXXV. 

O feito de que o abad de Xuvia fose o primeiro en asinar a acta de obediencia, apartado dos demais, indica que xogou un papel importante neste preito, Xelmírez agora tómase o desquite facéndolle, ut supra, asinar o primeiro A modo de humillación? Sen dúvida.

Contrasta a actitude interesada de Xelmírez disposto a sacar tallada de cada oportunidade, para fortalecer a súa diócesis e incrementar seu poder persoal, co desinteresado proceder do Conde de Galicia, dona Maior Guntroda e as grandes posuidoras de igrexas que eran dona Munia, dona Visclávara e os seus irmáns, dispostos a sacrificar, facenda e familia e poñer as súas vidas en perigo para elevar a Alfonso Raimúndez ao trono de Galicia e facer cumprir as legitimidade dos seus dereitos, tal e como D. Pedro prometeulle a Raimundo de Borgoña e a seu titor Alfonso VI.

Toda a aula comitis de D. Pedro: os seus cabaleiros de Bezoucos, Trasancos, Labacengos e Arrós, asinaron, sen discusión, a acta de obediencia e submisión por orde do seu señor o Conde de Trava [potius quam Traba], D. Pedro Froilaz.

Só houbo un que aparentemente foi silenciado: o arciprestre de Trasancos que dependía de Mondoñedo directamente. No seu lugar asina o notario do Conde: Pedro Luz. A residencia do arcipreste estaba en Sta. Icía de Trasancos. Como vasallo do bispo de Mondoñedo podíase pensar que o arcipreste négase a asinar.

Pero isto non foi así, o abba arcipreste e o abba de Xuvia eran a mesma persoa: o primeiro en asinar, ut supra, Munio, o 7 de febreiro de 1110, coa fórmula especial xa mencionada.

O 7 de marzo seguinte subscribiron baixo unha fórmula distinta así mesmo [recollida] na Compostelana (83)

Obedientia Monachorum , Abbatum , Clericorum & Laicorum

Nos habitantes apud Dioeceses Bisancos, Trasancos, Lavacencos & Arros, tam Abbates, Archipresbyteri, Monachi, & omnium illarum Ecclesiarum Rectores, quam & Comites, & Milites, & Dominae, & universus populus quorum nomina & subscriptiones inferius notantur, vobis Ven. Dño D. II. Dei gratia S. Jacobi Apostoli Episcopo & Ecclesiae vestrae veridice confitemur praedictas Dioeceses Canonica institutione esse quondam Iriensi sedi subjectas per fines propios & antiquos terminos, & quadam causa injusta existente inde sublatas sunt, & quia nos & antecessores nostros cognoscimus contra Canonum decreta erravisse, agnito veritatis tramite sponte subdimur tibi & Ecclesiae tua promittentes obedientiam, ut deinceps simus concurrentes ad B. Jacobum census & debita quae ad jus Sedes vel Dioeceseos pertinent singulis annis fideliter vobis et succesoribus vestris per dispositionem vestri Praelatí quem vos & successores vestri nobiscum & cum nostroum successorum assensu unanimiter elegeritis, tam nos quam & successores nostri cum omni reverentia persolvamus tali pacto hoc coram Deo & B. Jacobo unanimiter affirmamus, ut non nos, neque successores nostri ullo unquam tempore ab hac promissionem & subjectione retrahamur sed viribus nostris & toto nostro conamine abjeta & aliorum Pontificum praelatione & dominatu ut praediximus, vestrae vestrorumque successorum obedientiae ac praeceptis perenniter adhaerentes, vobiscum in hanc saeculo educati, juste ac pie vivamus & Caelorum Regis vestris orationibus & B. Jacobi intercessione feliciter cupiamus. Et si aliquis non credens in futurum recalcitraverit uel quod stabilitum est irritare voluerit, quisquis fuerit, nisi resipuerit, perpetui anathematis gladio feriatur. Cumctis autem observantibus sit Domini & Redemptoris nostri atque B. Jacobi benedictio, & suorum peccatorum plena remissio, & in perpetuum cum omnibus Sandis felix habitatio. Haec confessionis & subjectionis scriptura plenum obtineat robur per omnia sáecula. Amen  Hist. Compost.  L. I. Cap.  XXXV

un acta de obediencia, por si e polos ausentes, [os membros do clan Pétriz  -Confirman el acta D. Pedro y su mujer la Condesa doña Mayor y las hermanas del Conde, doña Munia y doña Visclávara, monjas en Xuvia (84)-,

CONFIRMATORES:

Petrus, Floylaz comes, proprio signo confirmo. Comitissa domina Mayor, uxor eiusdem comitis, confirmo. Nunnus, abbas coenobii S. Martini de Iuvia, propria manu conf. Munina Floylaz, soror praedicti comitis, proprio ore et subscriptione confir. Visclavara Froylaz et soror eiusdem comitis, atque Munia Deo vota conf.

e toda a sua cadea feudovasalática:] os seguintes cabaleiros e clérigos dos territoria [siue, territorios implicados] de don Pedro, mostrando [de novo] a dúplice estrutura territorial da función soberana verticalmente discriminada.

NOMINA MILITUM DE BISANCOS

[antiga treba dos  psbl. *Besan+i+cos que a etimoloxía popular fai derivar do lat bis aquis]

 

Haec sunt nomina militum habitantium Bisancos, quae inferius denotata sunt: Menindus Holmiz confirmo. Feruens Holmiz confir. Histrarius Holmiz conf. Ovecus Froylaz conf. Rudericus Pelaiz conf. Vistrarius Pelaz conf. Gundisalvus Menendiz conf. (0932B) Muninus Oduariz C. Veremudus Rageliz C. Ioannes Vimaraz C. Veremudus Asmodi C. Petrus Veremudiz C. Fernandus Suariz C.

 

NOMINA SACERDOTUM [DE BISANCOS] 

 

Haec sunt nomina clericorum ibidem habitantium, qui hanc subiectionem iuste B. Iacobo devoverunt et confirmaverunt, tam pro se praesentibus quam pro caeteris suis sociis absentibus, atque pro universo populo: Pelagius Almondiz presbyter Ecclesiae S. Petri de Cervalles conf. Didacus Fulgentiz presbyter Ecclesiae S. Eulaliae de Iuvia conf. Vimara presbyter S. Iacobi de Francia conf. Rudericus Sisnandiz presbyter, et praelatus monasterii S. Vincentii conf. Pelagius Veremudiz presbyter Ecclesiae S. Ioannis de Pinnario conf. Gutierre Osoriz presbyter Ecclesiae S. Salvatoris de Magnios conf. (0932C) Rudericus Muniz presbyter Ecclesiae S. Vincentii de Mediano conf. Oduarius presbyter Ecclesiae S. Eulaliae de Caurio conf. Froyla presbyter Ecclesiae S. Iacobi de Baraliobre conf. Froyla presbyter Ecclesiae S. Mametis de Laragia C. Ioannes presbyter Ecclesiae S. Marinae de Seliobre C. Ordonius presbyter Ecclesiae S. Salvatoris de Seliobre C.

 

 

LISTADO DE CREGOS E CABALEIROS 

coutos de trasancos 3

TREBAS, TERRAS E ARCIPRESTAZGOS DE TRASANCOS E LAPATIANCOS [LABACENGOS]

 

LISTADO DE CABALEIROS DAS TERRAS DE TRASANCOS, LAVACENGOS E ARRÓS

NOMINA MILITUM DE TRASANCOS ET LAVACENCOS ET ARROS

Haec sunt nomina militum, Trasancos, et Lavacencos, et Arros habitantium, quorum nomina inferius denotata sunt, qui hanc subiectionem iuste fecerunt tam pro se praesentibus quam et pro sociis suis absentibus, atque pro universo populo: Nunnus Veremudiz conf. Ovecus Gundisalviz conf. (0932D) Gundisalvus Petri C. Suario Teliz C. Veremudus Gelidiz C. Rageliz C. Menindus Gundisalviz C. Froyla Veremudiz C. Ovecus Muniz C. Petrus Muniz C. Petrus Gundisalviz C. Veremudus Hiscaz C. Egica Stephaniz C. Veremudus Petri C. Petrus Suariz C.

 

CABALEIROS DE TRASANCOS, LABACENGOS E ARRÓS

 Munio Bermúdez, conf. ; Oveco González, conf.; Gonzalo Perez, conf. ; Suaro Tellez, conf.; Bermudo Gelídiz, conf.;  Ragéliz, conf.;   Menendo González, conf.;  Froilá(n) Bermúdez, conf.;    Oveco Muñiz, conf.;    Pedro Muñiz, conf.; Pedro González, conf.;  Bermudo Hiscaz, conf.;   Egica Estévez, conf.; Bermudo Pérez, conf.;   Pedro Suárez, conf.

treba-diocese

Ilustración realizada por Eva Merlán Bollaín bajo mi dirección para la Historia Ilustrada de Narón   En 1991 e 1992 mostramos por primeira vez a organización política, ao meu modo de ver, da Treba e Territorio galego, o seu dúplice función política e relixiosa e a continuidade do mundo pre-romano celta no mundo galaico-romano e medieval. Ata ese momento realidade era descoñecida, negada ou ignorada polo común dos chamados ‘medievalistas’ galegos. O que entón supoñía unha novidade no discurso historiográfico vigente, pode non selo hoxe cando moitos sosteñen xa esta visión

NOMINA PRESBYTERORUM IBIDEM MORANTIUM

 

Haec sunt nomina clericorum ibidem habitantium, qui hanc subiectionem firma stabilitate, ut supra exaratum est, devoverunt et confirmaverunt, tam pro se quam pro universo populo: Ioannes presbyter, praelatus monasterii S. Iuliani de Naraon conf. (0933A) Moninus presbyter Ecclesiae S. Mariae de Sichario C. Enindus presbyter, praelatus monasterii S. Stephani de Setes C. Suarius presbyter Ecclesiae S. Mariae de Castro C. Petrus presbyter Ecclesiae S. Eulaliae de Avinio C. Erus presbyter Ecclesiae S. Iacobi de Laco C. Garsia presbyter Ecclesiae S. Iuliani de Lamas C. Ordonius presbyter Ecclesiae S. Saturnini C. Rudericus presbyter Ecclesiae S. Mariae Maioris C. Froyla presbyter Ecclesiae S. Petri de Lexa C. Muninus presbyter Ecclesiae S. Mariae de Lavacencos C. Vimara presbyter Ecclesiae S. Salvatoris de Sarantes, et Petrus Luz C. Gunsalvus presbyter, praelatus monasterii S. Mattheaei C. Petrus presbyter Ecclesiae S. Columbae C. Pelagius presbyter Ecclesiae S. Georgii de Marinas C. Petrus presbyter Ecclesiae S. Romani de Domnius C.

Ego Pelagius Pelagii filius, et presbyter illius patriae indigena confirmante supradictorum assensu scripsi in concilio, et confirmo.

CLÉRIGOS DE TRASANCOS, LABACENGOS Y ARRÓS

Joam, presbitero, prelado do mosteiro de San Xiao de Narón, confirma. Monino, presbítero da igrexa de Santa María de Sequeiro, confirma. Enindo [Sisnando?], prelado do monasterio de San Estebo de Sedes, confirma. Sueiro presbítero da igrexa de Santa María de Castro, confirma. Pedro, presbítero da igrexa de Santa Eulalia de Aviño, confirma; Ero presbítero da igrexa de Santiago de Lago, confirma. García, presbíero da igrexa de San Xulián de Lamas, confirma. Ordoño, presbítero da igrexa de [Santa María] de San Sadurniño, confirma. Rodrigo, presbítero da igrexa de Santa María Maior de O Val, confirma. Froila, presbítero da igrexa de San Pedro de Leixa, confirma. Monino presbítero da igrexa de Santa María de Labacengos, confirma. Vimara, presbítero da igrexa de San Salvador de Sarantes (Serantes) e Pedro Luz, confirma. Gonzalo, prelado do monasterio de San Mateo [de Trasancos], confirma. Pedro, presbítero da igrexa Santa Comba (Covas), confirma. Pelayo presbítero da igrexa de San Xurxo das Mariñas, confirma. Pedro, presbítero da igrexa de San Román de Doninus (Doniños).

Eu Paio, fillo de Paio e presbítero natural de esa patria, confirmando o mencionado consenso dos arriba mencionados, o escribí en Concilio e Confirmo.

CABALEIROS DO CLAN PETRIZ INSTALADOS EN TRASANCOS

principes

REX DE MILIDE, E PRINCIPES DE TERRA  (Pena 1992). A Treba/Toudo, sempre vizosa,imarcesible, se erixe en potente concepto xeográfico ata nosos días: a comarca ou bisbarra [a, 23-45 ; á, 178-185; 266-267], como en Galiza, tamén en Irlanda sinala D. A. Binchy que hai, “dependendo da cantidade de [trebas,] territorios familiares que a cada un ten baixo seu control”, tres básicas categorías de reis ou príncipes: […] o Críth Gablag (104-105), distingue ao Rí Benn literalmente “Rei da Pena, Rei de Cabeza”, – é benn psvl. lenição de penn, “cabeza, pena, rocha”, cf. psv. meu gentílico Pena, o apelido anglo-saxão Penn, o Pennaod bretão, etc.], que sería a cabeza visíbel dunha soa treba, Rí Túath, o Rei, dun só Túath, “Toudo”, que chamamos principe ou imperante de Terra. O Rí Túaithe se subordina ao Rí Buiden “Rei de Bandas, Mesnadas, Hostes (id est, comes)”, tamén chamado Rí Túatha, ‘Rei de Toudos’ [- inicialmente catro-], ou Ruiri “Rei de Rei”?, nós lle chamamos dux ou comes (sive comite). E por enriba destes duces et comites señores de varias terras, está o Rí Ruirech , o primus inter pares, figura coincidente, como a luva a man, co ‘Conde Maior de Galiza: maior inter eos [comites], comes dominus Petrus Foilat (AHN cod. 1047 [dantes 1041b], n 61 fol 14 v. reg. 27-28) e despois co Adiantado Maior da Baija Idade Media [b, 24-161;163-234]//PRINCIPES/IMPERANTES/REGES/FLATHS. Os Flaths [em realidade o plural é flaithe] corresponden-se na Galiza do início do século XII, onde este sistema celta pervive como fósil institucional, a alta nobreza, son a chamada “prolix bene natorum”, son na nosa área, os membros do  Clan Petriz, principes e imperantes das Terras de Trasancos, Bezoucos e Arrós entre moitas outras, longas de enumerar, desde o Tambre a Ortigueira [b, 53-161]. GRÁD FLATHA Existia como em Irlanda um grád flatha na Europa celtoatlántica, uma “ordem de xerarquia e autoridade” discriminando à gente (cénel)  proprietária em categorias sociais, pela sua composição ou valor penal:  o alto e baijo clero, durvede/druida, bispo, ollam, “doutor (em Irlanda)”, fili, “bardos, fístores [‘chega o fistor –diz o galaico adagio- e afai-se o dia’]”, cregos e o oficiais qualificados gente com sólido conhecimento em técnicas ou artes (o que hoje chamaríamos “profissões liberais”) : juices, comerciantes, mestres músicos; etc. [b, 163-329].

Moitos destes cabaleiros de Trasancos, posuidores ou llevadores de villae, [espazos acoutados] con jurisdicción territorial en propiedade ou prestimonium, son parentes do Conde, dito doutra forma, membros do clan Petriz, pechan en torno a el a súa aula, son mordomos, vicari[os] ou mayorini [-nos] das terrae [-as] desempeñando funcións propias da jurisdicción, xudiciais e administrativas nos territorios do imperante, non é difícil distinguilos nos diplomas xunto aos membros principais da dinastía, confirmando donacións a Xuvia de diversas heredades das que son condóminos.

naroncelticcommon

Deseños de Carlos Alfonzo. BELLATORES Clase representada de abaixo a enriba, pola lexítima liña nunca interrompida [proxénie melusina, ocasionalmente remontáble ao Neolítico] de Reges de Terra, de Principes de Terra, do Rí Túath, “Rei do Estado, Treba ou Territorio [Político]”, ora rexendo a célula do Estado Treba, Toudo ou Túath; ora rexendo confederacións similares aos condados medievais:  Attrebates, “agregação de trebas”, xa por voluntaria asignación; xa pola forzada “contribución” Contributi. E sobrepostos a todo e a todos, por nacemento, por herdanza, por matrimonio, ou por conquista- os grandes reis de agrupacións de Maiores Territorios Mór Túath, de grandes unidades familiares que na convencionalmente chamada Idade Media chamamos  comitatos, “condados”. Clase representada polo Árd Rí, “Alto Rei”, primus inter pares se escoitando en tempos de feiras no campestre e sagrado lugar de reunión deste Alto Rei cos seus vasalos, na efémera capital estacional oenach/forum/conventus, (Bracarense, Astur e Lucense) [- convertida por Roma en cidade e centro administrativo do ámbito xeográfico xurisdiccional (verdadeiro reino) do Árd Rí-]  a voz de todos, e por riba de todos eles sua voz de comando; acollido o Alto Rei o resto do ano á briugaid do súbdito, á cea, collação e hospedaje do  briugú, “hospedeiro”. Aflorando baixo o Alto Rei  uma orde de Casas e Familias, ese mundo de honra, camaradería, sacrificio, de cumprimento do deber, de rango subordinado, senhorial, feudovasallático de oficiais e cabaleiros. Cesar aparentando aturdida interpretatio sinálaos: clientes, ambactos, nobiles, équites, magistri, etc., nos seus Comentarios á Guerra das Galias ou Guerra Civil. Pero, claro está – é o que resulta de dividir alegremente a Historia en artificiosas “Idades”, submetendo o periodo precedente a un baño de ácido nítrico institucional- Carlos Baliñas, esto non o pode entender- nosa articuladísima Galiza, se desenvovendo secularmente dende suas instititucións,  aparece sempre imaxinada desarticulada e fantasmal, articulándose en cada’ Idade’, ex nihilo, coa non menos  fantasmal vontade articulatoria de turno, aposta – “porque yo lo valgo”, pois que cada mestriño ten o seu libriño- ora aos romanos [segundo o pensou por moito tempo o, recentemente finado, hiper anticeltista  santiagués Pereira Menaut ]; ora polos Suevos [segundo ainda o pretende o leonés, profesor da USC, Baliñas Pérez], ora polo Reino de León [segundo imaxina o leonés, profesor da UDC, Recuero Astray]; etc. etc.

Gonzalo Menéndez, Oveco González e Oveco  Núñez, aparecen xunto a Munia, Visclávara e Mariña nunha donación a Xuvia de bens patrimoniales do Conde (85) ou no testamento do abade Munio. (86) E[gi]ika Stephaniz ou Tesaniz vicario da Terra de Trasancos no ano 1095 (87); o mordomo do Conde D. Pedro, Oveco Gonzales que confirma unha donación de Munia de 1114 (88) na que figura Munio como arcipreste, etc.

 [Si intelligere, intelligant. “Foron parentes e herdeiros do Abade Munio o arcediago de Trasancos (abade en Santa Icía) Pedro González e o seu irmán Oveco Peláez. Este doou o 20 de decembro de 1173 ao abade D. Egidio de Sta. Maria de Sobrado unhas propiedades que tiña en Pradeedo (Platanetum), Quintá (Quintana – da que era copropietaria Munia Froilaz], e Vilacornelle (Uilla Cornelli). Este home tiña tamén unha parte dos beneficios da igrexa de Sta. Maria Maior e dispón que habite nela o presbítero Pedro”.  A. Pena in O Val, A Súa Historia, 41]

OS ARCIPRESTADOS DA TERRA DE TRASANCOS E  ANTIGAS TREBAS, TERRITORIOS E DIÓCESIS DOS LAPATIANCOS [LABACENGOS] E DOS ARROTREBAS [ARRÓS] RETORNAN Á IGREXA DA SÉ VALLIBRIENSE PARA SEMPRE

Mapa Eva Merlan

A situación política foi variando e o éxito de Gelmírez, arrebatando Trasancos, Labacengos e Arrós a Mondoñedo foi efémero.
Desde 1108 a 1112 -demostrando Fletcher a súa existencia-, un bispo chamado Pedro (89) ocupa o espazo que media entre a morte de D. Gonzalo e a chegada de Munio Afonso.
Á súa morte, paradógicamente, un dos creadores da propaganda prol Gelmírez e redactor da Historia Compostelana, foi elixido bispo de Mondoñedo o 2 de marzo de 1112, aínda que debido á situación política habería de tardar un ano (23 de marzo de 1113) en ocupar o seu cargo.

Bo coñecedor do asunto dos arciprestazgos, o 28 de agosto de 1122 Munio (Bispo) de Mondoñedo de acordo co seu cabido cede a Gelmírez os dereitos sobre os arciprestazgos de Seaia e Bezoucos e, pola súa banda, o bispo de Santiago, Diego II Gelmírez, devolvía Trasancos, Labacengos e Arrós á súa antiga sé.
D. Pedro Froilaz subía como a espuma e a estrela de Gelmírez encarcelado daquela por doña Urraca, comezaba a declinar.

O voto de Santiago reduciuse, para a diócesis de Mondeñedo, a un cirio de 100 libras de 25 soldos A lIbra.

Sobre as terzas das igrexas acordaron ambos o non esixir terzas nas igrexas comprendidas nas diócesis do outro. Asinaron por cada banda D. Munio e varios (dos seus) arcedianos e coengos de Mondoñedo e Gelmírez e os seus coengos compostelanos.
Munio asinou así mesmo o compromiso de acudir en socorro de Diego Gelmírez no caso de que este vise comprometida a súa persoa e o seu cargo, cousa que parece que non fixo nunca.
Os intentos anexionistas dos arciprestazgos da diócesis compostelana fracasaron en parte.

DE COMO O CONDE D. PEDRO BOTOU DE GALICIA CON MOI GRANDE DESHONRA AOS CELTÍBEROS

Cando foi proclamado polos Froilaz Don Alfonso Raimúndez rei de Galicia, o aragonés, como era de esperar, contestou ao desafío de D. Pedro armando un exército, e veu a Galicia acompañado de doña Urraca, decidido a arrasar as terras do Conde D. Pedro que ousara nomear a Don Alfonso, Rei de Galicia.

uilla de Quintana,Quintá

Uilla Quintana. O Val. Narón. Deseño de Carlos Alfonzo dirixido por A. Pena. Texto A. Pena. Para o proxecto Camiños Milenarios do Concello de Narón y da Diputación de A Coruña. Munia Froilaz recibindo na porta da súa uilla ao rei Alfonso Raimúndez. En 1107, o Conde Raimundo de Borgoña esposo da infanta Urraca, a piques de morrer, dispuso que o seu fillo, o infante Afonso Raimúndez (nado en Caldas o 1 de marzo de 1105) fose apartado da súa nai, Urraca, filla do rei Afonso VI, e confiado no fosterage ou tutela do conde de Trava Don Pedro Froilaz, Princeps e Imperante da Terra de Trasancos e cabeza (tanaiste) do máis poderoso grupo nobiliar de Galiza, o clan trasanques “Petriz” ou Froilaz. Pouco dempois o rei Afonso VI convocou a tódolos nobres galegos en León, antes de morrer (1109), exixíndolles que lle xuraran fidelidade ao seu neto o infante Afonso Raimúndez. O rei demandou ao seu titor, o Conde de Trava Don Pedro Froilaz un especial xuramento: De casar de novo Dona Urraca, nai do infante, Don Pedro o nomearía rei de Galiza. Feito o xuramento, Don Pedro Froilaz tomou ao infante nos brazos e, abandonando a reunión, aguilloo seu cabalo ata chegar aos seus territorios patrimoniais nas Partes Extremas de Galicia, id est a chamada “Extremadela do Noroeste”: a Terra de Trasancos, onde puxo o neno nas máns da súa esposa, a condesa Maior, Guntroda, e da súa hirmá Munia Froiláz, que perdera un fillo de curta idade afogado no Mar da Xoiva. Don Pedro criaba coma un fillo máis ao infante nas ditas Partes Extremas Gallaeciae, fortalecendo o seu espíritu co ‘nobre deporte da caza’. En 1109 cando a nai do infante Dona Urraca casou có rei Afonso I de Aragón, Don Pedro proclamou a Afonso Raimúndes Rei de Galiza. Pouco despois Xelmirez nunha solemnísima cerimonia entronizatoria celebrada na catedral de Santiago, coronou en 1111, a Afonso Raimúndez como rei de Galiza. A Casa de Borgoña non esqueceu este favor, e máis adiante, Guido de Borgoña, o papa Calixto II estableceu o Ano Santo Compostelano.

Alfonso I de Aragón toma Monterroso, (90) atravesando cun venablo, segundo o Anónimo de Sahagún, a un cabaleiro chamado Pedro refuxiado baixo as saias da raíña. Entón a raíña, reunindo en Consello aos seus, deliberó, e decidindo facer divorcio e separación do seu marido, volveu para León.
D. Alfonso invadiu as terras do Conde D. Pedro (do río Tambre ata Ortigueira), incendioulle pazos, casales e villas; lle saqueou as igrexas e os mosteiros, ‘e aínda aconteceu que algúns mouros e infieis que lle acompañaban, romperan un mosteiro de monxas e as monxas fuxiran á igrexa. Eles fornicaron con elas ante o santo altar, a cal tan grande malfeitoria, como fose recontada ao tirano, este soamente respondeu: Non me coido eu do que faga a hoste nas miñas guerras.

Logo de tres meses de dura loita o Conde D. Pedro, como di o Anónimo de Sahagún, botou de Galicia ao aragonés ‘con moi grande deshonra’.

Urxido por Roma, o arcebispo de Toledo, declarou nulo o matrimonio de doña Urraca, que era xuguete da sutil diplomacia de Aragón; esta atraída de novo polo seu marido por mor dunha campaña contra Almostain, Rei de Zaragoza [derrotado en Valtierra], acabaría encerrada por D. Alfonso no castelo de Castelar, perto do Ebro.
Tras isto, ‘O Batallador’, expulsou de Toledo ao arcebispo D. Bernardo, e a emprendeu contra outros prelados da liña galicana opostos ao seu matrimonio. Cluny quería separar a dona Urraca do Batallador.
Os nobres casteláns decididos a liberar a dona Urraca foron derrotados, e o Rei de Aragón proclamouse Rei en Toledo, o 18 de abril de 1111.

Dinero_Alfonso_I_el_Batallador_(theBattler)

Insira uma legenda Diñeiro de Afonso I O Batallador. Ceca de Toledo. Fonte: Wikipedia

 

 

Doña Urraca conseguiu saír da cadea recorrendo a un expediente vello: seduciu aos gardas cá custodiaban.

CONFÍASE O CONDE E XELMÍREZ XOGA DÚAS BARALLAS

Un gravísimo erro táctico cometido polo Conde D. Pedro -cría contar coa axuda do Conde de Portugal-, fixo que deixara á súa dona Guntroda e aos seus fillos Bermudo e Fernando, protexendo ó infante no castelo de Castrelo de Miño, lonxe dos seus estados patrimoniales entre o Tambre e Ortigueira. Revoltos os labregos dos arrededores polas cargas que lles supoñía manter a tanta xente de armas, -ademais de Guntroda, os seus dez fillos e o infante Alfonso-, bloquearon o castelo, aos que se uniu a irmandade de Santiago. O papel de Xelmírez é ambiguo, -probablemente á cabeza deste levantamiento comuneiro- a Compostelana outórgalle o papel de intermediario. Digno representante da diplomacia eclesiástica, Xelmírez intenta xogar con dúas barallas ‘polo que poida pasar’. Por unha banda o seu irmán Munio tentea á Condesa [Dona] Maior Guntroda, e por outro o seu home Pedro Gutiérrez pacta cos sublevados; de acordo con ambos bandos, Gelmírez e Guntroda manteñen un encontro no castelo sitiado, no que Gelmírez comprométese, a cambio da entrega do castelo ás forzas da irmandade, a garantir o traslado do infante e a Condesas, incluída a súa alfaia aos estados dos Petriz.

[…] ea conditione praesente Pontífice firmaverunt, quatenus in subsequenti die castrum illud eis funditus redderetur. Et ipsam eadem Comitisam cum nobili puero Domino videlicet suo, et cum omni sua militia et supellectili usque ad virum suum sine detrimento ipsi conducerent […] Hª. C. Lib I Cap L, 103

Ao día seguinte, a Condesa entregou o castelo. Os rebeldes, traspasadas as defensas, abalanzáronse sobre a Condesa intentando arrincarlle ao neno violentamente. Gelmírez sacoullo do colo para evitar que sufrira danos’.
Decatados os conxurados do dobre xogo do bispo de Santiago, a este -probablemente desde o 7 de febreiro de 1110 en que Munio, abad de S. Martín, promete ‘sujeción canónica e obediencia omnímoda en Cristo’ a D. Diego Gelmírez, este fixera un pacto secreto co Conde-, e ao seu irmán Munio, Arias Pérez , mandounos deter.

Tras negociacións e deixar a tres dos irmáns como reféns, Gelmírez puido quedar en liberdade. O mesmo fixo o Conde de Trava para rescatar á súa familia e ao infante D. Alfonso.

DON PEDRO TEN REI DE SEU 

O ambicioso Gelmírez e o nobre Conde, forzados polas circunstancias tiveron que entenderse e decidiron coroar en Santiago ao infante D. Alfonso como Rei de Galicia.

Por fin Galicia volvía ser un estado independente no concerto dos reinos peninsulares.

Legados [de Galicia] enviados a León e a Castela obtiveron de doña Urraca, aproveitando a conxuntura da mala relación co seu marido, o consentimento. D. Pedro Froilaz xa tiña o seu Rei! Foi coroado o 17 de setembro de 1111. Digno de ser recordado con alegría este día, mes e ano de 17 de setembro de 1111 […] Galicia volvía recuperar o seu propio reino. Galicia existía por si mesma, grazas ao esforzo dun home nado na Terra de Trasancos, pois o título de Conde de Trava tomouno da Terra de Trava que lle regalou a súa muller Guntroda.

O Conde D. Pedro mostrounos aos galegos que Galicia non é un espellismo, o máis antigo e ubérrimo reino da Península onde converxía -desde a Prehistoria- o itinerario de peregrinación máis importante de Europa, volvía atoparse co seu destino, sen tutelas alleas.

Afonso Raimundes 001

Lámina da pág. 105 de Narón Un Concello con Historia de Seu. Tomo II. Deseño de José Ramón Fernández Villares

 

CAE DON PEDRO PRISIONEIRO SORPRENDIDO POLOS CELTÍBEROS EN VIANDANGOS

Decidiron ao día seguinte da coronación levar ao Rei de Galicia a León para sentalo [tamén] no trono [de León] coa Raíña.
D. Pedro, Gelmírez e o Conde D. Fernando, mensaxeiro de doña Urraca, tan confiados ían que partiron só con 266 homes armados, e  foron sorprendidos en Viandangos (entre Astorga e León) por 660 cabaleiros e 2.000 infantes de Aragón. Urraca gardou ao seu fillo na fortaleza de Orillón, a cargo de D. Rodrigo e D. Guterre Fernández de Castro, o Descalabrado.

En Viandangos caeu prisioneiro o Conde de Galicia, D. Pedro Froilaz, auque Gelmírez conseguiu levar ao príncipe a salvo xunto á súa nai e en Viandangos souberon os ?celtíberos?, como chama a Compostelana aos aragoneses, do que era capaz un grupo de galegos, que a vitoria non a obtiveron fácilmente.

CORTES EN COMPOSTELA

O ano seguinte, convocou doña Urraca Cortes en Santiago, ás que acudiron o Conde de Trava, deus ex machina xa liberado, co seu fillo D. Bermudo, o primogénito, e toda a nobreza galega, co obxecto de solicitar o apoio galego para loitar contra o seu marido.

Pazo Real de Galicia, chamado de Xelmirez, fronte ao Pazo Episcopal do mencionado Bispo

Grande Salón do Pazo Real de Galicia [residencia de Afonso VII, de Fernando II e de Afonso VIII de Galicia, IX de Castela e León], chamado de Xelmírez [por estar o ‘Briugú’ obrigado a hospedar ao rei e costear o seu pazo na Capital do Reino], fronte ao Pazo Episcopal de dito Bispo.

Descoñecemos o que tivo que pagarlle ao Batallador pola súa liberdade D. Pedro. Non sería pouco. Quizá por iso, e porque o costume pedía pagar as fidelidades por adiantado, desta época, maio de 1112, é unha doazón feita por doña Urraca a D. Pedro Froilaz e a vosa esposa a Condesa dona Maior Rodríguez na que lles doa Barcia con canto a esta pertence, ata fóra dos seus límites nas terras de Deza, Camba e Castela así como en Cusanca, Montes e Salnés…

[…] E en Terra de Trasancos douvos San Sadurniño que está na beira do Xuvia polos seus coutos cos suas herdades e os seus homes e igrexas; e en Terra de Nendos douvos tamén o castelo de Leyro cos seus homes e o seu karitel […]. (92)

[É]a herdade de San Sadurniño que o Conde, dono de media Galicia, catorce anos despois – o 25 de marzo de 1126- coa súa muller dona Maior Guntroda doaría á súa vez ao Arcedián don Gonzalo de Pedroso:

[…] a igrexa de San Sadurniño de Trasancos sita ao pé do Monte Agudo, discorrente ao río Xuvia. E déunola a Raíña dona Urraca, con outra herdade, polos nosos servizos e ademais fíxonos unha carta firmísima […].

Confirma nesa carta o arzobispo Gelmírez, legado da Santa Romana Igrexa, o Conde don Pedro e a Condesa dona Maior, os únicos propietarios, e ningún outro membro da familia Petriz por non estar suxeita esta propiedade a condominio (93).

POR TERCEIRA VEZ UNHA FERMOSA RAÍÑA VISITA O TÁLAMO

Loitando estaban os pacientes galegos por doña Urraca contra o rei aragonés cando a finais de ano a Raíña deixounos tirados de novo e marchou co seu marido por terceira vez, desatendendo os anatemas de Pascual II e do seu legado o abad de Chiuse, esixindo ao rei de Aragón e a doña Urraca  abandonasen a súa incestuosa unión e recriminando con dureza a Alfonso para que deixase de inquietar a España coa súa fiereza. Cluny volvía actuar.
De novo, doña Urraca, presa, escapara do seu marido, tras subornar aos nobres deste estado de Aragón que a gardaban, e chegara a Castela.

AMEAZA DE NON ULTRAPASA-LOS ALPES DE GALICIA E DESENTENDERSE DOS ASUNTOS DA TERRA DE FORIS

 

En 1113, Gelmírez recibe unha carta da Raíña que entrega ao Conde don Pedro, pola que pedía que se reunisen todos os nobres de Galicia para ir no seu auxilio  e no do seu fillo o Rei Alfonso, que estaban sendo atacados polo tirano aragonés. O auxilium é a obrigación moral de nobre de ir armado a defender  ao seu señor, e o exército galego de D. Pedro [Conde Maior de Galicia], Gelmírez, os Condes Rodrigo Velaz, Guterre Bermúdez e Munio Peláez, cos cabaleiros de Munio Gelmírez e Payo Peláez, foron enseguida a axudar á Raíña. Polo camiño ían decatándose polos peregrinos de que a Raíña pensaba privarlles das súas feudos instigada por Arias Pérez.

Froila Petriz Vermudez

Chegada de Froila Bermudez – Pai do Maior Comite D. Pedro Froilaz- ao Mosteiro de Xuvia. Eva Merlan baixo a miña dirección para a Hª Ilustrada de Narón. COMUN XERARQUÍA E JURISDICCIÓN. CATEGORÍA NÉMITA. En Galiza como en Irlanda, a orde hierarquica das persoas inmunes, a categoría Nemed ou Némita, “sagrada, inviolável, de altísimo rango”  [comparativamente en principio nosa Terra de Nemitos, hoxe Nendos non tería nada que ver con “Terra de Santuarios”, significando  “Terra de Cabaleiros”, e  resulta curioso que a capital da comarca se chame hoxe Betanzos dos Cabaleiros ]. Encabeza o sistema de rango e jerarquia na Civilización Celta, primeira gran cultura Europea, o Ard rí, “Alto rei”, o Rex, o Rei. Vén despois a alta nobreza e súa extensa parentela, elite da fortuna e poder, os flaths. Segue en xerarquía ao mencionado Árd rí,  o chamado na Irlanda Rí ruírech, ‘King of overkings’; a esta figura, encarnada na Galiza de modo ejemplar pola nobre figura de D. Pedro, ‘Conde de Galiza’, alude exactamente a expresión nun diploma de Juvia maior inter comites ; ou, xa na Baixa Idade Media, o Adiantado Maior. Veñen despois o comes ou comite, “conde” (Ruiri , ‘overking’) plural comites, señores de varías trebas, terras ou territorios, posibelmente grupos de catro, en época tardo-antiga como sucedía en Irlanda [e parecen mostrar estas pequenas coordinacións ou agrupacións coloreadas na ilustración das listaxes de territorios da Divissio (do ano 569), e do Chronicon Iriense (documento composto seguramente ao final do s. X con antigas fontes )], mais xa estas agrupacións de terras, concentradas polos condes -como as dos Traba e Trastámara-, eran na Alta idade Media moito máis. En derradeiro lugar está en Irlanda o Rí Túaithe, “señor de Terra”, equivalente a noso rex, principe, imperante de Terra 

En Astorga en vista dos informes que ían recibindo os nobres galegos decidiron que debían volver á súa terra e o cardeal Pedro e o canónigo Pedro Peláez foron destacados por Gelmírez para falar coa Raíña e coñecer as súas intencións.

Dempois dunha entrevista con esta grandísima lercha, os nobres convencidísimos do seu sinceridad decidiron continuar ata Carrión, onde atoparon a doña Urraca co xefe dos comuneros: Arias Pérez…

A raiña dona Urraca. Tombo A. Catedral de Santiago

A raiña dona Urraca. Tombo A. Catedral de Santiago

Os legados de Gelmírez deixan claro á Raíña que ao menor intento de traizón os nobres galegos volverían ás súas terras e non pasarían máis os Alpes de Galicia, desentendiéndose dos asuntos da Terra de Foris, é dicir, allende as súas fronteiras. A súa palabra carecía de valor para os galegos e como non confiaban nela acamparon a este lado do río, decididos a non cruzalo sen garantías que a Raíña non parecía disposta a dar.

Ao final da tarde recibiron aviso de que o Rei de Aragón ía achegarse a socorrer Burgos, co que a Raíña apresurouse a celebrar unha concordia e os galegos sitiaron a cidade en mans do partido do Rei de Aragón.

Ao día seguinte, os galegos celebraron, sen sabelo, a Beltaine, a festa celta da función soberana no seu aspecto relixioso que a tradición galega garda celosamente (94), e o cristianismo converteu na festa de San Juan. Día favorable, o 24 de xuño, logo da misa de San Juan, e impresionante sermón de Gelmírez ante as evasivas do exército castelán, os galegos decidiron saír pola súa conta ao encontro dos aragoneses, cos que tiñan que saldar unhas contas que quedaran pendentes de Monterroso e Viandangos, e tomaron posicións en Atapuerca. O Rei de Aragón temendo o enfrontamento co Conde de Trava optou pola retirada e o uso da diplomacia onde non podía a forza. Os defensores do castelo de Burgos privados do apoio aragonés, rendéronse.

Burgos

Vista de Burgos coa muralla in Georg Braun; Frans Hogenberg: Civitates Orbis Terrarum, 1572

Pascual II en Letrán escribiu unha carta de excomunión que indirectamente afectaba a Alfonso de Aragón; celebrado un miniconcilio tomouse nel a decisión de convocar outro de carácter xeral con abades, duques, condes e todos os magnates españois, fixado para o día 25 de outubro.

AVINZA DE GELMÍREZ E D. PEDRO

Gelmírez obtivo de doña Urraca dispénsaa (8 de xullo de 1113) da obrigación de saír personalmente a campaña, en diante á chamada da raíña só contribuirá enviando soldados.

Agora Gelmírez distánciase claramente da Raíña e aproxímase ao Conde de Galicia.
Pouco tempo despois, diplomáticos do Rei de Aragón contactaron con doña Urraca en Burgos, ratificaron o tratado de Peñafiel e solicitaban á raíña que volvese co seu marido, para vivir xuntos e levar vida matrimonial. Isto expuxeron os legados no Claustro de Sta. María de Burgos apoiados pola maioría da asemblea.

Entón D. Pedro e Gelmírez decidiron unir as súas forzas. Sabendo que as forzas ían saír victoriosas -e tralas xenerosas donaciones do Conde á igrexa de Santiago- Gelmírez apoiou ao Conde. O acordo foi publicado pola compostelana. Nel as dúas persoas máis poderosas de Galicia se erigen nos árbitros da política galega.
A beira da fronteira entre os seus estados, o Tambre, (Tamara) asinan en 1113 un pacto de mutua axuda:

Amiticia inter Archiepiscopum et Comitem Petrus [ Hª C., anno 1114]

5. Ego Comes Dñs. P. Froylaz cum his inferius denotatis, juro vobis Dño. Didaco II Episcopo, per Deum Patrem Ominpotentem & per omnes Sanctos ejus & virtutes Caeli, ut salva fidelitate Infantis Dñi. A. vel alterius Domini quem communi consilio susceperimus, sim vester fidelis amicus absque fraude & malo ingenio, & custodiam& defendam vitam vestram & membra, & honerem quem nunc habetis, vel habituri estis, modis omnibus deprimendo dedecus vestrum, in omnibus &per omnia: & similiter honorem exaltando, contra omnes homines secundum meum posse & ingenium &arbitrium: & similiter juro ut parentes vestros, quos mihi commendaveritis, & ipsi se mihi conjunxerint, adjuvem & amparem, sicut aliquos de meis bonis hominibus: homines vero, & honores B. Jacobi, qui sunt in mea terra, fefendam et amparem, ad vestrum proficuun & utilitatem, ita quod per me nullum habeatis in eis, & si ego aliquam injuriam fecero ibi, aut mei homines, corrigam per me, aut per judicium & laudamentum de nostris amicis, & hominibus ex toto velle meo & posse: & si forte fortuitu perdiderites honorem vestrum, medietatem mei honoris tribuam vobis, & defendam, & amparem vos & canonicos vestros, qui vestri amici fuerint& mei, sicut metipsum. De sublimando autem Infante Dño. A. & de suis honoribus dandis & conferendis, secundum jussum & vestrum consilium faciamus dum eum in postestatenostra habuerimus: & isti qui meum jurant, si se perjurare voluerint, stent cum suis parestaminibus & honoribus, exceptis castris, vobiscum, & adjuvent vos sine arte & malo ingenio: & de istis qui sunt in hoc pacto, sicut discuserint, judicaverint de omnibus negotiis inter hos factis, ita faciam; & hoc juramentum sit solutum si nos solverimus.

6 Qui [praesentes] fuerant cum Dño. P. Comite ad illum Episcopum hi sunt: uxor eius comitissa dña.

Eu, Conde Pedro Froilaz, cos abaixo nomeados, xúrovos D. Diego II, bispo, por Deus Omnipotente, por todos os seus santos e polas virtudes do ceo, que, salvo a fidelidade debida ao infante D. Alfonso, ou a calquera outro señor que de común tomásemos? que gardarei e defenderei a vosa vida e a vosa persoa e as jurisdicciones que agora tendes/tedes e en diante tuviérais, e que segundo as miñas forzas e a miña posibilidade, procurarei exaltar a vosa dignidade contra todas e cualesquiera persoas.
Xuro así mesmo axudar e defender, coma se fosen os meus parentes, a todos os vosos achegados que encomendeis, ou eles encoméndense á miña protección e amparar e protexer ás persoas e feudos de Santiago que están nas miñas terras en provecho e utilidade vosa para que por eles non recibais molestia nin dano algún. E si eu, ou os meus homes ocasionásemosvos nisto algún prexuízo, en todo resarcirémosvolo de acordo co dereito segundo xuízo e laudo dos nosos amigos. Si por ventura perdiérais as jurisdicciones civís que agora posuídes, obrígome a darvos a metade das miñas, e a ampararvos e defendervos a Vos e aos canónigos que sexan os vosos amigos e meus tamén.
Respecto de a entronización do Infante D. Alfonso, e da distribución das dignidades e cargos da súa casa, xuro obrar con Vos de común acordo mentres o tivésemos no noso poder.
Si eu faltase a este xuramento, sexa declarado perjuro, e si os que agora xuran comigo non quixesen perjurar, póñanse da vosa parte cos préstamos e feudos que teñen, excepto os castelos, para axudarvos con lealtad e sen ficción; e eu comprométome a cumprir o que eles xulguen e sentencien, que deba facer.
Advírtase que este xuramento queda anulado, si ambos conviñésemos en revogalo e disolvelo.

Xuran co Conde D. Pedro, a súa esposa, os seus fillos D. Bermudo e D. Fernando e os cabaleiros Arias Núñez, Arias Jiménez, Froila Pérez, Arias Sesmóndiz, Sarraceno Núñez, Froila Alfonso e Juan Gutiérrez.

PAZO REAL
Gordon Biggs sinala que Masdeu condenou este pacto sedicioso e non lle faltaba razón [más, segundo pénsoo, a sedición debe buscarse nas filas de Doña Urraca, non entre Don Pedro ou Gelmírez, por reservarse un ‘plan B’, caso de eliminar o celtíbero a Don Afonso]. Pola súa banda, Vitoria Armesto suxire, con fundamento, que o sustituto de Alfonso VII no trono galego que se contempla no documento talvez fóra Fernando o fillo favorito do [Maior] Conde de Galicia [amante de Dona Tareixa, nai de Afonso Henriques, condesa do Condado Portucalense de Galicia].
(95)

PASA FACTURA GELMÍREZ AO CONDE D. PEDRO?

Ao Conde o apoio de Gelmírez custoulle un ollo da cara.
Coñecedor de que Roma e Cluny eran case una mesma cousa Gelmírez baseou toda a súa actividade relixiosa en compracer á orde. Os abades Hugo e Ponce viron como Gelmírez reorganizou o cabildo da Igrexa de Santiago seguindo o reglamento de Cluny e impulsaba a reforma gregoriana. Os monxes negros estaban moi interesados no establecemento dun estado galego -á fronte dun burgundio: Alfonso Raimúndez- controlado pola Orde de Cluny. Eila que utilizaran a especie da consanguindidade para enfrontarse, desde 1110, a dona Urraca. Xelmírez obtén de Roma polo valimiento da orde, o palio e o permiso para converter a sete dos seus coengos en cardeais con dalmática e mitra. A factura que vai pagar o conde á orde é enorme: O seu mosteiroo e panteón familiar de San Martiño de Xuvia, un dos mellores da Galicia do momento.

A adhesión de Xuvia a Cluny consúmase o 14 de decembro de 1113 de acordo cun documento, citado por Biskho, no que o Conde D. Pedro Froilaz e os seus irmáns Rodrigo, Munia e Visclávara outorgan o monasterio de San Martiño ao abad Ponce de Melgueil e aos seus sucesores, coa aprobación de Diego II Gelmírez de Compostela e Munio de Mondoñedo, segundo este documento -descoñecido por Montero Díaz-.

No verán de 1113 o abade Ponce de Cluny (96), Abbas Clusensis está en Santiago, para Bisko:

Un dos principais logros que motivaron a viaxe do abade a Compostela, foi atopar alí aos dous líderes do partido Alfonso Raimundista: Diego Gelmírez, o vello amigo e ‘socius’ de Cluny, e o Conde Pedro Froilaz. (95)

CAPITEL MURO OESTE

[lámina pág. 110] Capitel de S. Martiño de Xuvia S. XII

O Conde coa aquiescencia da súa familia considerou conveniente traspasar o mosteiro á Orde de Cluny. Bisko se manifesta perplexo polo feito de que as masivas donacións -dos Froilaz- do verán de 1114 (96)

[ en que traspasan a Xuvia un importante número de herdades e igrexas: a metade de San Salvador de Serantes; a carta da igrexa de San Lourenzo de Doso, e post mortem archidiacono domini Gonsisalvi de Petroso concedo ibi totam; a oitava da igrexa de San Mamede de Atios; a igrexa de S. Vicenzo de Regela (Fene) íntegra; a terceira parte da igrexa de Santa Eulalia de Aviño, cunha servicialia [terra de laboura que fai servizo]; a igrexa de Sta. María de Leira en Montaos; un quiñón do monasterio de San Salvador de Muxía e a igrexa anexa a este mosteiro de Santa María cos homes qui mei vasalli sunt vel debent esse de Munia e Visclávara]

‘non foron correspondidas conjuntamente polo Conde D. Pedro’ -sen se decatar que [estas] veñen dadas pola súa condición de monxas (de acordo coa regra de San Bieito), no contexto do traspaso do Monasterio a unha nova orde-, dúbida da responsabilidade do Conde nesta actuación, e, tras aludir a unha cuantiosa donación a Xuvia de igrexas e heredades -en Trasancos, Bezoucos e a Terra de Cedeira- do Conde D. Rodrigo Froilaz (99) [o Almirante dos Portos de Galicia, entre moitas heredades e criaciones doadas a San Martiño, engade á súa porción – cuota-, a das súas dúas irmás, Munia e Visclávara, da igrexa de Sta. María de Neda; concede a Xuvia a metade da igrexa de San Xurxo de Meirás (Valdoviño) e o monasterio de Santiago de Franza (Mugardos)], sinala que don Pedro non semella lembrarse do seu monasterio ata o 27 de febreiro de 1125:

Pouco antes de morrer. (100)

Pero o protagonismo do Conde don Pedro nesta cesión a Cluny é claro.

Para Bisko a cesión de San Martiño a Cluny faríase con precipitación:

Hai, ademais, unha boa razón para pensar que a decisión de ceder San Martiño de D. Pedro foi repentina. Nun diploma datado o 26 de decembro de 1113, id est, doce días despois da cesión de Xuvia. A segunda esposa do Conde D. Pedro, a Condesas Guntroda Rodríguez (a miúdo chamada Maior) deu á abadía, como aínda ela cre que é, a uilla de Coina polo ánima de Sancho Petriz, seu fillo, dun anterior matrimonio, e este documento mostra que ignoraba a inminente conversión da casa nun priorato cluniaciense e alude específicamente a us continuado goberno por abades, o feito de que nin a Condesa nin o abade Nuño, que confirma a Carta, anticipasen o cambio de status indica que a cesión a Cluny foi case ciertamente decidida aproveitando o momento que, como sabemos, o Conde Pedro e o seu irmán Rodrigo, estaban fóra da casa, quizá en Compostela. (101)

Discrepamos totalmente con Bisko. Sancho Petriz non é un fillo dun anterior matrimonio da condesas, é un ‘Petriz’, un fillo do Conde, e doña Maior cando di: ‘donamus atque concedimus hereditate nostra propia’ fala tamén en nome do seu marido e aínda que despois di que a ten da sucesión dos seus avós e pais, refírese á liña do seu marido como mostra o feito de que a uilla de Cuiña está no ‘Territorio Trasancos’, en Valdoviño, e que entre os condóminos que confirman este documento xunto ao abade Munio [AHN. Cod. 1041 B. nº 27 fol. 8] figuran un fillo do irmán do Conde D. Pedro, chamado Froila Rodríguez coas súas tías, Munia e Visclávara, oportunamente omitidas por Bishko.

Como podían descoñecer o feito da donación as monxas Munia e Visclávara, si estas aparecen confirmando como afirma Bishko co conde D. Pedro no acta de donación a Cluny? (102)

Por outra banda Guntroda afirma tomar a decisión tras consultar [xuntandose á celta Fintiú a Tanistry]  co seu marido ‘de acordo co consello do meu marido o Conde D. Pedro, da estirpe Froilaz’. (103) Bishko non aporta razóns que abonden para pensar que a anexión a Cluny foi unha decisión súbita do Conde D. Pedro, que non tomaría iniciativas ás costas do seu estimado abad Munio, e da súa muller, e das súas irmás as monxas de Xuvia.

Parece lóxico, de todos os xeitos que Bishko pensara que o momento do traspaso, previamente autorizado, sería feito polo Conde cando o estimou preciso, e que o cabeza da familia gozaba de autonomía  para decisións rápidas cando a situación política así o esixía.

POLÍTICA MATRIMONIAL DO CLAN PETRIZ

Paralelamente á cesión de S. Martiño a Cluny, D. Pedro deseñou unha hábil política matrimonial da súa casa para reforzar a súa posición sobre os partidarios de doña Urraca.
Gran transcendencia tería para Galicia por ser a orixe da dinastía dos Condes de Lemos o matrimonio de doña Estefanía Pérez con Rodrigo Fernández de Castro o Calvo, o primeiro Castro do Reino de Galicia. (104)

Doña Eva casouse con D. García Garcés de Cabrera e Aza. (López Ferr. Hª III, 94). Ao mesmo revoltoso Arias Pérez deulle a man da súa filla Aldara. O Conde quería telo todo atado. Ata Gelmírez que recibiría os arciprestagos nada máis romperse as hostilidades, ve con satisfacción tras pactar un acordo con D. Pedro como S. Martín de Xuvia é pasado a Cluny.

Cluny recibía o galardón polo seu apoio incondicional á causa Raimundista, vista na badía burgundia como unha causa propia, en contra da tese de Bishko dun suposto apoio inicial da badía a doña Urraca.

Creemos que en varios puntos a tese de Bishko non se pode soster:

Segundo el, a badía estaría unida á causa de Urraca desde 1108.

Baséase na aceptación pola abadía de S. Vicenzo de Pombeiro, doada por doña Urraca en febreiro de 1109, segundo demostra Bishko:

Cluny’s acceptance of a Gallegan monastery, San Vicente de Pombeiro, entailed, as I see it, her commitment to support Affoso’s final succesion scheme and Urraca’s legitimate right, not only to the imperial title, but to supremacy over Galicia, in the face of all opponents, including her son. Ob. Cit. Pág. 319).

Cando esta donación é anterior á rebelión do Conde don Pedro, xullo de 1109.

Tampouco coincidimos nos motivos aducidos para o suposto cambio de bando político da badía burgundia. En 1113, segundo Bishko, en vista de que Urraca e o aragonés non tiñan descendencia, Cluny, que ladeaba aínda un enfrontamento directo co Batallador, cambia de opinión e condena o matrimonio do Batallador, restaurando a Alfonso Raimúndez como sucesor ao trono. (105)

Pero estamos plenamente de acordo con el en que a cesión de Xuvia reforzaría unha vella amizade que Bishko cre nova, entre a badía burgundia e o

‘Froilaz clan’  [que]  ‘has left clear signs in the donation soon after of San Martin de Juvia and the henceforth close ties betwen his powerful family and the cluniacs (106)

Os pasos políticos dados polo conde D. Pedro non pasaron desapercibidos aos ollos dos seus contemporáneos, o que acrecentou aestima desta casa.

Nunha escritura de S. Pedro de Ansemil citada por López Ferreiro lese que en Deza estaba o Conde de Traba, cum rege suo, “co seu rei”. Aos ollos dos galegos Alfonso VII foi un Rei feito polo Conde de Trava.

Ata hai pouco estivo na sacristia. Con motivo da restauración da igrexa do mosteiro, informamos da sua localización aos restauradores, sendo devolto á súa posición orixinal, fronte ao seu compañeiro, nunha fiestra lateral.

NOTAS

[i]  (1) The voyage of the Húi Corra, Revieu Celtique XIV, 22 https://archive.org/details/revueceltiqu14pari , cf. asemade, F. Alonso Romero. Revista da lrmandade Céltiga ITH, núm. 3, pág. 19.

[i] (2) [Livro de Linhagens do conde DPedro] Nobiliario del Conde D. Pedro: “Título 7  De los Frojazes”, 43 e 44.

https://books.google.es/books?id=v4nwPbuf6e0C&printsec=frontcover&hl=pt-PT&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false

 

 

 

ATENCIÓN, PÁXINA EN CONSTRUCIÓN

Link | Publicado em por | Deixe um comentário

Dez cosas que debes saber sobre o Carnaval, Antroido, Entrudo, Peliqueiros, Pantallas, Ursos, Lobishomes…

1  ESCENIFICA SEGURAMENTE A *EXPULSIÓN DO INVERNO E DO CICLO INVERNAL

*De forma parcial por trasladarse a temática do Dying God,  Esus  [Treba y Territorium 2004, 161ss; 136-172] Celta á  Semana Santa.

 Os sesenta días do 1 de novembro até o 1º de febreiro, representan un límite no que o tempo e o espazo ficaban conxelados e as leis suspensas, un momento de gran perigo, o sono ou a morte da terra e a disolución das fronteiras deste mundo e do Alén, sinalando Miranda Green que en Samhain [“fim do Verão”, (pronuncia-se /ˈsɑːwɪn/ sah-win ou /ˈs.ɪn/ sow-in[1] irlandés[sˠaunʲ]) ], desde novembro comezaba unha época de loito pola morte do verán. Na Escocia ao 1º de novembro chamábase-lle Hallowe’en ou All Hallow´s Eve, “Véspera de Todos os Santos”. A noite de 31 de outubro comezaba o Aninovo Celta, celebrándose, coma inda se celebra na illa de Man, a morte da Terra, un espazo de gran perigo con tres meses: novembro, decembro e xaneiro, fóra do tempo.

Era cando o corio, banda armada de mozos solteiros da tribo de *co “xuntos” e *wiros “mozos”, facía mascaradas e se puña temporalmente á marxe da lei como mesnada fantasmal, Estadinha, Menié ou Herlatingui. A “Morte da Terra” simboliza o fin do reino, e as entronizacións tiñan lugar o 1º de novembro, escena que recolle a imaxe de Carlos Alfonzo.

festadocorioinverno

Feralis Exercitus de Carlos Alfonzo, asesorado por A. Pena. O Territorio Político Celta, a treba galaica ou toudo, (air. túath) correspondendose con a bisbarras galegas de hoxe como a Terra de Trasncos, e o seu príncipe da terra, rí, contaban cunha clientela, de mozos en idade militar: o corio, tropa, mesnada ou banda armada(chamados em irlanda fianna), integrada por compañías de xóvenes solteiros, baixo mando de fillos de nobres (air. maic rig, “fillos de reis”), de entre 14 e 20 anos de idade que facían nunha parte do ano función de policía de fonteira e exército permanente o tempo que con outra situabanse fora da lei o pasaren as cricas ou fronteiras (fer tar crich, un home tralo Territorio) do reino (similares aos descritos para o NO -lusitanos- por Diodoro (5, 3, 4, 6, 7), por mor de varias circunstancias entre as que estaba o exercer o direito de vinganza (Crith/Gablach 72) dos homicidios (6) e mortes de homes da sua treba ou bisbarra polos doutro territorio; asemade cometían roubos aos inimigos da sua bisbarra facendose de paso cunha dote para as suas mulleres ou un peculio personal. Tiñan o lobo -como cecais amose o caldeiro de Gundestrup de factura celta (Mc. Cone. 1987; 112-4)- como animal totémico.

2  ILUSTRA O COMPORTAMENTO DAS BANDAS DE MOZOS

O exército ou mesnada da treba [- dentro da Common Celtic Law, universal para todo o Atlántico-] estaba integrado por bandas, bandeiras ou confrarías de xóvenes solteiros, baixo mando de xóvenes nobres (airl. maic rig, fillos de reis), de entre 14 e 20 anos de idade que facían nunha parte do ano función de policía de fonteira e exército permanente o tempo que con outra situabanse fora da lei o pasaren as cricas ou fronteiras [fer tar crich, un home trala crica “fronteira do territorio”] do reino [similares os irlandeses aos lusitanos descritos para o NO por Diodoro (5, 3, 4, 6, 7)], por mor de varias circunstancias entre as que estaba o exercer o direito de vinganza dos homicidios, as mortes de homes do seu túath, toudo, ou treba polos mozos doutro territorio; asemade cometían roubos aos inimigos da bisbarra treba ou túath, facendose de paso cunha dote para as suas mulleres ou cun peculio personal. Tiñan o lobo -como cecais amose o caldeiro de Gundestrup de factura celta – como animal totémico.

Peliqueiros - Laza

Estas bandas son similares a outras que coñecemos no mundo indoeuropeu céltico, xermánico, latino, grego […] e caracterizabánse por unha vida marcial, aventureira e licenciosa que ten un paralelo nos xóvenes errantes que rexistra Duby (George Duby 1977: Chap. VII) na franza medieval, e na Galicia pode servir de exemplo o caso que conta López Ferreiro  de Sisnando Galiariz. As correirías destos mozos cesaban trala adquisición de propiedades por herdanza trala morte dun pai ou ao obter un “prestamo de uso vasalático” -unha especie de pequeno “feudo” ou dote territorial- o instalarse na clientela dunha “casa” nobre pasando do fian a integrarse na sociedade da treba, bisbarra, toudo ou túath.

As correrías de estas bandas están segundo o penso no berce do antroido celta, o do Atlántico, do norte peninsular e da Europa insular e continental. Tamén na base do antroido das áreas reconquistadas (toda a España muslime) e dos paises receptores de emigración europea procedente dos paises celtas. Todo ven sendo o mesmo segundo o penso, e vimos contando dende hai mais de vinte anos no Concello de Narón.

3 PASADO O ANTROIDO PASADA A MOINANTADA

Os integrantes das bandas, mesnadas ou corios  celtas  que cruzando no inverno a crica ou fronteira  da sua treba pillaban e vingaban mortes nas veciñas  non eran precisamente uns anxiños . Nin moito menos. Así descrebe unha destas bandas no século XI López Ferreiro :

folión vilariño de conso

Conta Lopéz Ferreiro, que nin o país, e nin as mesmas cidades, incluso a de Santiago, vianse seguras dos atentados daqueles foraxidos”. Un deles foi un cabaleiro chamado Sisnando Galiariz que cos seus hirmaos estaba o fronte dunha numerosa banda de salteadores que actuaban entre Santiago e o Rio Ulla nas propiedades da Igrexa compostelán. O longo de sete correrías apoderouse da Villa de Oza, destruiu a Iglesia de San Felix de Salas levando cautivos a 21 homes, 50 cabezas de gado maior e moitas de gado menor por valor de 500 soldos; na villa de Sales apoderouse de 10 homes valorado en 390 soldos. Na villa de Rial colleu homes imbuciatos (= bo aire, infanzóns) e gando por valor de 50 soldos, saqueou o mosteiro de S. Miguel de Rarís, levandose ó presbitero Aspadio e cinco monxes, dous cabalos que valian 200 soldos, 31 bois e vacas, 100 cabezas de gando menor, 31 porcos e diverso inmobiliario do mosteiro, na Villa de Reis roubou 200 bois e vacas e 500 cabezas de gando menor. Da casa de Vimara Visteraci sacou 6 homes que vendeu como escravos e un cabalo de 200 soldos. Asesinou ó Presbitero Odoario, ó monxe Alvito e a dez homes. A Sisnando e Paio cortoulles ambalas mans e a lingoa, e os pes a unha muller chamada Toda. Unha recua de 25 mulos que levaban o viño o Rei Bermudo III da sua adega de Gomaríz, no Riberiro, foi asaltada por Sisnando e tras apalear os conductores ata dalos por motos cortou os rabos e as orellas a tódalas cabalgaduras” (Florez T. XX da H. S., copia no Tumbo A) Un fillo do Conde de Galicia D. Pedro Froilaz comandou, no século seguinte, outra cadrilla de bandoleiros na terra de Santiago atacando no Camiño Francés os intereses do arcibispo inimigo do seu pai. Fonte da imaxe  [image] http://www.avalonc.com/aregueira/galerias_de_fotos/fiestas/carnavales/2004/vilarino_do_conso/jpg/IMG_0006.jpg [/imag]

 (28) Cuadrillas de aventureiros, ou máis ben de salteadores infestaban por todas partes o país e nin as mesmas cidades, incluso a de Santiago, víanse seguras dos atentados daqueles foraxidos. Para que poida formase algunha idea das fazañas de tales bandoleiros, e de (29) ata onde chegaba a súa osadía, referiremos aquí, tomándoos dun Diploma que publicou Flórez , no tomo XIX da España Sagrada [Apéndices, p 394. Está insiro este Documento no Tombo A, fol 25], as atrocidades cometidas por un cabaleiro chamado Sisnando Galiáriz [dá terra dá Barcala], que, cos seus irmáns, capitaneaba unha numerosa banda de salteadores. O principal teatro das malfeitorías deste monstro, no cal o seu rapacidade só era comparable á súa crueldade inaudita, foi a comarca que se estende entre Santiago e o rio Ulla, e que toda era do patrimonio da Igrexa compostelana. Nas seis ou sete correrías que levou a cabo naquel distrito, fixo os danos seguintes: apoderouse da vila de Aocio (Oza), destruíu a igrexa de San Félix (de Sales), onde cativou a vinte e un homes e recolleu cincuenta cabezas, entre bois e vacas, e moitas outras de gando menor, ata valor de 500 soldos; na Vila de Sales, da mesma parroquia, apoderouse de dez homes imbuciatos (bó aire) e gando ata valor de 50 soldos; saqueou o monasterio de Ranaríz (San Miguel de Rairís), levando consigo ao prebítero Aspadio e a outros cinco Monxes, a dous cabalos valuados en 200 soldos, trinta e un porcos, unha uenape pallea, un colchón pallium, outro tramisirgo, unha campá, un manto, dúas mantas e dous fieltros; na uilla de Reis, roubou douscentos bois e vacas e cincocentas cabezas de gando menor; e da casa de Vimara Visteraci sacou seis homes, que vendeu por escravos, e un cabalo apreciado en 200 soldos. Isto, polo que toca á rapiña; respecto de ferocidad e barbarie, velaquí as suas fazañas. Asasinou ao presbítero Oduario, ao monxe Alvito e a outros dez homes, Alfonso, Hermogio, Ramiro, Ecta, Sisnando, Gomarico, Argemiro, Alamiro, Vimara e Arraldo; a outros dous homes, Sisnando e Pelayo, cortoulles as mans e a lingua, e os pés a unha muller chamada Toda. Habendo o rei D. Bermudo III enviado unha recua de vinticinco mulos para recoller o viño da sua adega de Gomaríz, no Riveiro, Sisnando saír ao camiño, e logo de apalear aos condutores ata deixalos por mortos, cortou as colas e as orellas [costume extendida pola Europa Atlántica na Idade Media, de berzo celta] a todas as cabalgaduras. A sua osadía foi crecendo, en fin, ata tal punto, que máis dunha vez intentou dar un asalto á cidade de Santiago. Non era xa posible que quedase impune tanta enormidade. D. Bermudo III fixo sentir todo o peso da súa autoridade sobre os culpables, e castigounos con man firme. Ignórase o que faría o Rei da persoa de tan insolente criminal e dos seus cómplices; dos seus bens sabemos que os confiscou todos, e que no anos 1032 doounos á Igrexa compostelana, que era contra quen dirixía principalmente os seus tiros o infame Sisnando”. [Historia da S. A. M. Iglesia de Santiago de Compostela (1899) TII, cap. XXII, 933-935 ]

folion de vilariño de conso2

 Un fillo do Conde de Galicia D. Pedro Froilaz comandou, no século seguinte,  outra cadrilla de bandoleiros na terra de Santiago atacando no Camiño Francés os intereses do arcibispo inimigo do seu pai.

Os feitos e comportamento de Sisnando Galiariz e os  irmáns ou as aventuras do principe dos Longobardos Alboino e seus compañeiros a comenzos da Alta Idade Media que rexistra Pablo Diacono amosan a homoxeneidade indoeuropea na extensión e a longa pervivencia do comportamento xuvenil dos celtas e seus primos xermanos celtizados.

4 NON É FESTA GRECO-ROMANA, É FESTA CELTA E DO CRISTIANISMO CELTA

promptemasetantianieco

Promptema galaico-irlandês dos epítetos do solar deus [Dying God, Lugh] Setanta, “Anda Caminho”, e de Bandua ,“O Atado”, estes nomes ou epítetos non son deuses, sinalan unha específica vocación do deus. Esquerda, ara galaica votada por Caudio ao [Deo Lari?] Setandianieco [c/g]. Centro esqu. Morte de Setanta por Stephen Reid; Centro. dir. Peza, seguramente de fidchell [un xogo de axedrez similar ao descrito por Afonso X o Sabio  para catro xogadores], possivelmente a primeira ficha [sic, non peza, que da nome ao xogo: Fidchell ] conhecida deste xogo   de cabaleiros  representando (Pena Graña) seguramente a Bandua raiz *bhnd , “vendar, atar” -olhem a corda rodeando o peito- , de Banhos de Bande, Galiza. Direita. Morte de Setanta, estatua de Oliver Sheppard, GPO, Dublin.

Remontándose a celebración [cf. Wikipedia sub vocabulo Entroido ]  a tiempos precristianos celtas, do ritmo de las estacións e dos traballos agropecuarios, en calqueira caso entre o que se pode contar unha, sociedade de oratores, bellatores e laboratores, pasou de escenificar rituais iniciáticos da morte  e resurrección do Dying God Celta (2004, 148ss), xefe do corio, dos mozos, lider indiscutible das bandeiras, mesnadas ou tropas,

Escena dunha placa do Caldeiro de Gundestrupp,  representando, segundo o penso, ao corio ou xovéns guerreiros escenificando a morte  e paso da porta do Alén do seu lider Esus -trasunto da morte do deus solar celta-. Mais é unha morte é temporal, Esus, morre cravado nos madeiros que el mesmo talhou da Árbore da Vida – como Odín da lanzada en Edratíl (Ygdrassil)-. E trasunto do solar deus, que aceptando voluntariamente súa morte,  proclama morrendo na Árbore da Vida a posterior solsticial resurrección, ao terceiro día. Como mostra Gervasio de Tilbury na tradición medieval o lignum crucis, os madeiros da cruz de Cristo, Luz do Mundo, casualmente procedían da Árbore da Vida [Et hoc lingnum asserunt esse crucem domini. (Sed et alii dicunt Adam de Paradiso tulisse pomum uel surculum ligni uettiti, ex cuius semente fuit crux, unod mors oriebatur, ide uita resurgeret […]). Como eu tambén teño dereito a equivocarme, esta célebre escena da placa do Caldeiro de Gundestrupp, mostra (Pena Graña), acompañado do seu enmascarado corio, o paso e descenso do solar deus Esus ao Alén. Foto Via Wikipedia. Licensed under CC BY-SA 3.0 via Commons – https://commons.wikimedia.org

 Licensed under CC BY-SA 3.0 via Commons – https://commons.wikimedia.org

 como o amosa segundo o penso, unha célebre escena (Pena Graña) do Caldeiro de Gundestrupp, alcumado, Bandua, “Atado”, a celebrar e  escenificar o cristianismo celta de modo maxistral a morte e resurección de Cristo na cruz mantendose,  para o que sabe ver, o vínculo entre a data de Carnaval;  á data da Semana Santa;  o tema da expulsión do inverno (a coca ou a tarasca e danzas de espadas),  e o triunfo da luz e da primaveira.

5 CONECTA AOS CARPINTEIROS ESUS

Esus celta, casualmente carpinteiro, cortando os madeiros da cruz da árvore da vida onde seria cravado.

Esus celta (esquerda Trier, Tréveris, a cidade da treba celta dos treveros; dereita peza do monumento dos bateleiros de Paris atopada baixo a Catedral de Notre Dame) , casualmente carpinteiro, cortando os madeiros da cruz da árvore da vida onde seria cravado.

solar deus

O triskel, en clave de continuidade -documentada dende o Neolítico (New Grange), representa segundo o penso como síntese do monoteismo trinitario celta (Pena 2004) os Tres Pasos do Sol. No Primeiro Paso matutino toma posesión do Ceo; no segundo paso vespertino toma posesión do Mar; no terceiro paso nocturo toma posesión do Alén, do inframundo.

Esus, segundo Josepht Vedryès, skr. Asura (190), tal vez “O Bo”, podria ter un caracter solar de diying god de sir James Frazer, expresado eo segundo paso do sol cun mito no que o deus aparece cortando cunha machada os taboleiros do seu propio tormento ou tal vez o hastil da lanza cosa que se ocasionou a través do costado unha ferida no corazón, ou da madeira na que non invitus sed propia voluntas segundo parece sería pendurado (ou cravado) talvez para que a terra prospere e a vida floreza coa proclamación, logo da súa reaparición, da sua gloriosa resurrección, e renovado dominio diario e anual sobre o ceo, a terra e o mar.

Museo Nacional del Prado PradoMedia - Google Chrome 26062014 112304

3 Seus tres pasos eternos, cheos de ambrosia. […] Sen dúvida el contén os tres elementos, o Ceo, [o Mar], e a Terra. 4 E por esta razón o Fillo, na rexión superior do Ceo, ten un nome tamén superior: e ten un nome inferior [: Espíritu]; e tamén ten un terceiro nome: o Pai. 4 […] Nos celebramos o poder do único poseedor de todas as cousas; deste Sabio que cruza, nestes tres pasos, as tres rexións, e o fai para manter a existencia de todas as criaturas. 5 O home que glorifica a Visnu cruza dous dos pasos dados por Deus, pero non o pode seguir ao terceiro paso [onde ningún ser vivo pode ir], e nen sequera os paxaros de máis veloz vó poderían traspasar ese límite. [Isto nada ten que ver, claro está, co misterio da Santisima Trinidade]

Esus encarna entre os galos (e todos os celtas) a idea do deus dando a vida polos seus amigos – companheiros do corio, nunha sociedade celta indoeuropea-, aceptando vontariamente a súa morte [escena representada no baixo relevo de Trier, Tréveris,  máis antiga cidade de Alemania con o  solar touro, o deus tallando a árbore, e “Tregaranus”, ex corruptio lingua, tres ánades ]  para resucitar logo, renacendo vitorioso da morte.

O Aendia,  solar deus crepuscular Esus (se a idea é tolerable) acepta intencionalmente e de bo grado a sua morte. O trascendente feito e universalmente representado pola plástica celta de modo expreso, aparecendo Esus, desgaxando vontariamente as madeiras da Árbore da Vida, as táboas do seu tormento, os madeiros nas que ía ser, non pendurado, máis cravado, coa súa propia brosa ou machada, non invitus, para que  súa deliberada morte e posterior resurrección [a primavera que entra na Candeloria] a Terra, a Treba, o Teuta, o Pais, renovase os froitos,  confortándo aos homes a promesa da inmortalidade.

mapa con galicia2

Esus o brilante xoven heroe solar comparable ao Agni, “lume”, fillo de Deva, ao sumo Deus, ao puxante sol nacente que elevándose como poderosa lapa no verso védico quitaba o mal do mundo, forxou iluminando a exemplar vida do galileo a simboloxía que o cristianismo atribúe ao año destinado ao sacrificio cando tras un posible longa viaxe do celta e indoeuropeo dende o Atlántico cara á India, o brillante Agni, inocente vítima do seu anual sacrificio,

Cristo crióforo

Xesus Crióforo. Bom Pastor

legou no século IV os seus flamíxeros atributos do ano solar tanto a San Xoan como ao seu dobrete solsticial, ao propio Jesucristo, compatindo ambos entón a simboloxía dun ardente año, dun agnus, os incandescentes atributos do agnis sánskrito e do ignis latino.

Hermes Crióforo

Hermes Crióforo, representando, segundo o penso, a idea do Sol marchando ao Oeste

Lembremos que tamén Odín facendo o propio decidiu aforcarse no freixo (un carballo no orixen) de Yggdrasil, e infligirse a mortal lanzada no corazón, una morte parangonable ao sacrificio e morte vontariamente aceptada do ‘Bom Deus’ Celta Esus,  o  cortar él mesmo non invitus sed propia voluntas as taboas do madeiro,  onde foi cravado e suspendido.

Entre os Xermanos Odin, solsticial deus solar, crepuscular condutor de mortos, señor do fantasmal exército rumo cara o outro mundo, sucesor de Tyr, representando ao ceo coa súa azulosa capa [caelulea, azulosa, da cor do caelum, “ceo azul”, como a Cailleach, algo así como “velada con o ceo azul” tamén coa mesma raiz],  e co seu só ollo, co seu solar omnividente ollo, tras dar na sua mocidade a Mimir como prenda o outro ollo a cambio do dereito a beber no delicioso manancial da sabedoría – pois sempre ao politécnico deus solar agrádalle sabelo todo ainda custándolle un ollo da cara-, foi de xeito similar segundo o poema Havamál, aforcado an Árbore do mundo Ygddrassil:

wolodinhanging2

E tomando Odín unha rama de Yggdrassil, partiuna e fabricando coa sacra madeira a hasta perfeita inflixiuse con ela un mortal lanzazo no costado (203). Non en balde chámaselle a Odín o “Señor da Forca” e a “Carga da Forca”, adicándoselle lembrando o seu tormento, o que se coñecía como gawargjand ina dauthau e poderia traducirse como “o tormento do lobo”. Nas execucións de Upsala penduraban aos que ían ser executados dunha árbore alanceándolos.

Sei que pendurei nove noites enteiras

da árbore que avala o vento [Ygddrassil]

ferido de lanza e a Odin ofrecido

– eu mesmo ofrecido a min mesmo-

da árbore pendurei do que ninguén sabe de cales raices arrinca.

A título de curiosidade diremos que o freixo de Iggddrasil, deriva do tema celta de  Hy-Brasil, que  foi un carballo como o que lle cortou a Donar San Bonifacio en Hesse-, e que o seu emplazamento orixinal estaba en Sedes (de Set, “camiño”) accedendose a él polo chamado Camiño das Ánimas (unha variante do Camiño Costeiro do Norte de Santiago). En efecto estudando un acoutamento do Mosteiro de Pedroso do rei Alfonso Raimúndez e da súa nai a raiña Urraca feito a Munia Froilaz en 1120 ” Et per Gaban, et inde as quercum Edratil […] DDP nº 2, ACM Cal Pardo, 1984, 237] decateime da importancia deste demarcatorio carballo, denominado a finais do século XV “Carballo de Auga Quente”, (posiblemente conserva a sua memória hoxe a Fonte do Carballo), onde “los jueces eran nombrados por los priores” -di Cal Pardo, 1984, 71-  “de acuerdo con los vezinos, a tal fin solían reunirse “cabo del carballo de Auga Quente y allí acordaban poner a un nuevo juez o deponer el existente-, nun conventus publicus uicinorum  e contexto cultural celtoatlántico, sen dúbida mantido na árbore de Guernica (terras de celtas vardulos, caristios e autrigones).  Eu reparei no Quercus Edratil, comentandolle o tema ao mestre L. Monteagudo, este fíxome reparar tamén que a carón do Quercum Edratil no nome da fonte cecais estaba “Gauan” [Ga(wargj)and – o celta descompón as palabras polo centro-] o “lobo”.

Sen nengunha dúbida   Ulfilas, o tradutor da Biblia ao Gótico, quixo intencionadamente asociar e asociou a Iesu Chisto cravado na cruz con Odín, traducindo que “Cristo sufriu o tormento do lobo ata morrer pendurado na cruz”: para que o pobo captase o significado teolóxico da crucifixión, Ulfilas presenta con fins didácticos o sacrificio de Cristo como Gawargjiand ina dauthau, dicindo pois que “Cristo sufriu o tormento do lobo colgado da cruz ata a morte, sinalando Mari R Gerstein como ainda no poema Hêliand, “O Salvador” de pincipios do século IX empréganse referíndose á crucifixión, fórmulas pagás de castigo.

Das wutendenherr2a

 Coa morte do Bon Jesús, fillo do carpintero, cravado da cruz, ao que tamén deron unha lanzada no costado a igrexa atopou o pretexto perfecto para continuar coa celebración no presente cristián -ou por decir as cosas na orde en que ocurriron, a iglesia celta triunfou ao amoldar o presente cristiano a realidade pagana preexistente [ Pena 2004, 161ss].

Resumindo Qué ten que ver todo este rollo co antroido,  André Pena?

Ten que ver, ten que ver, ten, ten que ver, e moito.

Pois os mozos do corio, os mozos en idade militar estaban conducidos por un deus, de caracter solar, guerreiro e salutífero. Si ollades o primeiro dos mapas, o chamado Mapa do Psalterio, da British Library,  podedes observar a división do mundo en  termos de xeografía sagrada, con Xerusalén no centro, e  o Sol (Cristo) saindo polo leste [o mapa está convencionalmente virado, orientado non Norte-Sur, mais Leste-Oeste] Jesús porta o orbe tripartito na man.

O mapa representa na outra extrema o nome de  Galicia: o final do traiecto. En España só figuran tres nomes, Barcinona, Hispania, e Gallaecia. O sol como dying god morre e resucita no Fisterra en Galicia, Cristo a Luz do mundo  -nado no solsticio de inverno- fai o mesmo. Morre, resucita de novo e colle folgos.

Resulta que entre os celtas e Germanos, as bandas das que falamos arriba, de mozos en idade militar que constituían o corio o exército das galaicas trebas, eran arrastrados por un deus guerreiro de caracter solar. E ao chegar o inverno, outubro novenbro e decembre  se encontraban conque este Deus – a luz do mundo e a natureza- decaia e morria. Pero por Natal ou Navidad voltaba a recuperarse de novo.

Esto é o que, segundo o penso, escenifican os rapaces, a morte e resurrección do seu lider, representando entre os germanos por Odín e entre os Celtas por Essus (O Bon). As moinantadas, a morte do líder, e a resurrección do líder rescatando aos guerreiros caidos no combate para levalos con el ao Paraiso. Ese é o motivo, ao meu modo de ver,  de que a celebración do antroido dependa do Domingo de Ramos.

6  O PRESENTE CRISTIANO INTERPRETA O PASADO PAGANO

Unha cousa é compatible con a outra, así en Wikipedia sub vocabulo   “Carnaval”:

¿Por qué el Carnaval cambia de fecha cada año?[editar]
El carnaval es una celebración pública que tiene lugar inmediatamente antes de la cuaresma cristiana, con fecha variable (entre Febrero y Marzo según el año), y que combina algunos elementos como disfraces, desfiles, y fiestas en la calle.
Sabiendo esto, podemos ver que la fecha del carnaval va a depender de la cuaresma, y que como bien sabemos ésta también cambia cada año en función del calendario litúrgico. Profundizando más en el tema encontré que las fechas de dicho calendario están relacionadas con el ciclo lunar y acomodan los días para que el Jueves Santo siempre sea luna llena (escogen el primer jueves de luna llena entre Marzo y Abril).
Ahora, ¿Por qué es tan importante que sea luna llena el jueves santo? pues cuenta la historia, que la noche en la que el pueblo judío salió de Egipto, había luna llena y eso les permitió prescindir de las lámparas para que no les descubrieran los soldados del faraón. Este acontecimiento lo celebran en la pascua judía, la cual siempre concuerda con noche de luna llena. Con esto la iglesia puede asegurar que el jueves santo (cuando Jesús celebraba la pascua judía con sus discípulos) era una noche de luna llena.
Por lo tanto concluyendo, el carnaval siempre se va a acomodar de tal manera que el último desfile sea un día antes del Miércoles de Ceniza, el cual va a moverse de acuerdo al ciclo lunar.

7  VINCÚLASE AO DOMINGO DE RAMOS

??????????

E, como eu tamén teño dereito a equivocarme, entre o que é lícito contar, sinalo que a data de celebración do Martes de Carnaval non dependende do calendario gregoriano  e é sempre variable, polo seu carácter celta, ao vir condicionada polo calendario druíco celtocristian ou calendario luni solar Comenza 40 días [sen contar os domingos] antes do Domingo de Ramos.

Arado ritual (Litsleby, Ksp. Tanum) (De Vries, 1975. I_ p 197 )

Circunvalación da crica na inauguratio do arante rei. O ramo que porta certifica seu pleno rango real. Litsleby. De Vries, 1975, p 197

Sendo unha festa do cristianismo celta, o  domingo de Ramos [o ramo é entre os celtas o símbolo da condición real do Dying God, feito que aumenta o valor penal do seu sacrificio, cousa entón importante e, por casual casualidade, que os camiños de Deus son inescrutables, recibíndoo como rei tamén levaron ramos a Jesús ao entrar este en Jerusalén] sempre o seguinte á primeira lua chea posterior ao  equinoccio (caendo sempre entre o 22 de marzo e o 25 de abril). O Martes de Carnaval  caerá sempre entre o día 11 de febreiro e o día  9 de marzo [de caer en febrero  en ano bisiesto, un día más tarde].

8  A LUA PINTA E METE MEDO

É farto notorio que desde antigo pénsase que a lúa ten poder para cambiar a forma das cousas.
Licántropo é palabra grega (likos, “lobo”; anthropos “home”), pero o licántropo é coñecido en todo o mundo antigo e medieval documentándose nos registros tanto literarios como históricos do área indoeuropea. Así o Licaón nas Metamorfoses de Ovidio ten como contrapunto en Pausanias, relatando a historia dun soado boxeador grego, o arcadio Damarco Parrasio convertido en lobishome durante nove anos tras un sacrificio a Zeus Liceo.
No soado capitulo do Satiricón do Banquete [as malas linguas din que Petronio o autor, quixo facer disto un trasunto dos banquetes de Nerón, esquecendo que Nerón era a persoa máis cultivada do seu tempo] comendo con Trimalción [sosteñen malas linguas sen fundamento algún que peronio retrata nel a Nerón, o home máis culto e refinado do seu tempo] e os hóspedes , Agamenón, Encolpio e os seus amigos escoitaron historias de lobishomes c. 62 e de meigas chuchonas c. 63 entre outras cousas.
Como o seu nome Lobishome indica, werwolf de wer “home”, wolf, “lobo”, pola parte humana nas linguas indoeuropeas, germánicas, celtas e latinas, germánico waird, nord. wer, sancr. wira, lat. vir (versipelio, chámase o home lobo dos romanos), irl. fer; litu. viras, galés gwr (de onde psbl. o burrus galaico e dona [b]Urraca; pola parte peluda, wolf/wol, a. ing. weri (de onde ven to wear, “levar posto”) wearer of wolfsking, “levar unha pelica de lobo”, como Berserker, “embutido nunha pelica de urso”.

Sutton Hoo Museo Británico

Pero que ten isto que ver co Antroido, André Pena? Pois mire vostede, caro lector, ou lectora, ao meu modo de ver, si ten, e moito, que ver co corio e con as hostes, teno que ver todo.

úlhèthnar/sing; úlhèthinn, aparecen mencionados na Völsunga saga levando sobre as súas cabezas a pel dun lobo ao entrar en batalla. No mundo eslavo e arredores (Lituania, Estoniana, Bulgaria, Servia, Rusia e Polonia, reciben o nome de varstolak/vulkolak, etc.

Prácticas rituais de Bersekers representando a iniciación dos guerreiros envolven a loita co oso, presente sempre nos nosos antroidos atlánticos, e de toda a europa celta en xeral. Estes guerreiros estaban integrados en fratrias locais (os efectivos dun ou catro castros dun mesmo señor ou familia), compañías generalmente de 12 membros, agrupadas en batallóns ou centenas celtas de 120 membros, e formando 10 batallóns os efectivos dunha treba. A tribo dos Harii (cóntao Tácito na Germania) ten un lider Bjorn, “oso”, e o mesmo sucede cos coronos dos corios tribales celtas, habitualmente chamados Matugeno (a galia, p. e.), ou Mathamainn (en irlanda) literalmente “Fillo do Mato” tendo mato (como en Galicia chámalle Pondal no seu poema dos seres vagamundos), o bicho do mato, o sentido de Oso (Arktos; Arturo; Ártico).

9-  SEN OSO O ANTROIDO DOS CELTAS ESTÁ SOSO

OSO DE SALCEDO

Oso de Salcedo, A Poboa de Brollón. Fonte: La Voz de Galicia

 

A loita co adversario que é un oso, é un dos elementos fundamentais do antrudo ou antroido, galaico, ibérico, atlántico e europeo continental; e onde non o hai, o houbo e xa se perdeu – doulles a miña palabra de honor- e a pouco que se investigue a cousa (temos agora moitos e moi bos investigadores que o farán voando, non me cabe dúbida), verase que o houbo.

Entronización (3)

ollen o osiño no bronce votivo entronizatorio de Monforte de Lemos, conservado no Instituto de Valencia de Don Juan, Madrid, e nunha sítula con escena circunvalatoria dun arante rei

Convén non esquecer o que dicía H. Hubert, que cando un galo chamábase Matugeno ou cando un Irlandés chamábase Mathamainn, “Fillo dun Oso”, non quería dicir que fosen fillos dos osos, senón que pertencían á estirpe real.

bronce Monforte de Lemos

Bronce da entronización real celta procedente de Monforte de Lemos, ollen o oso coa soga ao colo arrastrado a escena (Instituto de Valencia de Don Juan, Madrid), aquí o oso é arrastrado á escena entronizatoria, na sítula de Bisenzio o arrastre é á escena da circunvalación da crica, “fronteira”, polo arante rei. Observen que a crica está representada pars pro toto polo trenzado da egua (A Deusa Nai, a Terra), a brosa ou machada para matar ao circumvalatorio touro, machada sobre a que descansa o grande torques entronizatorio aos pes do rei; e polo prótomos de touro. A unidade da Universal Celtic Common Law permite entender a nosa Arqueoloxia Institucional (A. Pena) estas piacula. A Arqueoloxía tradicional e coisa morta, incapaz de revelar as institucións.

A asociación entre os reis e os osos é constante en toda a Europa celtica e indoeuropea, os exemplos son infinitos, no século XVIII

Escort of His Majesty Albert II, King of the Belgians. Wikipedia

Escort of His Majesty Albert II, King of the Belgians. Wikipedia

As gardas reais de Europa levaban eses simpáticos puchiños de tradición celta confeccionados con pele de oso que ainda residualmente levan as gardas reais de Inglaterra, Bélgica, Canada, Holanda, Suecia, e as presidenciais de USA e Italia.

François-Isidore Darquier (fr), officer of the French grenadiers of the Imperial Guard wearing a bearskin cap. Fonte Wikipedia

François-Isidore Darquier (fr), officer of the French grenadiers of the Imperial Guard wearing a bearskin cap. Fonte Wikipedia

Unha boa trama entronizatoria leva o preceptivo oso arrastrado ao lugar da entronización, e tamén  o leva arrastrado á toma de posesión jurisdiccional do rei da treba: a  circunvalación da crica “fronteira” da terra seguido dos seus homes de armas e do pobo. Vendo pantallas, peliqueiros, etc,  desfilando marciais, facéndose respectar, e olhando o oso repartindo, contemplo ao corio celta, despedindo as moinantadas do inverno coa chegada Candeloria, ata o ano que ven. Palabra.

10 POIS XA QUE O SABES VOUCHO DICIR

 

 

Publicado em ETNOARQUEOLOXÍA | Marcado com , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Deixe um comentário

A pegada de Cristo no Marco de Portonovo

MARCO DE PORTONOVO, SEDES, NARÓN. 

Básicamente o contido nestes parágrafos foi publicado no 1º volume da História de Narón de 1991-  Narón un Concello con Historia de Seu, cap. IV, 52-56, e logo ampliado na reedición de 2010, cap IV, p 78ss.

O MONTE DOS NENOS

Sen soporte documental que o sustente, como nos tamén temos dereito a nos equivocar, arriscamos a hipótese de que a etimoloxía popular tería feito co topónimo Monte dos Nenos, unha regaleguización dun termo [xa] galego, [pero] que nalgún momento empezou a soar castelán. Sospeitamos que o nome do monte podría ser [-aínda que vinte anos despois xa non o consideremos así aludindo, seguramente, a voz ao casual achado de betilos no lugar-] Monte dos Niños, se isto fose así, o termo estaría en relación estreita coas mámoas (lat. mamula, “tetiña, teto pequeno”), ben visibles neste monte, en que se atopan agrupadas e toman unha forma parecida a un niño, a causa do buraco de violación. Neste sentido os diplomas medievais, ut supra… distinguían entre lacos anticos (lat. lacus, “tumba, buraco”) [Pena 1991, 79] e mamulas (lat. n p mamulae); presentando os primeiros o buraco de violación e a forma semiesférica orixinaria as segundas. Ao perderse a relación do monte coas mámoas e parecer voz castelá a palabra niño, “nido” (lembremos o soado caso do topónimo Niño da Aguia), pasa a denominarse Nenos o planalto. Un caso semellante atopámolo no conxunto tumular de Galiñeiro en Aranga (A Coruña), onde preto das mámoas está un Monte de Nenos dentro do Cordal da Loba.

Hai certa similitude non só toponímica, senón tamén folclórica [presenza do ‘ciclo de Valverde’] entre Doniños e Nenos. O nome medieval de Doniños era Dunios, non sabemos de onde provén este topónimo, pero si que non debemos descartar, por demasiado arriscada, unha hipótese que asocie Dunios a [voz celta] dunun (castelo, fortaleza [que indicaria en Trasancos a presenza de celtas que hoxe sabemos autóctonos –como a nosa posterior investigación e traballos contribuíron a desvelar– pero que entón dentro da imperante moda invasionista da época pensabamos “que eran celtas da Tené [como o eran os do grupo belga –de Hubert–, tardíos do século III a.C. Hoxe sabemos que Galiza é o berce dos celtas da Europa Atlántica”].

Con respecto a este topónimo temos testemuñado e documentado que tempo despois de que se formase o actual topónimo Doniños, recentemente introducíronse no folclore do ciclo de Valverde, presente na Lagoa, dous nenos, -cast. “dos niños”- que por milagre se salvaron da inundación da cidade, que a lenda sitúa no lugar que ocupa o lago.

A ponte de pedra que en Portonovo divide tres concellos, é unha peza rectangular de granito cunha inscrición M3T, Marco de Tres Termos, que orixinariamente dividía tres freguesías [e logo tres concellos: Narón, Serantes e Ferrol].

marcodeportonovo

Esta elemental laxe de pedra sobre un afluente do río Donelle, pouco máis que un rego, é rica en folclore. Este conto foinos referido así:

Deus ía percorrendo o mundo e un día que viña polo ca miño de san andrés cara a Xuvia, chegou á cidade de Portonovo de Valverde, cidade ao oriente dun río moi grande e como tiña os pés desfeitos de tanto camiñar, pediulle ao zapateiro da cidade que lle dese uns zapatos vellos. O zapateiro negouse a darllos, aínda que fose Deus.

Deus insistiu e porfiou para que o zapateiro llos dese; o zapateiro colleu un zapato e dicindo ¡non! Fendeulle a Deus un ollo. Entón Deus botou unha maldición ao pobo e asolagouno nunha lagoa. Cando nas noites de lúa chea ou días moi [80] claros o rego baixa pequeno e con auga limpa, pódese ver no seu fondo a torre do campanario da igrexa da cidade.

lugris-Cidade asulagada

Capela e torre dunha cidade asolagada. Urbano Lugrís.

Un día uns learon unha vara ao fondo e puideron escoitaro son da campá. O río de Portonovo, afluente do rio Donelle, asolagou coa cidade e pasa por baixo da terra [agachando o tesouro de sete imperios], indo saír á praia de Pantín. Sábese o sitio exacto, porque o caudal de auga doce que vai dar ao mar é tan grande, que se ve a marca que deixa ao chocar coa auga salgada.

[Precisamente a Praia de Pantín van desembocar tres grandes rios que nacen en tres grandes montes da Terra de Trasancos, o rio que nace no Monte Esperón en Sedes; o rio que nace no Monte da Lagoa; e o rio que nacía no desaparecido Pico do Ouro dominante sobre o santuario da Virxe do Nordés de Chamorro]

Se a relación entre este conto e as mámoas de Nenos debe ser estreita, hai que ter en conta tamén outro factor, como é a enorme frecuencia con que o ciclo de Valverde, tan estendido en Galicia, se asocia a penedos e penas con insculturas, con pegadas do pé de Deus, da Virxe, [hai tamén pegadas] da man dun santo, [das ferraduras] do cabalo de Santiago, ou mesmo [pola acción da igrexa da pegada das patas de bode] dun demo, co que esta lenda aparece ligada ás pegadas por excelencia. Mitos do ciclo de Valverde existen en moitos lugares de Trasancos, por exemplo en Pedroso, ou no monte da Lagoa, que orixinariamente servía de separación de tres freguesías e posteriormente de tres concellos (Narón, Serantes e Ferrol), preto da antiga fonte da Fraga Longa (hoxe Fonte dos Tres Alcaldes).

CARTEL Monte da Lagoa

Monte da Lagoa, cun cercado Neolítico. Servía de marco, de tres parroquias, e logo dos concellos de Narón, Serantes e Ferrol.

Sen ningunha dúbida, de todos estes lugares o máis interesante póla súa difusión na Terra de Trasancos é a historia da lagoa de Doniños e a cidade asolagada de Valverde.

Silenciada no dicionario por Madoz por parecerlle demasiado fabulosa, foi rexeitada polo historiador ferrolán José Montero y Arostegui a mediados do século pasado (1858), sen dúbida por descuido, e foi Carré Aldao, o seu fervor póla terra faino digno representante da postura contraria, quen na descrición que dedica ao lago de Doniños refírenos, a falta dunha, dúas versions deste ciclo 1.

Segundo o seu persoal criterio cualifica a primeira das historias de fiable. A grandes liñas: un matrimonio de cristiáns vive na cidade de Valverde, que ten pendente un castigo divino. O día sinalado para o castigo coincide coa chegada do marido ausente á cidade maldita, atopando milagrosamente incólumes muller e fogar, mentres entre um gran estrondo asolagábase a cidade de Valverde.

loth e suas filhas Lucas van Leiden. Louvre

Loth e suas fillas. Lukas van Leiden. Museo do Louvre (circa 1508-1533) O tema da destrucción da cidade nefanda por non respetar ao hóspede e moi antigo.

Carré Aldao -unha vez máis se mostra o irrenunciable da historicidade-, dá creto a unha historia, fragmentada e deturpada polos ilustrados do século XVIII, polo feito de presentar o relato uns soldados -que recordan á invasión dos mouros-, perseguindo a mulleres dentro da cidade.

O segundo relato [foi] considerado por Carré Aldao, máis fabuloso baseándose na fina observación dunha deturpación, serodia:

“[…] como o proba o dicir que o lago, se se chama Doniños é porque “dos niños” -cando en galego debe ser ‘dous nenos’- foron os que se salvaron cando se afundiu a poboación polo castigo dado á súa falta de caridade e a súa irrelixiosidade, ao implorar á Virxe María na súa visita, para convencerse de que alí non existía senón unha familia de xustos que a socorreu cunha bola de maínzo (sic) e unha cunca de leite, que a santísima nai non quixo aceptar. a Virxe mandou a reunirse co seu marido, que estaba no monte, á súa caritativa esposa e fillos. No monte din que existe unha pena en forma de berce; outra versión di que o matrimonio afogou, pero quedou flotando sobre as augas o berce cos nenos”. [Orixinal en castelán, traducido polo autor]

Dabondo estudado o Ciclo de Valverde por todos os que se ocuparon do noso folclore, algún asociárono ás pedras con pegadas ou con petróglifos, chamados tecnicamente plantae  pedum [María del Carmen Alonso] das que Taboada Chivite 2 se ocupou longamente, [pedras con pegadas], que a tradición atribúe ás pasadiñas do Noso Señor, á Nosa Señora, a Santos, a demos e ata a cabalos; na Idade Media asociouse en Galicia ao ciclo Carolinxio, en relación co camiño de Santiago e o própio Carlomagno sería testemuña da destrución dunha cidade malvada cando ía visitar a tumba do Apóstolo.

A PEGADA DE ROLDAN2

A chamada “Pegada de Roldán” a carón da Hermida de San Vitorio, en Aranga. Na lagoa de Carragal, que se olla ó pe do monte, está asolagada a cidade de Malverde (Valverde) onde había mouros que foron desbotados por Carlomano e os Doce Pares de Francia e mais Oliveros, e n-unha peneda do monte hai unha patada do cabalo de Roldán, dada cando iste pideu, despois do sol posto, unha hora de día pra derrubar ós enemigos. I-é dende entón, que, despois do sol posto, hai unha hora de luz [….] […] Hai na tradizón da lagoa de Carregal, tal e como nos foi referida, una misturanza de outros dous elementos que non dixan de ser intresantes. É o primeiro o relativo a patada do cabalo de Roldán e o segundo fai referenza ó aumento da dura da luz do día, que iste héroe pede e consegue dos poderes celestes. A patada en cuestión, cuia sinal non-os foi amostrada, non debería ser outra cousa que unha sinxela esmonadura de unha peneda, de forma máis ou menos circolar e debida seguramente a un axente natural […]López Cuevillas, F. e Bouza Brey, F.  Prehistoria e folklore da Barbanza (1928, 15-17).

Os estudos do ciclo recollen mesmo as fórmulas empregadas polos [axentes] asolagantes:

Te asulago dende arriba para embago.

Este mito [–ainda que podería ter orixe atlántica, respondendo á protección dos peregrinos, aos fisterras atlánticos, singularmente ao Camiño de Fisterra–] […], sendo moi antigo responde a unha característica indoeuropea, probablemente xa presente no campaniforme (indoeuropeo segundo Clark Piggott e A. Tovar [de feito unha cultura que nace na Península Ibérica]), que descansa na base do deber sacro da hospitalidade,  unha hospitalidade sagrada que expón ao transgresor á ira e a vinganza divina.

Abraham e os tres anxos. Rembrandt

A visita á tenda de Abraham. Rembrandt (1646). Metropolitan Museum of Art.

Cronoloxicamente a máis antiga historia deste ciclo de Valverde atópase [seguramente] no libro da Xénese. Deus en forma humana acompañado de dous anxos, é agasallado ao pasar por diante da tenda de Abraham, por este patriarca con pan e leite. O divino camiñante vai a Sodoma, cidade situada nun val, coa intención de destruíla3. Intercede Abraham ante Deus pola cidade e convén Deus en que se poden atopar dez xustos en Sodoma: [82]

Lot protexendo os hóspedes

Lot protexendo aos hóspedes

[…] non a destruirei por consideración aos dez.

Lot e os dous anxos do séquito encamíñanse á cidade, onde os sodomitas intentan coñecer –e o verbo ten aquí o sentido bíblico que dá nome á cidade– aos anxos, quen ao despuntar o Alba apremaron a Lot dicindo:

Ergue, toma a túa muller e as túas dúas fillas aquí presentes, non vaias perecer no castigo da cidade, advertíndolle, -ponte a salvo; pola túa vida, non mires atrás nin pares en todo o Val (rexión do mar morto) resgárdate na montaña, non sexa que perezas-.

Sodoma y Gomorra. John Martin

The Destruction of Sodom and Gomorrah, John Martin (1852) Laing Art Gallery, Newcastle upon Tyne (from Wikipedia)

Unha choiva de xofre e lume asolagou as cidades de Sodoma e Gomorra.

Agora ben, a muller de Lot volveu a vista atrás e converteuse en estatua de sal.

Lot's Wife Nuremberg

Muller de Lot convertida en estatua de sal. Nuremberg.

O paralelismo desta historia co ciclo de Valverde é [, para nos,] evidente. A presenza física da divindade, a recompensa da hospitalidade e o castigo da malvada cidade do Val, que viola a hospitalidade tentando facer mal aos hóspedes, así como a pegada (estatua de sal) que queda, indeleble (os montículos de sal son moi frecuentes no Mar Morto), como testemuña do que ali aconteceu.

Estariamos no libro do Xénese diante un relato indoeuropeo, tomado quizais dos filisteos, que proceden do mundo micénico do Peloponeso (século XIII a.C.) xa que este libro retoma historias moi vellas, emprestadas doutros pobos -epopea ugarítica presente no diluvio, ou a presenza de xigantes, [como os] Nefilim, de orixe ignorada-, pero non datables, seguramente, antes do Bronce.

Innumerables penedos exhibían en toda a Hélade a presenza das epifanías divinas (tal como hoxe ocorre en Galicia), o que nós chamamos rochas das ferraduras e aquí sinalan o paso do cabalo de Santiago ou de Roldán, alá considerábanse testemuño indeleble da presenza no lugar do cabalo dun personaxe divino (Belerofonte, por exemplo), e lembrando a forma máis usual da súa manifestación: a pegada divina do pé calzado cunha sandalia, o alfabeto grego utiliza como inicial do nome de Deus, señor indiscutible da primeira función e presidente da asemblea divina: Zeus -amable comunicación de María del Carmen Alonso-.

No mundo grego [tamén] estaba representado o ciclo de Valverde. Retomado polos romanos, recoñecémolo nun relato das Metamorfoses (VIII, 611-724), de Ovidio:

xupiter e mercurio con filemon e baucis

Johan Carl Loth. Xúpiter e Mercúrio, hospedes de Filemón e Baucis (antes de 1659) Kuntshistorisches Museum Vienna.

“Baucis, muller pobre e anciá, vivía co seu marido Filemón, tan vello como ela, nunha cabana con teito de palla. Cando Xúpiter e mercurio tomando forma humana percorrían a Frixia sendo rexeitados en todas partes, só atoparon afectuoso agasallo baixo o teito hospitalario de Filemón e baucis.

PHILEMON-BAUCIS La Fontaine

Ex Jean de La Fontaine. Filemón e Baucis. Recueil 3, Livre 12, Fable 25

Os bos anciáns serviron aos dous viaxeiros unha comida labrega con tanta cordialidade como prontitude. Finalizado o ágape, déronse a coñecer os hóspedes e [83] logo de conducir aos piadosos esposos a unha elevación que preto de alí había, fixéronlles volver a cabeza e mirar o país que acababan de deixar [un Val no contexto]. Filemón e baucis puideron ver todos os arredores asulagados, excepto a súa cabana que se converteu nun templo magnífico. Mentres Filemón e Baucis contemplaban abatidos o espectáculo, Xúpiter prometeulles acceder ás peticións que tivesen a bem facerlle; os dous esposos pedíronlle soamente ser o resto da súa vida ministros dese templo e morrer os dous no mesmo instante.

Os seus desexos tiveron unha inmediata realización: foilles confiada a custodia do templo e ao chegar a unha idade avanzada foron metamorfoseados, baucis em tileiro e Filemón en aciñeira”.

[ADDECCET
No canto XVII da Odisea, cando, na Broncínea Grecia Homérica, os pretendentes celebran un banquete]

 

ULISES TROCADO EN MISERABLE ENTRA NO SEU PROPIO PAZO

ulises reconocido polo seu can

Theodoor van Thulden. Ulises reconocido polo seu can.

336 “Pero pouco despois que o porqueiro [Eumeo] chegou Ulises mesmo /

337 ao pazo en figura dun pobre esmoleiro, dun vello/

338 que apoiado nun pau velaba a súa pel con farrapos./

339 Tras a porta botouse no limiar de madeira de freixo,/

340 reclinado no couzón que un hábil artista fixo outrora /

341 de ciprés e pulido erixiu regulándoo á corda/

342 Ao notalo Telémaco, alzando un anaco de pan nas súas mans/

343 do precioso cabazo, tomou os anacos de carne/

344 que couberon nelas e, volto ao porqueiro, díxolle:/

[…]

346 -Vai levar isto ao hóspede e dille que logo de voltas/

347 pola sala pedindo un a un aos moitos galáns/

348 Todos o agasallaron.

OFENSA DE ANTINOO

Máis cando Ulises foi onde Antinoo, este non lle deu nada dicindo

“–Non hai vagabundos abondo e angustiosos mendigos que veñan a augar os banquetes? Ou pensando quizais que son poucos os reunidos a comer na facenda do rei convidaches a estoutro?” -(376-379).

cadeirazo

Ultraxe do hóspede

(Recriminando Telémaco a Antinoo a súa mesquindade, este respondeu:)

406- ¡Ah Telémaco, altivo en palabras, sen freo na ira! /

406 Que ousaches dicir? Se o mesmo que eu desen todos/

407libraríase o pazo do hóspede tres meses enteiros -/.

408 Así dixo e asíu [84] un escano que se achaba debaixo/

410 da mesa, no cal apoiaba os pés relucentes/

411 ao sentar ao festín. Os demais íanlle dando ao esmoleiro/

412 e encheron o seu saco de pan e de carnes.

[…] 460 -Pois agora aseguro que saes con mal desta sala,/

461 que encima de todo te deixas oír con ultraxes-./

462 Tal falou e tiroulle o tallo e alcanzouno nas costas/

xunto ao ombreiro dereito. […]

482 […] e entre aqueles altivos donceis algún dicía:/

483 -Mal fixeches, ¡Oh Antinoo! en ferir a este pobre errabundo./

484¡Desgraciado de ti se é que existe algún deus no ceo!/

[DEIXAN AS PEGADAS] DEUSES DISFRAZADOS DE PEREGRINOS

 

Hermes e Zeus viaxeiros

Zeus e Hermes percorrendo as cidades do mundo.

485 Pero hai máis, pois os deuses que toman tan varias figuras,/

486 as cidades percorren ás veces en forma de errantes/

487 peregrinos a ver a xustiza ou maldade dos homes-.”

PROTECCIÓN INTERNACIONAL DA VIA LÁCTEA OU CAMIÑO DE SANTIAGO

Hoxe en día os camiños de peregrinación aos fisterras dos países celtas da Europa Atlántica, os camiños percorridos polos deuses peregrinos,  están inzados de lendas de cidades asolagadas semellantes. Lendas distribuídas hoxe polos cinco continentes.

O Ciclo de Valverde lembra que quen consente que se ultraxe a un peregrino, teno que pagar, e que os deuses probando a hospitalidade dos homes fanse pasar por xente ruín.

Con todo, por si fallaba o medo ao divino, a seguridade do peregrino tiña que estar garantida. Esta garantía existia dende a noite dos tempos no Camiño Heracleo, ou o Camiño de Fisterra

Fibula de Braganza. British Museum

Fivela lusogalaica de Bragança. British Museum (detalle) , seguramente representando pars pro toto, ex more celta os traballos de Hércules. As ondas do mar (abaixo) sinalan, seguramente, o décimo traballo. A cabeza do león de Nemea, foi substituída por un lobo nunha desafortunada reconstrucción, probablemente feita  na  Belle Époque.

Era este o Camiño por excelencia de peregrinación internacional europeo, lugar de encontro de xentes de todas as linguas, relixións e condición social. Por el peregrinaban  gregos, latinos, xermanos, galos, etc. Este camiño escrito dende a Prehistoria no ceo estrelado de Europa, a Via Láctea, é o célebre Camiño de Fisterra, tamén o Camiño do Sol. Ao longo de este largo roteiro, existía ademais, desde a máis remota antiguedade, coma hoxe, unha infraestrutura hospitalaria de acollida aos peregrinos, e unhas garantías de tránsito para camiñantes, aseguradas con severas sancións penais contra os infractores, segundo nos sinala – encontrei a glosa (A. Pena, 2006, 9-11)   no século IV a.C. o [pseudo] Aristóteles nos Mirabilia 837 a7, 837 a10:

Fivela de Bragança. British Museum

Fivela luso-galaica de Bragança. British Museum. Representa segundo o penso pars pro toto  ex more céltica os doce traballos de Hércules. Ἐκ τῆς Ἰταλίας φασὶν ἕως τῆς Κελτικῆς καὶ Κελτολιγύων καὶ Ἰβήρων εἶναί τινα ὁδὸν Ἡράκλειαν καλουμένην, δι᾽ ἧς ἐάν τε Ἕλλην ἐάν τε ἐγχώριός τις πορεύηται, τηρεῖσθαι ὑπὸ τῶν παροικούντων, ὅπως μηδὲν ἀδικηθῇ· τὴν γὰρ ζημίαν ἐκτίνειν καθ᾽ οὓς ἂν γένηται τὸ ἀδίκημα. Ἀριστοτέλης ΠΕΡΙ ΘΑΥΜΑΣΙΩΝ ΑΚΟΥΣΜΑΤΩΝ 85 . Evidentemente, non é eta unha observación directa de Aristóteles, pero si o é da súa Escola Peritatética. Esta nota do Pseudoaristóteles é, de modo evidente,  fruto, sen dúvida, dunha  ben precisa e directa observación.

“Sosteñen que de Italia até o País Celta [a Galia Cisalpina], e aos Celtoligios [a costa do sur de Francia] e Iberia, existe un camiño nomeado Heracleo [85] [é dicir, o camiño que fixo o heroe solar Hércules, para pedir o caldeiro prestado a Hélios], e se por el peregrina un grego ou un indíxena, é tomado baixo a protección dos que viven preto [é dicir por onde o camiño discorre] para que non sufra ningún atropelo e que esixen o castigo [isto é, garantías e penalmente a protección e seguranza aos camiñantes que fan a ruta] contra os responsables de que [o peregrino] padecera inxustiza”.]

tartessos

Pero os contactos entre o Atlántico e o Mediterráneo, como o amosa esta cantimplora micénica (Luis Monteagudo García), do segundo milénio a.C. atopada na praia de A Lanzada, remóntase aos prospectores de metais (Ouro, estaño e cobre, ou mesmo armas xa elaboradas) micénicos A historia das aventuras de Ulises e dos seus compañeiros, na longa viaxe de retorno a Itaca, é pura literatura. Outra historia pode ser a historia dos materiais – de onde non hai, non se pode sacar – cos que se elaborou esa literatura.

Comparando o folclore cos datos arqueolóxicos chegamos a varias conclusións

I-  A Terra de Trasancos ou Tartares, sita nas partes extremas de Gallaecia, cos seu mundo santos e barcos de pedra (Santa Comba; San Cristóbo) e as sua Arenas do Paraiso, encádrase nun mundo de tradicións presentes en todos os fisterras atlánticos, compartidas posiblemente dende o Neolítico por todo o mundo indoeuropeo, intensificadas na Idade do Bronce polo comercio entre o Atlántico e o Mediterraneo .

Imagen2

Os coñecementos xeográficos do Mundo Antigo finais do II milénio a.C. reflictense perfectamente neste mapa grego chamado Kosmas Indicopleutes.

II –  As concepcións da Antigüidade chegaron, substancialmente intactas, revestidas agora dun verniz xudeo-cristián, ata a Idade Media

 

Imagen3

Reproducción do chamado Mapamundi do Psalterio [British Library Add. MS 28681, f.9 ] A ciencia e a xente culta do século XIII sabía, por suposto, que o mundo non era plano, cousa distinta é que de modo convencional o representaran  plano. Unha enciclopedia do momento explicaba que a Terra era redonda se podía circunvalar como a mosca circunvala unha mazá. Este mapa, chamado do psalterio representa o mundo en termos de xeografía sagrada,  e non precisamente -as apariencias enganan- Xudeo-cristián. No mapa -virado por min convencionalmente Este-Oeste,  Jesús,  Luz do Mundo, se situa sostendo o Orbe Tripartito, na parte superior, “saindo como o sol” sobre Asia.  A presenza de Cristo,  o feito de que  Jerusalén, e non Delfos, ocupe  agora o centro do mundo, fainos crer que a xente da idade Media pensaba  agora de xeito bíblico. Isto non é exactamente así.

 Este Camiño nace no leste, cada ano, nesta data de Nadal, co nacimento da Luz do Mundo, celebrando  tras o solsticio invernal, o retorno do ascenso no sol. E nace no leste cada dia. Deus e dia son sinónimos no mundo Indoeuropeu.

Agni

Si sobre unha única divinidad de carácter solar e trinitaria asociada de xeito simbólico a un año (Agni, o sol que ex corruptio lingua,  devén Agnus Dei) o por excelencia luminoso Lugh, irradian determinadas virtudes ou epítelos da pujante divinidad solar, si ante seu propio ocaso: a posta de sol, manifestásese logo como intachable vítima e como oficiante do seu propio sacrificio, como o galo leñador Esus, cortando voluntariamente os maderos da árbore onde se haberá de suspender [cravar] e auto infligir no costado a mortal lanzada. Si pasease o aspecto solsticial do Dagda coa maza, de Succelos co  martelo, ou con dobre machada e seus cans; si é Oengus, ou Mananán coa súa copa, e aínda a versión vernácula da copa de Ouro na que o solsticial e psychopompos grego Hermes navega cara á súa illa occidental no Océano. Si descendendo do lignum trala sua expiración e porterior tumulatio ao reino das tebras e dos mortos, reaparece logo, posiblemente como Don ‘o obscuro’, ou como Damach ‘rico en hóspedes’, en Irlanda na súa morada de ultratumba Tech nDuinn, ou como o Dá Derga banqueteando no seu salón, Bruiden, do Alén, no ambiente que talvez nos ilustran os baixo relevos dunha placa en forma caliza do monumento funerario de Pozo Mouro (Chinchilla do Monte Aragón, Albacete) do Museo Arqueológico Nacional (Madrid), no que podería ser a máis antiga representación plástica do tema. Si fose posiblemente Manawyddan mab Llyr o seu equivalente galés, e o galo Cernunnos, Silvanus ou Esus e aínda o Dis Pater galo de que nos fala cesar e o galaico Vestio Alonieco, etc. Si iso fose así, podería resultar aberrante ou pouco exacto considerar neste teatro, como o fixo a interpretatio romana, politeísta a Relixión Celta, [monoteista trinitária en realidade], na medida en que, aínda que é impertinente e peregrina a comparación, en atención, ora á profusión de lugares de culto e de representacións iconográficas dos nosos santos, ora a hiperdulía da Santísima Virxe, ora, en base á coexistencia dun indivisible e único Deus, expresado no Misterio da Santísima Trinidad, con tres distintas persoas seria desatinado considerar ao Cristianismo, unha das máis elevadas relixións monoteístas do mundo, politeísta. Por outra banda a idea do triskel celta, en clave da Teoria de Continuidade, representa, segundo o penso, unha síntese do sistema celta Trinitario, encarnando a idea dos tres pasos do Sol.

O Sol sae ao longo do día e ao longo do ano polo leste. Xesús, a luz do Mundo sae, tamén como o Sol polo Leste.

Políptico de San Cristóbal. Museo del Prado. Madrid

3 His three timeless steps, filled with ambrosia […] “Seus tres eternos pasos cheos de ambrosía. […] / For sure He is who holds the three elements, the Sky [the Sea] and Earth. “Por suposto, El é quen sosten os tres elementos, o Ceo, o Mar e a Terra”/ 4 […] For this reason, in the upper region of the sky, the Son has a superior name, and has an inferior [name], and also has a third name: the Father […]; /4 […] Por esta razón, na rexión superior do Ceo, o Fillo ten un nombre superior, e ten un nome inferior, e tamén ten un terceiro nome: Pai […]; 4 […] We celebrate the power of this owner of all things this Saviour that crossed, through three steps, the three regions for maintaining the existence of the various beings. 4 […] Celebramos o poder deste propietario de todas as cousas deste Salvador que cruzu, a través de tres etapas, as tres regións para o mantemento da existencia dos diversos seres./5. The man who glorifies Vishnu, crosses two of the steps taken by the god, but can not follow him in the third step [ where no alive person can go]; and neither fast-flying birds are able to reach his limit. 5. O home que glorifica a Vishnu, cruza dous dos pasos dados polo deus, pero non pode segui-lo  no terceiro paso [onde ninguna persoa viva pode ir]; e nin as aves de máis rápido vo sen capaces de alcanzar seu límite./ 6 In its circular revolutions […] is like a huge wheel that moves in different directions: forever young, but never ever is as a child […] Ríg Veda , Anuvaka1 SuktaXV/ 6 En suas revolucións circulares […] é como unha enorme roda que se move en diferentes direccións: por siempre novo, mais nunca é como un neno[…] Rig Veda, Anuvaka1 SuktaXV. Por suposto o texto védido faise eco da crenza indoeuropea común, de berço Atlántico dos celtas. Non é preciso decir que sin ter esto que ver có misterio da Santísima Trinidade, axuda a comprender o carisma da idea.

Pola miña parte sinalei en 2004 que o chamado Orbe tripartito a miudo sostido na mán polo neno Xesús, representa os Tres Pasos do Sol (2004),136,178.

Imagen5

The Sun orbits the Earth in three steps (Pena 2004) in the First Step takes possession of the Sky; in the Second Step takes possession of the Sea, and in the third one, penetrating the Sun the interior of the Earth takes possession of the Other World (Pena Graña). O Sol orbita a Terra en tres pasos. No Primeiro Paso, toma posesión do Ceo, coa lua e as estrelas, no Segundo Paso, toma posesión do Mar, enchido de peixes. No Terceiro Paso penetrando o Sol no interior da Terra, toma posesión do Alén

Tomando posesión do Ceo no Primeiro Paso, desde o amencer ata o mediodia; [e tamén tomando desde o dia de Nadal, o terceiro dia do solsticio de inverno, en que tras estar parado o sol ‘resucita’, renace, e volve ascender de novo ata San Xoan], o pujante Sol detendo o seu imparable ascenso, párase e emprende o descenso cara o mar.

Ego Sum Mundi. Sant Climent de Taüll

O primeiro paso primaveral, o amencer do dia e do ano, comeza co nacemento da Luz do Mundo o dia 25 de decembro, segundo a nova data instituida no século IV, e finaliza nas festas solsticiais desde o lume de Os Maios ata San Xoan. Non deixa de admirarnos, sen pretender penetrar nos insondables misterios da Fe e das divinas disposicións, canto do mesmo xeito que pola intervención do Espírito Santo concibiu en pleno solsticio solar invernal a Santísima Virxe María ao Fillo de Deus, o Noso Señor, Lux Mundi, nacendo o dia 25 de decembro. Tendo innúmeros santos e santas cristiáns reputado orixe solar ou concordancia solsticial, como San Lourenzo, a quen por representar e conter quizais os ovos como encarna o sol, a promesa do renacimiento e renovación da vida, asaron nunha grella botando non leña ao lume senón cascas de ovos,  pois, segundo a popular opinión, ao santo as chamas facíanlle cóxegas, e non en balde ao Sol chámanlle Lourenzo-. Sucede algo parecido con San Sebastián, con Santa Comba, con San Silvestre e con Santa Lucía, ‘amingua a noite e acrece ou dia’. E aínda segundo o Tractatus de Incarnatione do teólogo jesuita Joannes Perrone, no solsticio invernal foron concibidos e naceron dun común modo Jesús e Buda, entre moitos exemplos máis.

<< Conservamos ainda en Galiza en moitos lugares, un íntimo e persistente lume invernal chamado Leño de Nadal, nacido deste solar contexto de morte e resurrección do ano e da vida. En certas bisbarras lucenses, como nolo refire Vicente Risco, moitos cren que na

“Noite de Nadal as árbores dan volta coas raíces para arriba e as pólas para abaixo, collendo substancia para dar froito no verán”

Gervasio de TIBURY na sua obra  Otia Imperialia (III, 54 pp. 25,26) conta como Adán levou consigo trala expulsión do Paraíso unha rama da  Árbore da Vida da que cortaron logo os maderos da cruz de Jesús: Adam de Paradiso Tulise pomum uel surculum ligni uetiti, ex cuius semente fit cruz, ut unde mors oriebatur, inde uita resurgeret (cf. Otia iii, 105) e noutra versión desta historia LIEBRECH menciona que a árbore arrincada por Deus trala Caída e arroxado fóra dous muros do Paraíso, foi atopado mil anos despois por Abraham, quen levándose á súa casa unha ramiña, ao afincala no horto oíu unha celeste voz proclamando que cos taboleiros desa árbore sería crucificado o Salvador] O Leño de Nadal, estendido tamén por toda Europa, consiste nun gran tronco, usualmente de carballo que acendéndose o día 24 de Nadal arde ininterrumpidamente ata Reis, Reis Magos. Na Terra de Trasancos esta tradición popular galega disipouse un punto, ao prohibirse o leño nun Sínodo Mindoniense, na diócesis de Mondoñedo-Ferrol, de 1541 polo seu bispo Frei Antonio de Guevara (a versión galega é nosa):

Constounos pola visita (dice el propio obispo) que a noite de Nadal botan un grande leño no lume, que dura ata ano novo, que chaman o tizón de Nadal, e logo para quitar as quenturas dan daquel tizón. E como sexa rito diabólico e gentilicio anthematizamos, e descomulgamos, e maldecimos, a tódalas persoas que de aquí en adiante usaran desta superstición; e máis e allende esto, os condenamos en cada dous mil maravedís e que un domingo na misa maior fagan unha penitencia pública.

Con todo non terían excesivo éxito as censuras episcopales pois como dixemos os galegos vivos e mortos non só reúnense en torno ao bendito tizón xunto a mesas ben dispostas, tamén os galegos da diáspora desde fai uns anos reuníanse virtualmente nun chat chamado ‘tizón de Nadal’
Estas raras proscripciones, sen moito efecto, desafortunadas aínda que comprensibles, non ocultan o admirable que resulta observar como o clero paleocristiano e cristián atlántico estableceu unha positiva comunicación e tendeu pontes, integrando o cerne, o esencial, da espiritualidade antiga na nova, ligando o solar e benfeitor pasado pagano de Essus, co presente cristián do noso Redentor Jesús, Fillo de Deus e Luz do Mundo, manténdonos indemne e sen ningunha perturbación, este clero cristián – herdeiro afortunado, en máis do que se pensa, do non menos admirable, clero pagano- aquela esperanza admirable de resurrección na carne, que, casualmente, a vella relixión celta compartía coa nova triunfante relixión>> in  Pena Graña (2004) Treba e Territorium, 164-165 

E retornando do puxante sol do Leste, ao decadente sol do Oeste, cambiando os seus raios por pes

raios

Os proxecta polos camiños do Occidente

superpegadas

Concluimos esto decindo que as asociacións entre rochas con pegadas ou mesmo rochas figurativas (Pena Molexa no Val ou Pena Morcegueira de Meirás) e á presenza física dos deuses, pertencen a, ou son, restos de crenzas que un día foron compartidas desde o Neolítico e a temperá Idade do Bronce, polo menos por amplas áreas culturais dentro do ámbito indoeuropeo, sinaladamente a Europa Celtoatlántica insular e continental, e o mundo Mediterráneo, e se en Meirás podemos contemplar o buraco que deixa na Pena Morcegueira o dedo da Virxe María que o sostén, na Acrópole de Atenas podemos ver no interior do Erecteion cazoletas feitas na rocha polo tridente de Poseidón –polas que saíu a auga salgada, perdendo o deus a supremacía da Ática–, na súa loita con Atenea, non lonxe da oliveira da deusa vitoriosa.

O folclore presente no Concello de Narón, os contos dos anciáns, as cancións infantís […] e tantas outras cousas longas de enumerar, que constitúen o folclore galego, esconden tesouros que transparentan un mundo pasado que latexa aínda, no medio do proceso aculturizador tan dramático que estamos sufrindo -deciamos en 1991- nestas décadas finais do século XX [–e xa practicamente concluído, con éxito –, nestas primeiras décadas iniciais do século XXI]. Quizais os galegos de finais da próxima centuria non poidan escoitar as historias, que nós aínda escoitamos de boca dos maiores. Por iso urxe a actuación que implique recuperación, sistematización e fixación (por escrito) das nosa historia viva de Galicia -como está facendo o concello de Narón-, para que sequera convertida en literatura, poidamos transmitila á posteridade dalgún xeito.

Fraremos como os irlandeses que escribiron os seus contos e como os escandinavos transmitiron coas [fermosas] kenningaard [os textos mitolóxicos das eddas] antes de que o esquecemento devorase estes mitos, e recolleremos as historias en Galicia agonizan xunto ao mundo rural tradicional.

A serenidade e a beleza da nosa cultura de transmisión oral, tan espléndida, merece o esforzo e a garantía de que ese esplendor non se asolague nunha longa noite de pedra e perviva aínda uns cantos miles de anos máis. As raíces de Galiaa, a Galiza profunda, viven no seu folclore.

A suposta modernidade que nos están vendendo os inimigos da terra,adornada polo medio con algunha que outra folclorada, ten un nome que empeza como a modernidade [Andrés Pena 1991-2010]

Publicado em ETNOARQUEOLOXÍA | Marcado com , , , , , , , , , , | Deixe um comentário